مارپیچ سکوت در گروه‌های اجتماعی
فروپاشی‌های دوستانه
نیلوفر حاج‌قاضی
دیدید هر اتفاقی
که می‌افتد چندین گروه دوستانه در شبکه‌های اجتماعی متلاشی می‌شود؟ نمی‌دانیم این
را به فال نیک بگیریم یا شر؟ چون از طرفی سر کشیدن مرتب به این گروه‌های دوستانه
مسبب گوشه‌گیری افراد و فاصله گرفتنشان از دنیای حقیقی شده، از طرف دیگر مشاجرات و
از هم پاشیدن گروه‌های دوستانه‌ای که مثلا مربوط به هم‌کلاسی‌های دوران دبیرستان
30 سال پیش یا همسایه‌های 20 سال پیش است دوباره بین آدم‌های تازه به هم نزدیک شده
فاصله می‌اندازد.
شاید تمام این اتفاقات به سطح توقع ما از
دیگران برمی‌گردد. این‌که همه باید به افاضات ما گوش بسپارند و احدی خلاف رأی ما
حرفی نزند وگرنه دلخور می‌شویم. و از آن‌جایی که در فضای مجازی رو در رو نیستیم می‌توانیم
خوب از پس هم بر بیاییم و بشوریم و بمالیم و یکدیگر را روی بند رخت پهن کنیم و بعد
هم فوری گروه را ترک کنیم. زمینه‌های مناسب‌تری برای افاده‌فروشی، کوچک‌انگاری
دیگران و بروز خشم به‌وجود می‌آید. در ماجراهای تلخ هفته گذشته نیز تعداد زیادی از
گروه‌های مجازی به همین دلایل فرو پاشید!
«این‌جا حریم شخصی من است!»، «در مورد من قضاوت نکنید» و «این‌جا آن‌طور هستم که هستم. تو هم در خانه‌ات هر طور که می‌خواهی باش!» و ده‌ها جمله شبیه این‌ها. اما در فضای مجازی موضوع فرق می‌کند. شما هر روز خودتان دیگران را به تماشای آنچه به اشتراک گذاشته‌اید دعوت می‌کنید.
گاهی باید به خودمان یادآوری کنیم که ما، خبرگزاری نیستیم. آن‌هایی هم که دوستی ما را در شبکه‌های اجتماعی پذیرفته‌اند یا ما را تعقیب می‌کنند اگر حرفه یا علاقه یا تخصص ما خبرنگاری نباشد احتمالاً فرض کرده‌اند که با یک «دوست» رابطه برقرار کرده‌اند و نه یک «خبرنگار». اطلاع یافتن از خبرها و اطلاع دادن خبرها هم، آداب و دانش و تخصص خاص خود را می خواهد.
بنابراین پیام‌هایی که در عکس‌های فجیع و سرهای بریده و تن‌های سوخته و پیکرهای تکه تکه شده، تحلیل‌هایی سطحی و عمدتاً خاکستری (ترکیبی از واقعیت و دروغ) را بازنشر می‌کنند و زیر آن هم ملتمسانه می‌نویسند که: «اگر مملکت خود را دوست دارید، اطلاع‌رسانی کنید!» هیچ اتفاق خاصی را ایجاد نمی‌کنند. شاید هم به وقوع بحران دامن بزنند.
زمانی رسانه‌های یک سویه و غیرتعاملی مثل تلویزیون، تنها ابزار قوی قدرت برای تاثیرگذاری و پذیرفته شدن اخبار بودند. در همان ایام هم نظریه مارپیچ سکوت مطرح شد. کسانی که رسانه‌ها را کنترل می‌کنند، با این روش هر روز تعداد بیشتری از مردم را به سکوت درباره یک موضوع وادار می‌کنند. اما با ظهور شبکه‌های اجتماعی این سیاست قدیمی هم با، اما و اگر‌هایی روبرو شد و پژوهشگران متعددی این تغییر و تحولات را بررسی کرده‌اند تا بفهمند در شبکه‌های اجتماعی چه بلایی بر سر قضیه «مارپیچ سکوت» آمده است.
مارپیچ سکوت
نظریه «مارپیچ سکوت» را «الیزابت نوئل نئومان» در سال ۱۹۷۳ میلادی مطرح کرد. در آن سال‌ها رادیو و تلویزیون، رسانه‌های اصلی جامعه بودند که بیشترین تأثیر را بر مردم می‌گذاشتند. در این نظریه سه ادعا مطرح شد که مرتبط با هم و نشان‌دهنده علت تأثیر این مارپیچ هستند. اول این‌که مردم در رفتارها، آمد و شد‌ها و ارتباطات روزمره، افکار عمومی غالب و نظر اکثریت و اقلیت را درک می‌کنند. یعنی به می‌فهمند یا حس می‌کنند که در هر موضوع، اکثریت چه موضعی دارند. نکته دوم این‌که مردم نمی‌خواهند در یک موضوع در گروه اقلیت باشند و از انزوا و فشار گروهی می‌ترسند؛ و سومین نکته همان شرایطی است که منجر به مارپیچ سکوت می‌شود. این‌که مردم از از ترس انزوا و زیر فشار قرار گرفتن و برای این‌که مورد طعن و تمسخر و یا طرد و بی‌اعتنایی قرار نگیرند، سکوت می‌کنند.
در ادامه، رسانه‌های جمعی افکار و عقاید اکثریت را به‌عنوان عقاید غالب و مسلط منتشر می‌کنند و همین باعث شدیدتر شدن این روند می‌شود. به این صورت که حتی بین خود این اقلیّت، حمایت میان فردی از عقیده مشترکشان ضعیف می‌شود. در نتیجه تعداد افرادی که این عقیده‌شان را پنهان می‌کنند و یا به عقیده اکثریت گرایش پیدا می‌کنند، روز به روز بیشتر می‌شود. این روند مارپیچی از سکوت را شکل می‌دهد که در نهایت به خاموشی یک نظر و فراگیر شدن نظر دیگر می‌انجامد.
وقتی برای پاره شدن یقه‌ها!
سقوط هواپیمای مسافربری اوکراینی آن هم درست وسط بحبوحه انتقام سپاه مثل پتک محکمی بر سر همه، از هر طیف و با هر عقیده‌ای فرود آمد. اول آنقدر همه سرمست قدرت و غرور ناشی از در هم کوبیده شدن پایگاه عین‌الاسد امریکا بودند که نتوانستند مثل همیشه موضوع سقوط هواپیما را سیاسی کنند. اما به محض اطلاع‌رسانی و شفاف‌سازی سپاه در ارتباط با خطای انسانی در بروز این حادثه، برخوردهای جدیدی در گروه دوستانه ما شروع شد. اول از همه یکی با استیکر خشم فریاد زد: ادمین کجاست؟ یالا پروفایل رو عوض کن! ما عزاداریم.
عکس پروفایل تصویر نقشه ایران با رنگ مشکی بود و گوشه آن تصویر حاج قاسم می‌درخشید. چند ساعتی سکوت برقرار شد. انگار مارپیچ سکوت داشت کارش را می‌کرد اما دوستانی که در گروه‌های دیگر و با رسانه‌های ماهواره‌ای تغذیه فکری می‌شدند خط قرمزها را درنوردیدند و خلاصه گیس و گیس‌کشی آغاز شد. آن هم به همراه انواع و اقسام اظهار فضل‌ها، توهین‌ها، شخم زدن گذشته‌های طرف مقابل و حتی کار و کاسبی پدرهایشان، تئوری‌های آبکی و تحلیل‌های سطحی راجع به سقوط هواپیما. چند نفری هم که از شرایط عجیب ایجاد شده بهت‌زده شده بودند در سکوت کامل مکالمات را دید می‌زدند و برای خانواده نقل قول می کردند.
شبکه‌های اجتماعی معادلات را عوض می‌کند
ظهور شبکه‌های اجتماعی، فضای متفاوتی را برای بیان نظرات افراد و شنیدن نظرات سایرین ایجاد کرد. این تغییرات دو اتفاق مهم را شکل داده است. اول این‌که اعضای جامعه می‌توانند نظرات خود را با دسته گسترده‌ای از افراد به اشتراک بگذارند و در فضای مجازی منتشر کنند. پس تولید محتوا در این رسانه‌های نوین دیگر در کنترل و انحصار رسانه‌های رسمی نیست. دوم این‌که برای افراد این امکان فراهم شده است که بدون آشکار نمودن هویت واقعیشان، نظرات خود را بیان کنند. در نتیجه هم ترس از انزوا کمتر شد و هم این‌که انعکاس عقاید، دیگر در انحصار رسانه‌های رسمی نیست. این روند منجر به کمرنگ شدن نظریه مارپیچ سکوت در شبکه‌های اجتماعی شده است.
دکتر علیرضا دهقان، از اساتید صاحب‌نظر حوزه ارتباطات در این خصوص می‌گوید: «در فضای مجازی امکان برقراری شرایط یک‌صدایی و جلوگیری از تنوع عقاید و نظر‌ها کمتر است. از طرف دیگر در این فضا افراد نگرانی از عکس‌العمل منفی دیگران ندارند و ترس از انزوا همانند ارتباطات افراد در فضای فیزیکی نیست؛ بنابراین با وجود فضای مجازی که در مورد آن کنترل دولتی وجود نداشته باشد شکل‌گیری افکار عمومی در قالب مارپیچ سکوت چندان محتمل نیست.»
در خصوص ارتباط مارپیچ سکوت با شبکه‌های اجتماعی پژوهش‌های متعددی انجام شده است. مثلا دو تن از اساتید دانشگاه دوسلدورف آلمان، به بررسی این موضوع پرداخته‌اند که ارتباطات آنلاین چگونه بر درک افراد از جو حاکم و ابراز عقیده‌شان در این فضا تاثیر می‌گذارد.
در این پژوهش آن‌ها اینگونه استدلال می‌کنند که در شبکه‌های اجتماعی اولویت داشتن محتوا‌هایی که توسط کاربران تولید می‌شود به محتوای رسانه‌های جمعی باعث شده است که درکی که عموم مردم از حال و هوای نظرات سایرین دارند، متفاوت شود. یعنی این دیگر رسانه‌های جمعی نیستند که به مردم می‌گویند کدام نظرات در اقلیت هستند و کدام اکثریت؛ بلکه خود مردم وزن مواضع مختلف را در نظرات کاربران شبکه‌های اجتماعی می‌بینند و نتیجه می‌گیرند.
این درک متفاوتی که در مورد فضای نظرات برای کاربران شکل می‌گیرد حتی روی تمایل آن‌ها نسبت به اظهارنظر در خصوص یک موضوع نیز اثر می‌گذارد. یا نظرات تعداد بیشتری از هم‌فکران خود را می‌بیند و این باعث می‌شود حتی اگر در اقلیت باشند، بخاطر امکان اظهارنظر آزادانه‌تر در شبکه‌های اجتماعی، شجاعت بیشتری برای بیان عقیده خود پیدا کنند. یا چون در شبکه‌های اجتماعی برخلاف رسانه‌های رسمی، نظرات اکثریت بازتکرار نمی‌شود، دیگر خود را اقلیت نمی‌دانند و نظرشان را بدون ترس از انزوا بیان می‌کنند. بنابراین عملا شبکه‌های اجتماعی باید فضایی برای شکستن مارپیچ سکوت فراهم کند. اما آیا اما آیا در واقعیت هم چنین اتفاقی می‌افتد؟
مارپیچی که ابزار دست قدرت می‌شود
سیاستمداران یا صاحبان قدرت این قابلیت را مغتنم شمرده‌اند و با اعمال نفوذ بر سلبریتی‌ها و افراد شاخص شبکه‌های اجتماعی تلاش می‌کنند عقیده و نظر خودشان را از زبان آن‌ها مطرح کنند تا از این طریق به‌عنوان خواست عمومی جا بیفتد. در کشور ما نیز سیاسیون به همین خاطر ارتباط تنگاتنگ و نزدیکی هم با سلبریتی‌ها و هم با اکانت‌های شاخص و گردانندگان صفحات پرطرفدار در شبکه‌های اجتماعی برقرار می‌کنند. این اتفاق به‌ویژه حوالی انتخابات‌ها و همین‌طور در موضوعات حساس کشور بیشتر می‌شود و مثلا به ناگاه یک جناح سیاسی یا یک عقیده مشخص به‌صورت گسترده در شبکه‌های اجتماعی مورد توجه اکانت‌های پرمخاطب قرار می‌گیرد تا بعد از مدتی به‌عنوان خواست عموم جا بیفتد. به‌گونه‌ای که کمتر کسی قادر به ابراز نظر مخالف نسبت به آن باشد.
تکمله
خودشیفتگی در فضای مجازی زیر سایه مارپیچ سکوت به برخی دوستان اعتماد به نفس کاذب با دوز بالا می‌دهد. و دست آن‌ها را برای نسخه‌پیچی‌های خبری، گزارشی حتی پزشکی و روانشناسی باز می‌گذارد تا خودی نشان دهند. خیلی‌ها هم فقط از طریق همین رسانه‌های جمعی اطلاعات کسب می‌کند و با کمک همان اطلاعات نظر شخصی خود را به وجود می‌آورند. در همین قضیه هفته گذشته و سقوط هواپیمای اوکراینی زمینه ظهور و بروز خیلی از این بت‌های خودشیفتگی پدید آمد. نظریات مختلفی شکل گرفت و هیاهوی عجیبی به پا شد. خیلی‌ها با خیلی جاها قهر کردند و برخی دوستی‌ها غیر قابل ترمیم شد. بعد که حقیقت آشکار شود روسیاهی به زغال می‌ماند و حیف از دوستی‌هایی که به یغما رفت.