ارادت تا لحظه مرگ

عاطفه میرافضل

شاید عجیب باشد که سنگ قبری در گورستان «بن» آلمان، به سخنی زیبا از امام علی‌علیه‌السلام آراسته شده باشد؛«الناس نیام فاذا ماتو انتبهوا. مردم خواب هستند؛ پس هنگامی که می‌میرند، هشیار می‌شوند.» این قبر متعلق به یک مستشرق آلمانی است. دختری که پیامبر اسلام را از صمیم قلب دوست داشت.

«آنه ماری شیمل» در هفتم آوریل ۱۹۲۲ میلادی در ارفورت آلمان در خانواده‌ای متوسط به دنیا آمد. خواندن یک داستان عربی در کودکی جرقه‌ای شد که زندگی آینده او را رقم زد. در سن پانزده سالگی عاشقانه زبان عربی را آموخت در سال‌ ۱۹۴۶ در دانشگاه ماربورگ به درجه استادی رسید، اما به جای ماندن، پویایی و رفتن را برگزید و در دانشگاه آنکارا مشغول تدریس زبان ترکی شد. او علاوه بر ترکی، عربی، فارسی، اردو را نیز آموخت. در سال ۱۹۵۱ بار دیگر در تاریخ ادیان دکتری گرفت و در سال ۱۹۶۱ به عنوان استاد دانشگاه بن منصوب شد. وی در هاروارد، کمبریج و دانشگاه‌های ترکیه، ایران، پاکستان و افغانستان نیز تدریس داشته است. بی‌نظیر بوتو، نخست‌وزیر مقتول پاکستان یکی از شاگردان وی به شمار می‌رود.

شروع

ماری شیمل، اسلام‌پژوه، خاورشناس و مولوی‌شناس سرشناس آلمانی است. وی علاوه بر جنبه‌های عرفانی به حوزه‌های دیگر اسلام هم گرایش داشت و تا پایان عمر خود بیش از ۷۰ جلد کتاب را نگاشته است، کتاب‌هایی نظیر «محمد رسول خدا»، «اسلام و دنیای مدرن»، «درآمدی بر اسلام» و «تاریخ تصوف» از جمله آثار مشهور وی به حساب می‌آیند. خانم شیمل بر این باور بود که از میان همه ادیانی که مسیحیت با آن‌ها مواجه بوده است، دین اسلام بیش از همه مورد سوءتفاهم و در نتیجه حمله شدید قرار گرفته است.

شیفته عارفانه‌های سجادیه

«شیمل» طی همین مطالعات، با ادعیه مذهب شیعه و به ویژه، دعاهای عارفانه امام سجادعلیه‌السلام آشنا شد و با اشتیاق آن‌ها را ترجمه می‌کرد. خودش درباره تأثیر ترجمه دعاهای امام سجادعلیه‌السلام بر اروپاییانی که آن را مطالعه کرده‌اند، گفته است: «من دعاها، احادیث و اخبار اسلامی را از اصل عربی آن می‌خوانم و به ترجمه دیگران مراجعه نمی‌کنم. من بخشی کوچک از کتاب مبارک صحیفه سجادیه را، به آلمانی ترجمه و منتشر کرده‌ام و از جمله، دعای رؤیت هلال ماه مبارک رمضان و دعای وداع با آن ماه را. وقتی مشغول ترجمه این دعاها بودم، مادرم در بیمارستان بستری بود و من که به او سر می‌زدم، پس از آن که او به خواب می‌رفت، در گوشه‌ای از آن اتاق، به کار پاکنویس کردن ترجمه‌ها مشغول می‌شدم. اتاق مادرم دو تختی بود. در تخت دیگر، خانمی بسیار فاضله بستری بود که کاتولیکی مؤمن و راسخ‌العقیده و حتی متعصب بود. وقتی فهمید که من دعاهای اسلامی را ترجمه می‌کنم، دلگیر شد که مگر در مسیحیت و در کتب مقدسه خودمان، کمبودی داریم که تو به ادعیه اسلامی روی آورده‌ای؟ وقتی کتابم چاپ شد، یک نسخه برای او فرستادم. یک ماه بعد، او به من تلفن زد و گفت: صمیمانه از هدیه این کتاب متشکرم، زیرا هر روز به جای دعا، آن را می‌خوانم. بله! واقعا ترجمه ادعیه امامان معصوم‌علیهم‌السلام به ویژه صحیفه حضرت زین‌العابدین‌علیه‌السلام، برای بسیاری از مردم مغرب زمین، کارساز است.»

علیه سلمان رشدی

این بانوی اندیشمند آلمانی از جمله شخصیت‌هایی بود که علیه چاپ کتاب موهن «آیات شیطانی» اعتراض کرد.

«شیمل» که به دلیل این ابراز عقیده، از سوی رسانه‌های صهیونیست و ضداسلامی اروپا به شدت تحت فشار قرار گرفته بود، در مصاحبه‌ای تلویزیونی، به صراحت اظهار کرد: «من تا دم مرگ این نظرات را مورد انتقاد قرار می‌دهم و آن‌ها را محکوم می‌کنم. گروه‌های فشار وابسته به سلمان رشدی، نمی‌توانند مرا بترسانند. نباید فراموش کرد که رشدی احساسات دینی میلیون‌ها مسلمان را جریحه‌دار کرده‌است. من همچنین باید بر این موضوع تأکید کنم که حمله و توهین به تمام پیامبران الهی در تاریخ اسلام، همیشه گناهی بزرگ محسوب می‌شده است. شخصیت پیامبر اسلام‌صلی‌الله‌علیه‌و‌اله در غرب به شکل صحیح و مناسب شناخته نشده است. متأسفانه در آلمان اطلاعات ناقص و اغلب نادرستی درباره اسلام، ایران و انقلاب اسلامی وجود دارد و متقابلا در ایران نیز، تقریبا هیچ گونه اطلاع قابل ملاحظه‌ای درباره آلمان وجود ندارد.»
وی با شجاعتی کم‌نظیر به دفاع از اسلام و معارف آن پرداخت و بدون واهمه از موج مخالفت‌ها، تأکید کرد:«ارادت من به دین اسلام بر کسی پوشیده نیست... اسلام دینی است که می‌تواند به حق ادعا کند تمام جهان را در برمی‌گیرد. مسلمانان، هر کجا که زندگی کرده‌اند، دین اسلام را اساس زندگی خود قرار داده‌اند.»

نذر آقای بزرگ شهر

وی آثار بسیاری پیرامون اسلام به نگارش درآورد که یکی از آخرین نوشته‌هایش در سال۲۰۰۲ به پیامبر اسلام‌صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اختصاص یافت. وی این کتاب را با اقتباس از لفظ شهادت دوم شهادتین، «و ان محمدا رسول‌الله» نام نهاد و در صدر کتاب یک رباعی به زبان اردو از شاعری هندو می‌آورد با این مضمون: «شاید کافر باشم، شاید هم مؤمن که علم این امر تنها نزد خداوند است، اما می‌خواهم خود را چونان بنده‌ای پاکباز نذر کنم، نذر آقای بزرگ شهر، محمد رسول‌الله»
همین اتفاقات فرهنگی که با روح بلند و قلم توانای آنه رقم می‌خورد زمینه‌ای فراهم می‌آورد تا شیمل مورد هجوم قرار گیرد اما عشقی که به پیامبر اسلام داشت او را مثل کوه در برابر تندبادها قرار داده بود و با یک جمله ساده در پاسخ می‌گفت که‌؛ من وی را دوست می‌دارم.
وی در یکی از آثار خود، پس از مطرح کردن بحث‌هایی درباره اهمیت نماز در اسلام و تأثیر آن بر رشد افراد، می‌نویسد: «در پایان نماز، پس از سلام و صلوات بر پیامبران، فرشتگان و انسان‌های مؤمن، آدمی می‌تواند دعاهای مورد نظر خویش را بر زبان آورد؛ درخواست‌هایی شخصی یا مناجات که صحبتی صمیمی و از روی انس و الفت با خداست؛ البته این دعاها را همواره می‌توان بر زبان آورد؛ اما پس از نماز، اثر بیشتری دارد؛ زیرا انسان هنوز در وضعیت پاکی بدنی و روحی است.»

نگاه شیمل به حماسه کربلا

بررسی همه جانبه آثار شیمل نشان می‌دهد که وی در آثارش یزید را شایسته لعن و نفرت مسلمانان می‌داند و مسئولیت فاجعه کربلا را متوجه یزید می‌داند که در این واقعه نوه پیامبر به همراه اعضای خانواده‌اش به شهادت می‌رسند و از آن موقع یزید مورد لعن مسلمانان قرار می‌گیرد. وی در این باره می‌نویسد: «خلیفه دوم اموی، یزید مسئول واقعه کربلا در سال ۶۸۰ میلادی بود که در آن نوه پیامبر به همراه اعضای خانواده خود به شهادت رسیدند و از آن به بعد نام او موضوع لعن تمامی مسلمین گردید.»
در نوشته‌های پروفسور شیمل امام حسین‌علیه‌السلام مظهر شرافت، قداست، پاکی، اصالت، ایثار و بزرگواری است و ایشان به همراه مادر، برادر، پدر و جدشان آل عبا را تشکیل می‌دهند. شهادت حسین‌علیه‌السلام‌ و اصحابش در سال ۶۱ قمری موجب شد شیعیان با برگزاری آیین مذهبی ارادت خود را به امام نشان دهند و با عزاداری و سرودن اشعار یاد یاران ایشان را زنده نگه دارند.
از منظر این مستشرق واقعه کربلا نقطه عطف تاریخ جهان به شمار می‌آید. از آن جایی که این مستشرق یک زن است به مقام والای حضرت زینب‌سلام‌الله‌علیها نیز توجه دارد و حضرت را بانویی تمام عیار و کامل معرفی می‌کند که رسالت امام را کامل می‌کند.

پرفسور آنه ماری شیمل در تعبیر زیبایی در مورد حضرت زینب‌سلام‌الله‌علیها می‌گوید: «نیروی خاصی که سبب می‌شود زینب‌سلام‌الله‌علیها سرنیزه‌ها را بشکند و سر برادرش را به سمت آسمان بگیرد و خطاب به پروردگارش بگوید این قربانی برای توست، فقط و فقط کار این بانوی بزرگوار و خواهر اباعبدالله می‌تواند باشد و هیچ کس جز او توان انجام این کار را ندارد.»

واقعیت آن است كه، شیمل هرگز در عمر پر بركت هشتاد ساله خود فرصت نكرد تا از نزدیك با ایران و ایرانیان و فرهنگ كهنسال این سرزمین دانشمندپرور آشنایى پیدا كند. حال آن كه از ده‏ها سال قبل با همسایگان ما خاصه ترك‏ها و پاكستانى‏ها مراودات فرهنگى بسیار نزدیك داشت ودر میان آن‌ها ایام طولانى زندگى كرده بود. همین امر سبب شده است تا به جاى آن‌كه درباره بزرگان ‏ادب و عرفان سرزمین ما كتاب‏هاى مستقل بنگارد و به تحقیقات دامنه‏دارى در این زمینه بپردازدبه شرح افكار و آراء محمد اقبال لاهورى و یونس امره شاعر عارف ترك بپردازد.

خدمات پروفسور شیمل به عالم اسلام و به فرهنگ ایران زمین فراموش شدنى نیست. ‏كوشش‏هاى چهل، پنجاه ساله او چه به صورت كتاب و چه مقاله و چه به صورت سخنرانى در كلاس‏هاى درس و مجامع علمى بین‏المللى، كه تعدادش از حد شمار بیرون است، سبب شده تاغربیان به نحوى صحیح و منطقى و دور از تعصبات دینى و نژادى باورها و اندیشه‏ها واعتقادات ما را ارج نهند و افزون بر آن، راه را براى تحقیقات فراوان دیگر پیش پاى دیگر غربیان‏ محقق و دانشورى كه از طریق خواندن آثار و شنیدن سخنرانی‌هاى او جذب فرهنگ اسلامى و ایرانى شده‏اند، بیش از پیش روشن ساخته است.
اگرچه که تمام نظریات او مستند نیست و در برخی از مواقع نیز مانند انطباق برخی از جزئیات عاشورا با مباحث دیگر و برخی موضوعات مربوط به مهدویت دچاربرداشت اشتباه شده است .

به هر حال تلاش‌های این زن در شناساندن دین اسلام و تعدیل کج فهمی‌های غرب درخور ستایش است تا آن جا که رئیس‌جمهوری سابق آلمان، « رومان هرتزوک» در مراسم گرامیداشت شیمل گفت: «اگر شیمل نبود آلمانی‌ها نمی‌فهمیدند تصویری که از اسلام به آن‌ها ارائه می‌شود صحیح نیست.»
وی آثار بسیاری پیرامون اسلام به نگارش درآورد که یکی از آخرین نوشته‌هایش در سال ۲۰۰۲ به پیامبر اسلام‌صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اختصاص یافت.

ختم زندگی

آنه ماری شیمل در سال ۲۰۰۳ میلادی و در سنی بیشتر از هشتاد سالگی وفات یافت. یک استاد میهمان عرب‌زبان در دانشگاه بن به نام «محمد ابوالفضل بدران» می‌نویسد که وقتی خبر وفات شیمل را دریافت کردم به یاد روزی افتادم که وی مرا به خانه خود دعوت کرد، خانه‌ای که پر بود از نشانه‌های شرقی و اسلامی. وقتی شیمل چای و خرما برای من آورده بود از وی پرسیدم چگونه تمام این حمله‌های رسانه‌ای را تحمل می‌کنی؟ وی لبخندی زد و گفت من به این هجمه‌های رسانه‌ای اهمیت نمی‌دهم چرا که این‌ها از روی کینه می‌نویسند، و فرد کینه‌توز زیبایی را نمی‌بیند، اما من درباره دوستی و حق می‌نویسم، من دوست‌دار جهان اسلام هستم و تا لحظه مرگ دوست‌دار آن خواهم ماند.