وقتی هیچکس مراقب نیست

مریم کمالی‌نژاد

در شماره قبل و یادداشت پیشین گفتیم که «دلبستگی در کودک، یعنی آن رابطه عاطفی که میان والدین و فرزند برقرار است و در آن مراقبت، لذت و آرامش مبادله می‌شود.» و مرور کردیم چهار نوع الگوی دلبستگی تا به حال معرفی شده است. در شماره قبل درباره «دلبستگی ایمن» صحبت کردیم و در این یادداشت به ادامه مرور الگوهای دلبستگی می‌پردازیم. آنچه مهم است و باید دوباره به آن اشاره کنیم این است که سبک دلبستگی کودک، نحوه ارتباط با دیگران در بزرگسالی را مشخص می‌کند.

همچنین گفتیم که سبک دلبستگی کودک به شیوه مراقبت اولیه از او بستگی دارد. میزان محبتی که به او ابراز می‌شود و توجهی که به برآورده کردن نیازهای اولیه او داریم. کیفیت حضور والد یا مراقب کودک به‌خصوص در دو سال اول زندگی اثر غیرقابل انکار بر سبک دلبستگی کودک دارد.

دلبستگی ناایمن دوسوگرا:

دلبستگی ایمن را در شماره قبل با هم مرور کردیم و حال به معرفی نوع دوم سبک دلبستگی یعنی «دلبستگی مقاوم» می‌پردازیم.

گفته می‌شود زمانی که مراقب یا والدی به کودک این اطمینان را نمی‌دهد که «اگر رفتم، دوباره برمی‌گردم و تو را تا همیشه تنها نمی‌گذارم» سبک دلبستگی مقاوم ایجاد می‌شود. کودکانی که دچار سبک دلبستگی مقاوم یا ناایمن هستند، بعد از جدایی بسیار دچار اضطرای می‌شوند و گریه می‌کنند. وقتی والد برمی‌گردد نمی‌تواند کودک و گریه‌اش را آرام کند و زمان می‌برد تا کودک آرامش پیدا کند. البته که در این حالت احتمال دارد که کودک نسبت به والد یا مراقب پرخاشگری کند، او را پس بزند و نخواهد تا مدتی با او رابطه برقرار کند.

این کودکان معمولا بسیار به غریبه‌ها مشکوک‌اند و اعتماد نمی‌کنند. کودکانی که دچار دلبستگی ناایمن می‌شوند، بیشتر بخاطر غیبت مادر، دچار این نوع الگوی دلبستگی هستند. وقتی هم به سن مدرسه می‌رسند، معلم حال آن‌ها را چنین توصیف می‌کند: «دچار اضطراب شدید جدایی و بسیار وابسته و چسبنده»

نشانه‌های افرادی که دچار سبک دلبستگی ناایمن هستند

در کودکی:

ـ از غریبه ها می‌ترسند.

ـ با ترک شدن توسط والدین دچار آشفتگی و نگرانی می‌شوند، هرچند این ترک شدن زمان زیادی طول نکشد.

ـ با بازگشت والدین و یا مراقب خوشحال و آرم نمی‌شوند و ناشادی و آشفتگی‌شان ادامه دارد.

در بزرگسالی:

ـ به نزدیک شدن به دیگران تمایلی نشان نمی‌دهند و از ایجاد ارتباط صمیمانه و معاشرت‌های اجتماعی، اجتناب می‌کنند.

ـ نگران از دست دادن والدین‌شان و عشق آن‌ها هستند.

ـ هر رابطه‌ای را اگر رقم بزنند، با پایان یافتنش دچار پریشانی خاطر می‌شوند.

همان‌طور که هم در این‌جا و هم در یادداشت پیشین گفتیم، سبک دلبستگی در کودکی بر روی نوع برقراری رابطه در بزرگسالی اثرگذار است. کودکانی که دچار سبک دلبستگی ناایمن هستند، در بزرگسالی از نزدیک شدن به دیگران دچار ترس و واهمه می‌شوند و مدام نگران‌اند که نکند با ابراز احساس به دیگری، پس زده بشوند و مورد پذیرش واقع نشوند و یا مسخره‌شان کنند. بنابراین معمولا روابط سردی را تجربه می‌کنند و در رابطه‌های اجتماعی‌شان شکست می‌خورند. بعد از شکست هم دچار پریشانی می‌شوند.

خوشبختانه آمارها می‌گویند چنین کودکانی تعدادشان کم است و معمولا بین 7 تا 15 درصد از کودکان دچار این سبک از دلبستگی هستند. با این حال بد نیست که درباره این سبک بدانیم و کودکمان را از درافتادن در این مسیر در امان بداریم.

همچنین بد نیست بدانیم طبق پژوهش‌هایی در دانشگاه شهید بهشتی، مشخص شده که اغلب زوج‌هایی که برای طلاق به دادگاه می‌روند، دارای سبک دلبستگی ناایمن هستند. این‌ها بزرگسالانی هستند که در کودکی با سبک دلبستگی ناایمن دست و پنجه نرم کرده‌اند. از برقراری ارتباط با دیگران دچار ترس و بی‌اعتمادی شده‌اند و همان‌قدر که سعی می‌کنند خودشان را با دیگران وفق بدهند، دچار مشکل با آن‌ها می‌شوند. این افراد معمولا زود عصبانی می‌شوند، زود روابط را خراب می‌کنند و اجازه نمی دهند فرد مقابل، حتی اگر همسرشان باشد به آن‌ها نزدیک شود. روابط نزدیک این افراد را دچار حس بی‌اعتمادی می‌کند.

چه کار کنیم؟

اگر می‌بینید کودکتان در زمان جدایی دچار اضطراب زیاد می‌شود و با بازگشت شما هم آرامش پیدا نمی‌کند، به او در حد سن و سالش، زمان بازگشت و علت رفتن‌تان را تفهیم کنید. به او بفهمانید که همیشه کنارش هستید و هرگز او را رها نمی‌کنید. زمانی که با کودک وقت می‌گذرانید، وقت‌گذرانی با کیفیتی داشته باشید و صرفا نظاره‌گر فعالیت‌های او نباشید. در بازی‌هایش مشارکت کنید و از بغل کردن و بوسیدن او غافل نشوید. به ناگهان کودک را رها نکنید، حتی اگر احتمال می‌دهید که کل رفت و برگشت شما را کودک خواب باشد. باز هم قبل از خوابیدن به او بگویید که قرار است کجا بروید، چرا بروید و کی برمی‌گردید. اجازه دهید کودک با نبودنتان غافلگیر نشود. تمام این رفتارها باعث ایمن‌سازی دلبستگی کودک می‌شود. کودکانی که مادران شاغل دارند بیش از بقیه در معرض سبک دلبستگی ناایمن هستند این مادران باید قبل از ترک کردن کودک نسبت به بازگشت خودشان به کودکان اطمینان بدهند و در طول روز با او تماس برقرار کنند و به او بگویند که دوستش دارند و مطمئن‌اش کنند که حواسشان به نیازها و علایق او هست.

سبک دلبستگی ناایمن اجتنابی

در این سبک دلبستگی کودک نسبت به نبود مراقب و والدین و ترک شدن توسط آن‌ها، هیچ اعتراضی ندارد. نه مضطرب می‌شود و نه نگران و آشفته. بعد از بازگشت والدین هم توجهی به حضور آن‌ها ندارد و نسبت به ارتباط، اجتناب می‌کند. این کودکان معمولا توجه والدین را پس می‌زنند و برای برقراری ارتباط و آرامش گرفتن هم هیچ تلاشی نمی‌کنند.

در واقع و به‌طور خلاصه باید بگوییم که رفت و آمد والدین در این کودکان هیچ حس خاصی برنمی‌انگیزد. کودکانی که سبک دلبستگی اجتنابی دارند، والدینشان با غریبه‌ها هیچ فرقی برای آن‌ها نمی‌کند.

چرا کودک به این حال می‌افتد؟ چرا که هر بار از سمت والد به‌ویژه مادر مورد بی‌مهری و بی‌توجهی قرار گرفته است و به‌علت پذیرفته نشدن‌های مکرر درخواست‌هایش دچار سرخوردگی شده است و در واقع او آموخته است که ارتباط گرفتن، هیچ فایده‌ای ندارد. نه نیازهایش برآورده می‌شود و نه احساس آرامش و ایمنی خاصی دارد.

این افراد در کودکی

ـ از والدین‌شان پرهیز و اجتناب می‌کنند.

ـ به دنبال کسب آرامش به‌وسیله ارتباط با والدین‌شان نیستند.

ـ و غریبه و والد برای این کودکان فرقی نمی‌کند.

در بزرگسالی؛

ـ نمی‌توانند روابط صمیمانه برقرار کنند و در این زمینه دچار مشکل هستند.

ـ هیجان خاصی در آن‌ها دیده نمی‌شود به‌ویژه در هنگام برقراری رابطه.

ـ نمی‌خواهند یا نمی‌توانند که افکار یا هیجاناتشان را ابراز کنند.

فردی که در کودکی سبک دلبستگی اجتنابی را تجربه کرده است خواهان هیچ صمیمیتی در رابطه نیست و هیچ خواست صمیمی را نمی پذیرد. تلاشی برای ارتباط با دیگران نمی‌کند و تلاش‌های دیگران برای برقراری ارتباط صمیمانه را رد می‌کند. او بیش از هر چیز خواهان تنهایی و آزادی است که به‌واسطه تنهایی به‌دست می‌آورد. این افراد نیز معمولا در زندگی زناشویی کارشان به جدایی می‌کشد. البته این به معنای این نیست که این افراد نمی‌توانند کمکی به خودشان بکنند. بلکه با طرحواره درمانی و یک روانشناس خوب می‌توانند پایه‌های این امر را در خودشان کشف و درمان کنند.

سبک دلبستگی آشفته

این چهارمین سبک دلبستگی است که بعدها به سبک‌های قبلی اضافه شد. کودکی که سبک دلبستگی آشفته دارد، رفتارهای متناقض و مبهمی بروز می‌دهد. به‌طور مثال ممکن است روزی به والدین خود بچسبند و در زمانی دیگر از ارتباط گرفتن با والدین اجتناب کند یا بی‌تفاوت باشد. چرا کودک دچار این تناقض می‌شود؟ چون والدینش در رفتار متناقض بوده‌اند. آنچه در یادداشت پیشین به آن اشاره کردیم، ثبات رفتاری مادر بود که در صورت فقدان آن کودک به چنین سردرگمی دچار می‌شود.