دلبستگی در کودکان
دل من بسته به توست
مریم کمالی نژاد
دلبستگی در کودک، یعنی آن رابطه عاطفی که میان والدین و فرزند برقرار است و در آن مراقبت، لذت و آرامش مبادله می‌شود. روان‌شناسان به‌ویژه «جان بالبی» که پدر نظریه دلبستگی است، در دهه‌ی 1970 دست به پژوهش‌های مختلفی زدند تا دریابند که نوع و سبک دلبستگی در روابط از چه الگویی پیروی می‌کند. امروز ما چهار سبک دلبستگی را شناسایی کرده‌ایم.
«بالبی» در تعریف دلبستگی می‌گوید: «ارتباط روانی پایدار بین دو انسان» او معتقد است که آن‌چه فرد از دلبستگی در کودکی‌اش تجربه می‌کند، نوع رفتار او را در بزرگسالی شکل میدهد. سبک‌های دلبستگی از همان ابتدای تولد نوزاد و نوع رابطه‌ای که والدین با او برقرار می‌کنند، رقم می‌خورند.
دلبستگی چه ویژگی‌هایی دارد؟
بالبی چهار ویژگی برای دلبستگی در نظر گرفت.
حفظ نزدیکی: کودک تمایل دارد نزدیک به کسانی باشد که رابطه عاطفی با آن‌ها برقرار کرده است.
پناهگاه امن: وقتی کودک با خطری روبه‌رو می‌شود به کسی پناه می‌برد که پیوند عاطفی‌اش را از پیش با او برقرار کرده است. تصویری را به خاطر آورید که کودک حتی زمانی که از سمت مادرش مورد عتاب و تنبیه قرار می‌گیرد، باز هم به آغوش همان مادر پناه می‌برد.
پایگاه مطمئن: کسی که کودک با او پیوند عاطفی دارد و به او را به‌عنوان پناهگاه امن خودش می‌شناسد، قابل اطمینان است و به کودک کمک می‌کند که جهان اطرافش را بشناسد.
اندوه یا اضطراب جدایی: کودک برای جدا ماندن از منبع دلبستگی‌اش که با او پیوند عاطفی دارد، دچار اضطراب و اندوه می‌شود.
انواع سبک‌های دلبستگی
در سال‌های دهه 70 میلادی، فردی به نام «مری اینسورث» دست به گسترش نظریه بالبی زد. او به پژوهش خود نام «موقعیت ناآشنا» یا «وضعیت عجیب» را داد. طی پژوهش اینسورث کودکانی که بین 12 تا 18 ماه سن داشتند، به مدت کوتاهی از مادرشان جدا شده و تنها ماندند و سپس به آغوش مادرشان برگشتند. بر اساس این مطالعه و پژوهش، سبک‌های دلبستگی چنین تعریف شدند: دلبستگی ایمن، دلبستگی ناایمن دوسرگرا، دلبستگی ناایمن اجتنابی و البته بعدها سبک دیگری به نام «سبک دلبستگی آشفتگی» به قبلی‌ها اضافه شد. روان‌شناسان این سبک‌ها را تأیید کردند و سپس به این نتیجه رسیدند که با پی بردن به سبک دلبستگی فرد در کودکی می‌توان رفتارهای او را در بزرگسالی پیش‌بینی کرد.
سبک دلبستگی کودک چگونه شکل می‌گیرد؟
ارتباطی که مادر از بدو تولد با نوزاد برقرار می‌کند، بسیار مهم است و نقش اساسی در شکل‌گیری سبک دلبستگی او دارد. اگر این دلبستگی به درستی شکل نگیرد، کودک در برقراری رابطه با دیگران دچار مشکل شده و مدام دچار احساس ناامنی است که می‌تواند در بزرگسالی برای او مشکلاتی از جمله ازدواج ناموفق یا عدم توانایی برقراری رابطه عاطفی ایجاد کند. خطا و اشتباه در رابطه مادر و کودک، باعث به وجود آمدن اختلالاتی از جمله اختلال اضطراب و یا افسردگی در کودک می‌شود.
چه کار کنیم؟
مهمترین نکته در شکل‌گیری سبک دلبستگی، رابطه اولیه با نوزاد است. چقدر به نوزاد ابراز احساسات می‌شود، چقدر به او توجه نشان می‌دهید و نیازهایش را برآورده می‌کنید، چه پاسخی به گریه‌های او که هر کدام نشان از یک نیاز و مشکل است، می‌دهید. چقدر در کنار نوزادتان حضور دارید، حضورتان کافی است یا خیر. تمام این نکات به‌ویژه در دو سال اول زندگی کودک بسیار حائز اهمیت است.
با ما باشید تا هر کدام از این سبک‌ها را به شما معرفی کنیم:
سبک دلبستگی ایمن
حتما در ارتباط با کودک خودتان این تجربه را داشته‌اید که مدتی هرچند کوتاه کودک را جایی تنها یا با مراقب، رها کرده‌اید. کودک اگرچه مشغول به بازی و کنکاش باشد، باز هم متوجه عدم حضور شما می‌شود. بی‌قراری می‌کند و گریه و زاری را سر میدهد. شما را می‌خواهد یا به‌اصطلاح بهانه مادرش را دارد. همین که شما بازگردید، گریه او تا چند دقیقه ادامه پیدا می‌کند و بعد ساکت می‌شود و چون از حضورتان خیالش راحت شود، به بقیه بازی و کنکاش‌اش ادامه میدهد.
برخی والدین با این مسئله مشکل دارند، گمان می‌کنند که کودکشان مستقل نیست، بهانه‌گیر و وابسته است. این در حالی است که این رفتار در کودک بسیار طبیعی و نشان از سبک دلبستگی ایمن است. اگر چنین نباشد، مشکلی وجود دارد.
از دیگر نشانه‌های سبک دلبستگی ایمن این است که کودک وقتی دچار ترس می‌شود، آرامش را از والدین طلب می‌کند. به او پناه می‌برد و نه هر غریبه‌ای که نزدیکش باشد، برای یافتن آرامش مادر یا پدر را ترجیح میدهد. همان کسانی که از ابتدا نیازهای کودک را به اندازه و به موقع برآورده کرده‌اند.
اگر کودکی سبک دلبستگی ایمن را در تجربه کند در بزرگسالی رفتار همدلانه‌تری نسبت به دیگران دارد. زودتر به پختگی و بلوغ عاطفی می‌رسد. کمتر برای دیگران ناامنی ایجاد می‌کند و مخل آسایش افراد می‌شود. به آدم‌ها اعتماد می‌کند و روابطش بلندمدت است. اعتماد به نفس خوبی دارد و از روابط اجتماعی لذت می‌برد.
شاید با خودتان بگویید که ایجاد سبک دلبستگی ایمن در کودک کار سختی هم نیست. کدام مادر است که با شنیدن صدای گریه نوزادش سریع از جا نپرد که پاسخ نیازش را بدهد؟ یا کدام مادر است که نخواهد گرسنگی کودک را برطرف کند و آغوش گرم و پناه فرزندش باشد؟ همه‌چیز به این سادگی نیست. نکته مهم در ایجاد سبک دلبستگی ایمن، ثبات رفتاری مادر یا مراقب است. اگر مادر وقتی حالش خوب است به موقع و با مهربانی به نیازهای کودک پاسخ میدهد، او را در آغوش می‌کشد و رابطه عاطفی با کودکش برقرار می‌کند، اما وقتی خسته یا بی‌حوصله است رفتار پرخاشگرانه و غیرمسئولانه با کودک دارد، نمی‌تواند سبک دلبستگی ایمن در کودک به وجود آورد. فرزند چنین مادری احتمالا مضطرب، منفعل و غمگین است. عدم توجه مدام به نیازها کودک او را منزوی و گوشه‌گیر می‌کند.
چگونه سبک دلبستگی ایمن ایجاد کنیم؟
1ـ به نیازهای کودکتان پاسخ بگویید. بارها گفته‌ایم که با در آغوش کشیدن نوزاد گریان، به او می‌فهمانید که پشت و پناهش هستید و پاسخ‌گوی نیازهایش و حواس و توجه‌تان به اوست. قدیمی‌ها توصیه می‌کنند: «بگذار گریه کند، اگر سریع بغلش کنی لوس می‌شود» به این توصیه ها توجه نکنید. همچنین برخی معتقدند که بغل کردن نوزاد باعث «بغلی» شدنش می‌شود و دیگر در هر موقعیتی شما را طلب می‌کند. اجازه دهید کودک بغلی شود و شما را طلب کند. این یعنی سبک دلبستگی ایمن و درستش هم همین است و کمترین حق نوزاد است. اگر کودکتان کمی بزرگتر است و متوجه گفتگویتان می‌شود و خسته است با او همدلی کنید. تصور کنید که از صبح با کودک این‌طرف و آن‌طرف دنبال کارهایتان بوده‌اید. کسی هم نبوده که کودکتان را به او بسپارید. حالا شب شده و فرزندتان خسته و بهانه‌گیر است. شما هم خسته‌اید. دو راه دارید، عصبانی شوید و اجازه دهید خستگی و بهانه‌گیری کودک پرخاشگر و مضطربتان کند یا این که گفتگو را با کودک آغاز کنید و همدلی کنید. مثلا به کودکتان بگویید: «می‌دونم که خیلی خسته شدی، الان دوست داری استراحت کنی، نیاز داری روی تخت دراز بکشی و بخوابی. منم خیلی خسته‌ام مثل تو، اما الان می‌رسیم خونه و می‌تونی غذای خوشمزه بخوری و استراحت کنی»
2ـ ثبات داشته باشید. در قدم اول باید نیازهای کودک را شناسایی کنید و سپس درست و به جا آن‌ها را برآورده کنید. در ابتدای تولد نوزاد، نیازهای او مشخص است و روزمره، یا گرسنه است و شیر می‌خواهد، یا نیاز به تمیز شدن و خلاصی از کثیفی و خیسی دارد، یا خوابش می‌آید و باید استراحت کند. اما با بزرگتر شدنش نیازهایش هم پیچیده‌تر می‌شود. تشخیص نیازهای کودکی که هر روز بزرگتر و پیچیده‌تر می‌شود، گاهی آن‌قدرها هم ساده نیست. برخی والدین گمان می‌کنند توجه به نیازهای کودک یعنی فراهم آوردن هر آن‌چه که کودک ازشان طلب می‌کند. در حالی که والدین باثبات و مسئول می‌دانند که اتفاقا برخی از خواسته‌های کودک نباید برآورده شود و والدین باید با قاطعیت برخورد کنند. همان‌طور که پیش از این هم گفتم، نکته طلایی در تربیت ثبات است. هرچه نظام تربیتی باثبات‌تری داشته باشید، اخلاق و رفتارتان از الگویی منظم پیروی کند و کودک بتواند پیش‌بینی کند، دلبستگی ایمن‌تری در فرزندتان ایجاد خواهید کرد. بی‌ثباتی و غیرقابل پیش‌بینی بودن باعث ایجاد اضطراب در کودک می‌شود.
3ـ در دسترس کودک باشید. هم از نظر جسمی که او را در آغوش بکشید و نیازهایش را برآورده کنید، هم از لحاظ هیجانی که نیاز او به بازی و سرگرمی یا همدلی کردن و درک نگرانی‌هایش را برآورده کنید. اگر مدام سرتان به کار خودتان است و کودک به سختی می‌تواند از دنیای گرفتاریهایتان بیرون‌تان بکشد و متوجه خودش کند، کمتر موفق به ایجاد سبک دلبستگی ایمن می‌شوید.
4ـ برخی معتقدند که دلبستگی ایمن چندگانه به نفع کودک است. این یعنی این‌که کودک علاوه بر مادر که مراقب اصلی اوست، با دیگرانی مثل پدر، پرستار، پدربزرگ و مادربزرگ هم، روابط اجتماعی قوی‌ای داشته باشد که دلبستگی ایمن در او ایجاد کنند.
5ـ خواهر و برادر و یا دوستان و همسالان نیز در ایجاد سبک دلبستگی ایمن نقش مؤثری دارند.
ادامه دارد...