خریدهای میلیاردی یک حراجی، تقویت هنر است یا دلالی؟
چکش سانتی‌مانتالیسم بر فرق جامعه
نیلوفر حاج‌قاضی
هفته گذشته اگرچه روزهای خبری شلوغی بود اما یک خبر خاص، به خاطر ابعاد
عجیبش نتوانست از افکار عمومی
پنهان بماند. خبر برگزاری حراج آثار هنری و تجسمی آن هم برای دومین بار طی یک سال گذشته،
که در آن میلیاردها تومان بابت برخی آثار هنرمندان دست به دست شد.
اگرچه برخی خبرگزاری‌ها و سایت‌های هنری این اتفاق را رویدادی بزرگ تلقی کردند اما
به نظر می‌آید این حراجی بیشتر از آن که در عرصه هنر تأثیرگذار باشد و به عنوان یک
رویداد هنرمندانه و ارزشی در این عرصه قلمداد شود فضایی را برای معامله و دلالی
فراهم آورده است.
اتفاقی که در فضای غم‌بار ناشی از اتفاقات تلخ دی ماه، لا به لای عکس‌ها و تصاویر سیل سیستان و شکاف اقتصادی میان لایه‌های مختلف جامعه قد علم کرد تا زخم مردم را عمیق‌تر کند. این حراج میلیاردی و کاسبانش برای بسیاری از رسانه‌ها و کاربران شبکه‌های اجتماعی سؤالات بزرگی را رقم زدند. این که چه کسی یا چه کسانی برای اثر هنری یک فرد درگذشته، حاضرند 3 میلیارد و 200 میلیون تومان هزینه کند؟ افرادی که اصراری بر گمنامی ندارند یا حتی گاهی به دلیل وسوسه کسب شهرت، جلب نظر، ترفندهای شغلی، تفاخر و تظاهر به تغییر طبقه اجتماعی و بقیه خودنمایی‌ها تمایل زیادی به شناخته شدن دارند.
چکش زدن‌ها آغاز می‌شوند
دوازدهمین حراج تهران با مجموع فروش ۳۱ میلیارد و ۷۱۷ میلیون تومان به پایان رسید. اجرای این مراسم را به روال چند سال گذشته حسین پاکدل برعهده داشت و در بخش دوم مراسم رضا کیانیان این کار را به عهده گرفت. در این این رویداد که از سوی بخش خصوصی برگزار می‌شود، آثار هنرمندان انقلابی و ارزشی نیز ارائه شده بود تا چکش حراج بخورد و خریداری شود مثل اثر روح‌الامینی و هانیبال الخاص هنرمند آشوری.
در این حراجی آثار گران‌قیمتی از چهره‌های سرشناسی چون حسین زنده‌رودی و منیر فرمانفرماییان با قیمت‌های میلیاردی چوب حراج خورد و رتبه اول میلیاردی به تابلویی از حسین زنده‌رودی رسید؛ این تابلو با قیمت ۳ میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومان رکورددار این دوره از حراجی شد. نقاشی دیگری با عنوان «طبیعت بیجان» نیز یک میلیارد و ۹۰۰ میلیون تومان فروش رفت. در این حراجی چند عکس و اثر تجسمی نیز با قیمت‌هایی گزاف مثل ۴۰۰ تا ۶۰۰ میلیون تومان به معرض فروش گذاشته شده بود. عکس‌ها و نقاشی‌هایی که برخی نام‌های خاص و برند را یدک می‌کشیدند.
کارهای سفارشی برای حراجی سفارشی
این که یک هنرمند برای آثارش یک نمایشگاه بر پا کند و برای هر اثری که به هر حال برایش زحمت کشیده قیمت بگذارد را می‌توان به عنوان هنر و کار هنری در نظر گرفت. اما برگزاری یک حراجی با سبک و سیاق چکش‌کاری تنها تبدیل کردن عرصه هنر به فضایی مافیایی برای خرید و فروش و چه بسا دلالی و قاچاق یک اثر هنری باشد.
از سوی دیگر برگزاری این قبیل حراجی‌ها، به جای اثرگذاری در تداوم ابتکار عمل و خلاقیت هنرمندانه عرصه هنر را به یک فضای سفارشی تبدیل می‌کنند چون این جور مراسمات سیاست‌ها و البته مشتری‌های خاص خودش را دارد و هنرمند مجبور است آثاری را ارائه کند که از طرف شرکت‌کنندگان با استقبال بیشتری مواجه شود. در حالی که خلق هر اثر هنری، ویژگی‌های خودش را می‌طلبد و هر اندازه از کیفیت و ارزش بیشتری برخوردار باشد بر غنای فرهنگ یک ملت خواهند افزود.
ابهامات وارده
برخی هنرمندان نیز به واسطه رد و بدل شدن مبالغ میلیاردی به این نتیجه
رسیده‌اند که این حراج در سطح داخلی توانسته با غول‌های بزرگ دنیا رقابت کند.
علیرضا سمیع آذر که چند سالی است حراج تهران را با بخش خصوصی برگزار می‌کند، در
ارتباط با این پدیده گفته است:
«تفاوت اکسپوی آثار داخلی در خارج از کشور و حراج، در مدیریت آن‌هاست؛ در اکسپو مدیریت فروش برعهده گالری‌داران بود و ما فقط فضا و رویداد را مدیریت کردیم. اما در حراج مدیریت برعهده برگزارکنندگان است و گالری‌داران ما را یاری می‌کنند. همچنین در حراج‌ها، آثار هنری شاخص‌تری ارایه می‌شوند و عده محدودی به آن راه پیدا می‌کنند در حالی که در آرت‌فرها، شانس بیشتری برای هنرمندان کمتر شناخته شده وجود دارد».
وی در جای دیگری می‌گوید:
«بازارگرمی، شیوه معمول عده‌ای در حراج‌ها است که توسط صاحب اثر یا اطرافیانش در جریان مراسم حراج به کار گرفته می‌شود تا اثرشان به قیمت بالاتری برسد و چکش بخورد. در حراج تهران بارها با بازارگرمی برخی برای بالابردن قیمت یک اثر مواجه شده‌ایم و وقتی متوجه شدیم از حضور هنرمند اثر در دوره بعدی حراج جلوگیری کردیم چون سلامت کل حراج را زیر سؤال برده است.»
وی در پاسخ به این سؤال که چرا حراج تهران توسط بخش خصوصی مدیریت می‌شود اما حضور همیشگی برخی مدیران دولتی از یک جناح سؤال برانگیز بوده و تاکنون هم کسی به آن پاسخ نداده است. می‌گوید:
«جذابیت حراج سبب شده است تا مسئولان هنری کشور نه در مقام یک مسئول دولتی بلکه به عنوان شخصیت فرهنگی در حراج حاضر شوند. سیدمحمد بهشتی علاوه بر مسئولیت فرهنگی که در دولت دارد، یک شخصیت فرهنگی دارد و به قصد حضور در بین شخصیت‌های فرهنگی در حراج حاضر می‌شود. به نظر من اگر مسئولان دولتی، معاون هنری وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی و مدیرکل دفتر هنرهای تجسمی در مراسم حراج تهران حاضر نمی‌شدند، باید برایتان سؤال باشد زیرا حراج تهران یکی از مهم‌ترین رویدادهای هنرهای تجسمی در کشور است. البته ما هم در فضای فرهنگی هنری کشور سیر می‌کنیم و قواعد و ملاحظات کار را صد درصد رعایت می‌کنیم و فکر می‌کنم اگر رویداد حراج را یک ارگان دولتی برگزار می‌کرد، ملاحظات آن‌ها هم شبیه ما بود.»
وی در جای دیگری می‌گوید: «نباید فراموش کرد حراج تهران در سال ۱۳۹۱ آغاز به کار کرد و آن زمان محمود احمدی‌نژاد رئیس‌جمهوری وقت بود و افرادی که در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بودند اصلا از ما و این نوع حرکت‌ها خوش‌شان نمی‌آمد، اما ما ۲ دوره حراج تهران را وقتی آن‌ها مسئولیت داشتند برگزار کردیم و بعد از آن بود که دولت آقای روحانی و وزارت علی جنتی سرکار آمد و با حمایت های آن‌ها مواجه شدیم.»
دست‌های آلوده
«حراج تهران» پرحاشیه‌ترین رویداد هنری سال‌های اخیر است. آن هم درست در شرایطی که جامعه زیر فشار سنگین اقتصادی است، سیل سیستان و بلوچستان دست یاری مردم را می‌طلبد و بسیاری از مردم درگیر غصه نان و معیشت خود هستند و خیلی از داعیه‌داران هنر کمک به فقرا را به جای برگزاری مراسمات مذهبی توصیه می‌کنند.
میان گرفتاری‌های عجیب دی‌ماه برگزاری چنین مراسمی که نسبتی با عرف جامعه ما ندارند و عده‌ای هم با ذوق‌زدگی از آن استقبال می‌کنند یک دهن کجی ناشیانه و آشکار به ارزش‌هاست و سؤالات بی‌شمار را در اذهان جامعه شکل می‌دهد، این که آیا این حراج با ژن‌های خوب ارتباطی ندارد؟ آیا سبب فشار روانی به افکار عمومی نمی‌شود؟ آیا حراج با فساد اقتصادی ارتباطی دارد و چنان که گفته‌اند، زاییده مافیا و فساد اقتصادی است و یا مولد آن؟ نسبت حراج تهران با هنر و سایر رویدادهای هنری چیست؟
به نظر می آید در برگزاری این قبیل معرکه‌ها، سودهای درشت حاصل از تفاوت قیمت‌های حراج عملا به حساب دلال‌ها و کلکسیونرها واریز می‌شود. دلال‌ها و کلکسیونرهایی که گاهی خودشان موجب افزایش قیمت‌ها می‌شوند. به ویژه اگر به خاطر داشته باشیم درصد قابل توجهی از آثار حراج مربوط به هنرمندان فقید و فوت شده است و معلوم نیست پول این آثار پس از خریداری شدن، مثلا به قیمت 3 میلیارد به جیب چه کسانی می‌رود و خود اثر از کجاها سر درآورند؟
حراجی تهران، حیاط خلوت طیف خاصی از مدیران فرهنگی است که دلال هستند
به گزارش کیهان؛ محمد محمدی، کارشناس هنری و سرپرست روابط عمومی بنیاد فرهنگی روایت گفت: حراجی تهران، حیاط خلوت طیف خاصی از مدیران فرهنگی است که دلال هستند. به‌طوری که این حراجی هیچ کمک و تأثیر مثبتی برای هنر ندارد و صرفا برای عده‌ای از مدیران که مشهور به مدیران دهه شصت وزارت ارشاد هستند، منفعت دارد.
وی افزود: هدایت‌کننده این حراجی سه، چهار مدیر فرهنگی ارشد دولتی در دهه ۶۰ هستند که متأسفانه وزارت ارشاد، اداره این حراجی را به آن‌ها واگذار کرده است. این درحالی است که وزارت ارشاد دولت دهم، این حراجی را غیرقانونی اعلام کرد و برگزاری آن به‌صورت خصوصی و غیررسمی اتفاق افتاد. اما از ابتدای دولت یازدهم باز هم این حراجی رسمیت پیدا کرد و با حمایت دولت به کار خود ادامه می‌دهد. بیشتر هم به نظر می‌رسد که خرید‌ها براساس تبانی و زد و بند و با اهداف صرفا اقتصادی و مالی صورت می‌گیرد. جالب این است که این حراجی، به سرعت از برگزاری سالانه به برگزاری دو بار در سال رسیده است.
محمدی ادامه داد: نکته قابل تأمل درباره برگزاری حراجی تهران، حضور پررنگ برخی از بانک‌ها در خرید آثار است. جای سؤال است که یک بانک به چه علت اقدام به خریداری آثار هنری می‌کند؟ همچنین سرنوشت آثار خریداری شده توسط بانک‌ها نامعلوم است.
این کارشناس هنری تأکید کرد: با توجه به اتفاقاتی که در هر دوره در حراجی تهران رخ می‌دهد، نهاد‌های نظارتی ازجمله قوه قضائیه باید پرونده‌ای برای آن باز کنند تا بررسی شود پول‌هایی که وارد حراجی تهران می‌شود از کجا می‌آیند و سرنوشت آثار خریداری شده به‌ویژه از سوی بانک‌ها چه می‌شود.