به مناسبت سالگرد شهادت آیت الله صدر و خواهرش بنت الهدی و تحولات تاریخی عراق
جریان صدر
عاطفه میرافضل
خاندان صدر از نام‌آشناترین و گسترده‌ترین خاندان‌های شیعی عراق هستند. شاید «امام موسی صدر» را بخاطر سرنوشت تلخ و عجیبش، بیشتر بشناسیم. همان مرد بزرگی که نقش مهمی در آشتی دادن جریان‌های مختلف لبنانی داشت و با دعوت معمر قذافی، در سفر به لیبی ناپدید شد. شهید «سید محمد باقر صدر» پسر عموی اوست و مقتدی صدر نیز که طی سال‌های گذشته نامش را در تحولات عراق زیاد می‌شنویم و گاهی چرخش‌های مختلفی دارد نیز داماد شهید محمدباقر صدر است.
سالگرد شهادت آیت‌الله محمدباقر صدر و خواهر عالمه ایشان، بنت‌الهدی به طرز فجیع و زیر شکنجه نقطه پیوندی است برای آشنایی بیشتر با جریان‌های مختلف عراق در شرایط پرآشوب این روزهای منطقه.
نایل شدن «محمدباقر صدر» به درجه اجتهاد و فقاهت، پیش از بلوغ شرعی در تاریخ شیعه شگفت‌انگیز بود. تا آن حد که ریش‌سفیدان و پیش‌کسوتان این عرصه نیز مرجعیت این فقیه جوان و تقلید مردم عراق و دیگر بلاد عربی از او را تأیید کردند. او پیش از رسیدن به چهل سالگی از مراجع بزرگ محسوب می‌شد. این روند تا روزهای انقلاب ایران ادامه داشت و این مرجع تقلید جوان عراق نیز مانند آزادی‌خواهان دیگر نغمه حمایت از این جریان سر داد.
وقتی حکومت عراق آیت‌الله صدر را دستگیر کرد، رئیس سازمان امنیت نجف از ایشان پرسید که تو عرب هستی، چرا از ایران و انقلاب آن طرفداری می‌کنی و چرا همه فعالیت‌های خودت را در راه کمک به ایران و خمینی منحصر کرده‌ای؟ چرا برای مطهری که یک آخوند فارسی‌زبان ایرانی بود، در نجف مجلس ختم برپا می‌کنی و برای چه با خمینی مکاتبه می‌کنی؟ آیت‌الله صدر با خشم گفته بود: «من یک مسلمانم و در برابر همه مسلمانان جهان، مسئول هستم و باید به مسئولیت جهانی خویش عمل کنم. و این مربوط به عرب و عجم، ایران و غیر ایران نیست و از این راه یک قدم به عقب نخواهم گذاشت.»
پس از دستگیری این مرجع عالی شیعه، خواهرش بنت الهدی فریاد تظلم و دادخواهی سرداد. با بحرانی شدن اوضاع، یکی از دوستان آیت‌الله صدر به بنت الهدی خواهر شهید صدر پیشنهاد کرد که مدتی سکوت کند و پنهان شود تا جانش در امان باشد. اما بنت الهدی در جواب گفته بود:
«مسئولیت شرعی، ما را بر آن می‌دارد که در برابر ظلم و ظالم این‌چنین موضع‌گیری کنیم. دیگر زمان سکوت به سر آمده است. ما باید صفحه دیگری از جهاد و مبارزه بگشاییم. ما سال‌های متمادی سکوت کرده‌ایم و هرچه بیشتر سکوت کنیم دشمنان ما گستاخ‌تر می‌شوند. چرا باید ساکت باشیم؟»
رژیم بعث عراق، در تاریخ 16 فروردین 1359، آیت‌الله سید محمدباقر صدر و خواهرش بنت الهدی را به بغداد می‌برد. رئیس سازمان امنیت کشور عراق، از ایشان می‌خواهد که چند کلمه، علیه انقلاب اسلامی ایران بنویسد تا از مرگ نجات یابد. اما آیت‌الله صدر مخالفت کرده و می‌گوید: «من آماده شهادتم.» آن‌ها این خواهر و برادر مجاهد و عالم را به شکنجه‌گاه می‌برند و به شهادت می‌رسانند و در نیمه‌های شب پیکرهای شکنجه شده‌شان را به خانواده‌شان تحویل می‌دهند.
ظهور و بروز جیش‌المهدی
سید مقتدی صدر، شخصیت سیاسی ـ مذهبی و یکی از رهبران شیعیان عراق است. او جزو مخالفین حکومت صدام و حضور نیروهای خارجی در عراق بود. نیروهای تحت امر وی معروف به «جیش‌المهدی» است و مهمترین پایگاه حامیان او در محله شیعه‌نشین بغداد مستقر است. پدر مقتدی صدر «آیت‌الله سید محمد صدر» از مراجع تقلید عراق بود. او عقیده داشت که مراجع تقلید می‌بایست به تمامی امور مقلدهایش ولایت داشته باشد. ولایت فقیه به این معنی است که مرجع تقلید موظف است، هم در امور سیاسی و هم در امور غیرسیاسی حضور فعال و تعیین‌کننده داشته باشد.
خاندان صدر علاوه بر این‌که حضور قدرتمندانه‌ای در عراق داشته و دارند، بلکه در ایران و لبنان نیز دامنه حضوری مؤثری داشتند. نسبت این خاندان به امام هفتم شیعیان، امام موسی بن جعفرعلیه‌السلام می‌رسد.
مقتدی صدر بعد از کشته شدن پدرش توسط صدام در سال 1998(29 بهمن 1377) زندگی پنهانی خود را آغاز کرد. در سال 2003 میلادی پس از این‌که حکومت بعثی صدام سقوط کرد مقتدی صدر توانست میلیون‌ها نفر از مردم محروم شهرهای عراق مخصوصاً شهرک شیعه‌نشین صدر را که در حومه بغداد بود، به خود جذب کند. مقتدی صدر با اقدامات وسیعی که انجام داد توانست مؤسسات خیریه و دفاتر دینی پدرش را در شهرهای مختلف عراق مجدداً فعال نماید.
وی در سال ۲۰۰۴ با تألیف مرام‌نامه‌ای در خصوص لزوم تشکیل حکومت اسلامی در عراق و همچنین با داعیه رهبری وارد صحنه سیاسی و اجتماعی کشور شد. تشکیلات مقتدی صدر، محبوبیت زیادی در بین شیعیان عراق پیدا کرد و گسترش آن باعث شد که جریان صدر در مسائل اجتماعی، مذهبی، سیاسی، بین‌الملل و نظامی کشور نیز وارد شود و مانند یک دولت قدرتمند عمل کند.
برخی مواضع عجیب مقتدی صدر
بسیاری از رهبران عراق در سال‌های دیکتاتوری صدام از حمایت ایران برخوردار بودند، از بارزانی گرفته تا مقتدی صدر. در سال 2004 میلادی که «جیش‌المهدی» با آمریکایی‌ها در نجف می‌جنگیدند، ایران برای حفظ جان سید مقتدی صدر به آیت‌الله العظمی سیستانی سفارش کرد و مقتدی صدردر سال ۲۰۰۶ با سفر به ایران به مدت ۴ سال در شهر قم زندگی کرده، تحصیلات فقهی خود را تکمیل کرد. اگرچه که او به چرخش‌های تند و ناگهانی معروف است و عجیب‌ترین مواضع او از این قرارند:
ـ درخواست برای کناره‌گیری بشار اسد از قدرت: بشار اسد می‌بایست بخاطر دوست داشتن سوریه، ازحکمرانی کناره‌گیری کند تا سوریه از جنگ دور شود و همچنین با استعفا خود مانع از سیطره تروریست‌ها بر این کشور شود.
ـ هشدار به حضور حشدالشعبی در انتخابات: مشارکت حشدالشعبی در انتخابات باعث می‌شود تا وجهه مجاهدین خدشه‌دار و حکومت به نهادی نظامی تبدیل شود.
ـ دیدار با ولیعهد عربستان، محمد بن سلمان: این دیدار بازتاب فراوانی به همراه داشت و در جریان این دیدار اعلام شد که عربستان تلاش دارد تا راهی به درون احزاب شیعی عراق باز کند.
ـ آمادگی برای میانجی‌گری و حل تنش میان ایران و عربستان: جریان صدر اعلام کرده است که مقتدی صدر به‌دلیل محبوبیتی که میان ایران و عربستان دارد، می‌تواند با میانجی‌گری اختلافات بین این دو کشور را حل کند.
فعالیت سیاسی
شیعیان مذهبی عراق که حدود ۶۰ درصد جمعیت عراق را تشکیل می‌دهند و در عرصه سیاست شامل 6 گروه مالکی، عبادی، صدر، حکیم، حشدالشعبی، علاوی هستند و مقتدی صدر در این میان بسیار تأثیرگذار و با نفوذ است. گاهی نیز به بهانه‌های مختلف درگیری‌های خونینی میان گروه مقتدی صدر و سایر گروه‌ها پیش آمده که مهم‌ترینشان واقعه مشکوک نیمه شعبان کربلا و با سپاه «بدر» مجلس اعلای «حکیم» بود که طی آن جنگ شدید خیابانی بین‌الحرمین به وقوع پیوست و در نهایت به معاهده صلح انجامید.
جریان صدر در ارتباط با گروه بدر معتقدند که جریان نیروهای حکیم یک نیروی نظامی سازمانی مجاهد بود اما با ورود در فرایند سیاسی و ادغام در پلیس وزارت کشور عراق، از اصول و مبانی خود عدول کرد.
از سوی دیگر رهبر جریان صدر انگشت اتهام را به شخص نوری مالکی گرفته وی را شیفته قدرت و عامل ظهور داعش دانسته می‌گوید: مالکی یک سوم عراق را به تروریسم و اشغال فروخت و دیگر نباید در امور مربوط به مبارزه و مبارزان مداخله کند. عراقی‌ها دیگر هرگز کشور را در دستان کسی که امانتدار نیست نخواهند گذاشت. اما انگار این روزها مقتدی صدر اندکی از بهانه‌گیری و ایجاد تنش در عراق کاسته و برخی این اتفاق را مدیون تلاش‌های شهید قاسم سلیمانی در این راستا می‌دانند.
نقش ژنرال محبوب ایرانی در صلح
در جنگ بصره در سال 2008 میلادی که بین نیروهای جیش‌المهدی مقتدی صدر و نیروهای دولتی عراق زیرنظر نوری المالکی نخست‌وزیر شیعه به وقوع پیوست، ژنرال سلیمانی پادرمیانی کرده با اولویت به حکومت مرکزی، آتش‌بس برقرارشد.
در انتخابات ۲۰۱۰ دولت دوم عراق نیز ایران از مقتدی صدر خواست تا با همکاری با نوری المالکی به حفظ حاکمیت دولت شیعه در عراق کمک کند. رهبر جریان صدر نیز ایران و عراق را دو روح در یک بدن دانسته اما در عین حال بر استقلال کشورش تأکید می‌کندو
در جریان اغتشاشات عراق به بهانه اصلاحات نیز، در پی شعارهای تظاهرات‌کنندگان صدری علیه ایران و به دلیل حمایت ایران از حکومت مرکزی مسئول فراکسیون جریان صدر اعلام کرد که: مقتدی صدر شعارهای ضد ایرانی را که سر داده شد، مردود می‌داند و این اقدام از سوی فراکسیون پارلمانی و تمامی طرفداران جریان صدر مردود است.
در همین راستا روزنامه امریكایی «مك
كلثی» در سال ۲۰۰۸ میلادی گزارش داده بود:
«سلیمانی برای توقف درگیری‌ها میان نیروهای امنیتی عراق كه بیشترشان شیعه هستند و
نیروهای رادیكال مقتدی صدر در شهر بصره، پا در میانی كرده است. یكی از نخستین و
مهمترین پیروزی‌های سلیمانی بر امریكا در عراق، ایجاد برتری سیاسی بود، نه نظامی.
سفیر سابق امریكا در افغانستان نیز می‌گوید: «همان‌قدر كه
مقامات امریكایی سلیمانی را به جنگ‌افروزی متهم می‌كنند، او در ایجاد صلح نیز برای
رسیدن به اهدافش فعال بوده است. او در پایان دادن به درگیری‌های نیروهای مقتدی صدر
و نیروهای عراقی در بصره نقشی حیاتی داشت. تهدیدی كه می‌رفت ناآرامی‌های آن گسترش‌یافته
و پیامدهای وخیمی به ویژه برای منابع نفتی عراق در پی داشته باشد.«
برخی معتقد بودند: هر جا که آمریکاییان با نقشه‌های استکباری خود قصد اعمال نفوذ در منطقه را داشتند قبل از این‌که سربازان آمریکایی کوله‌پشتی خود را به زمین بگذارند نیروهای حاج قاسم آن‌جا حضور داشتند.
در محرم گذشته نیز حضور «مقتدی صدر» در ایران و در حسینیه امام خمینی‌ره، همه بافته‌های رسانه‌های غربی را پنبه کرد. در مقطعی که رسانه‌های بیگانه مطرح می‌کردند که مواضع مقتدی صدر نسبت به ایران رادیکالی است، صدر، رهبر شیعیان عراق با حضور خود در مراسم سوگواری اباعبدالله و در کنار مقام معظم رهبری نشان داد که بافته‌های این رسانه‌ها جز توهم چیز دیگری نیست. اتفاق خجسته‌ای که نشان داد دو ملت ایران و عراق برادرند و این عقد اخوت با شهادت و امتزاج خون شهیدان المهندس و سپهبد حاج قاسم تقویت شد.