زکات در صورتی واجب می‌شود که مال به مقدار نصاب که بعدا گفته می‌شود برسد و مالک آن بالغ و عاقل و آزاد باشد و بتواند در آن مال تصرف کند. توضیح المسائل، مسئله 1855
یادسپاری: در مواردی که گذشت سال در پرداخت زکات شرط است باید امکان تصرف کامل در تمام دوازده ماه باشد.
بنابراین، اگر امکان تصرف کامل در بین سال پیدا شود و سپس (بعد از مدتی) از بین برود، آن سال به حساب نمی‌آید و احتیاج به سال جدید دارد. در آن مواردی که گذشتن سال معتبر نیست، امکان تصرف کامل در زمان تعلق زکات محل تأمل و اشکال است، اگر چه اقوا آن است که آن را معتبر بدانیم. (تحریرالوسیله ج 1، ص 313، م 3)
ب) شرایط موارد زکات
اول: شرایط زکات غلات
برای زکات غلات (گندم، جو، خرما و کشمش) دو شرط وجود دارد:
1ـ مالک بودن زراعت ـ اگر از زراعت است ـ یا انتقال زراعت یا محصول (با درخت یا بدون آن) در ملک شخص، قبل از تعلق زکات. (تحریرالوسیله، ج 1، ص 326، الامر الثانی)
2ـ رسیدن به مقدار نصاب. زکات گندم و جو و خرما و کشمش وقتی واجب می‌شود که به مقدار نصاب برسند و نصاب آن‌ها 288 من تبریز و 45 مثقال کم است که 207/847 کیلوگرم می‌شود. (توضیح المسائل، مسئله 1864)
یادسپاری: زکات گندم و جو وقتی واجب می‌شود که به آن‌ها گندم و جو گفته شود. و زکات کشمش بنابر احتیاط وقتی واجب می‌شود که غوره است و موقعی هم که خرما قدری خشک شد که به آن تمر می‌گویند زکات آن واجب می شود. ولی وقت دادن زکات در گندم و جو موقع خرمن شدن و جدا کردن کاه آن‌ها و در خرما و کشمش موقعی است که خشک شده باشند. (توضیح المسائل، مسئله 1858)
دوم: شرایط زکات طلا و نقره
برای زکات طلا و نقره سه شرط وجود دارد:
1ـ مسکوک بودن
زکات طلا و نقره در صورتی واجب می شود که آن را سکه زده باشند و معامله با آن رواج داشته باشد، و اگر سکه آن از بین هم رفته باشد، باید زکات آن را بدهند. (توضیح المسائل، مسئله 1899)
یادسپاری: طلا و نقره سکه‌داری که زن‌ها برای زینت به کار می‌برند، زکات ندارد. (توضیح المسائل، مسئله 1900)
2ـ گذشت سال.
بعد از آن‌که انسان دوازده ماه مالک طلا و نقره بود باید زکات آن را بدهد، ولی از اول ماه دوازدهم نمی‌تواند طوری در مال تصرف کند که مال از بین برود و اگر تصرف کند ضامن است، و چنانچه در ماه دوازدهم بدون اختیار او بعضی از شرط‌های زکات از بین برود زکات بر او واجب نیست. (توضیح المسائل، مسئله 1856)
3ـ رسیدن به مقدار نصاب.
زکات طلا و نقره وقتی واجب می‌شود که به مقدار نصاب برسند.
نصاب طلا
طلا دو نصاب دارد: نصاب اول آن بیست مثقال شرعی است که هر مثقال آن 18 نخود است.
پس وقتی طلا به بیست مثقال شرعی که پانزده مثقال معمولی است برسد، اگر شرایط دیگر را هم که گفته شده داشته باشد، انسان باید چهل یک آن را که نُه نخود می‌شود از بابت زکات بدهد و اگر به این مقدار نرسد زکات آن واجب نیست.
نصاب دوم آن چهار مثقال شرعی است که سه مثقال معمولی می شود؛ یعنی اگر سه مثقال به پانزده مثقال اضافه شود، باید زکات تمام 18 مثقال را از قرار چهل یک بدهد و زیادی آن زکات ندارد. همچنین است هر چه بالا رود؛ یعنی اگر سه مثقال اضافه شود، باید زکات تمام آن‌ها را بدهد و اگر کم‌تر اضافه شود مقداری که اضافه شده زکات ندارد. (توضیح المسائل، مسئله 1896)