سرزمین خواستن و توانستن

مریم کمالی‌نژاد

این‌که چرا باید اعتماد به نفس داشته باشیم را همه‌مان درک می‌کنیم، اما درک‌مان معمولا به ضرورت داشتن اعتماد به نفس در بزرگ‌سالی محدود می‌شود، اغلب نمی‌دانیم یا نمی‌خواهیم زیاد درباره‌اش فکر کنیم که چرا لازم است کودک‌مان اعتماد به نفس داشته باشد؟ چطور و کجا به دردش می‌خورد؟ در سال‌های اولیه زندگی‌اش چه کاری می‌توانم انجام دهم که در آینده کودکی با اعتماد به نفس داشته باشم؟ چه رفتار و گفتاری در کودک وجود دارد که نشان می‌دهد اعتماد به نفس‌اش پایین است؟ در ادامه می‌خواهیم به این سؤالات پاسخ بگوییم؛ نشانه‌های بی اعتماد به نفسی در کودکان و بررسی راه‌هایی برای افزایش اعتماد به نفس در آن‌ها.

ضرورت رشد اعتماد به نفس در کودکان

اعتماد به نفس به زبان ساده یعنی این‌که نسبت به خودمان احساس خوبی داشته باشیم، توانایی و استعدادهای‌مان را بشناسیم و بدانیم که در زندگی می‌توانیم کارهایی را انجام دهیم و در آن‌ها موفق شویم و برای خود و داشته‌های‌مان ارزش قائل شویم. این احساسات مثبت نسبت به خود در کودک، پایه آینده اوست. البته این بدین معنی نیست که فرد با اعتماد به نفس یک‌سره و مدام نسبت به خود احساس خوبی دارد، این‌که ما درباره خودمان حس بدی پیدا کنیم، گاه خودمان را سرزنش کنیم و یا مقصر بدانیم، نه تنها بد نیست که اتفاقا کار نفس لوامه است که جلوی رشد اخلاق و رفتارهای منفی را می‌گیرد. جین نلسون، از نویسندگان کتاب‌های انضباط مثبت می‌گوید: «همان‌طور كه هر پدر يا مادري مي‌داند، اعتماد به نفس تجربه‌اي گذرا است. گاهش احساس خوبي درباره خودمان داريم و گاهي نداريم. چيزي كه واقعا مي‌خواهيم به كودكانمان ياد بدهيم مهارت‌هاي زندگي مثل انعطاف‌پذيري است»

نقش والدین

سخن گفتن درباره نقش والدین در ایجاد و رشد اعتماد به نفس کودکان، صحبت از بدیهیات است. همه‌مان می‌دانیم که چطور والدین پایه‌گذار هر احساس خوب یا بدی در کودک هستند. وظیفه پدر و مادر این است که کاری کنند کودک نسبت به خودش احساس غرور و احترام داشته و توانایی‌هایش را باور کند و تمام این‌ها میسر نمی‌شود مگر با رشد احساس تعلق در کودک.

نشانه‌های کمبود اعتماد به نفس در کودک

اعتماد به نفس، ذاتی نیست. یعنی کودک با اعتماد به نفس بالا یا پایین متولد نمی‌شود، بلکه اکتسابی است، یعنی یاد می‌گیرد که چه احساسی نسبت به خود و توانایی هایش داشته باشد و این مسئله وابستگی بسیاری به اعتماد به نفس والدین دارد. او به شما و رفتارهای‌تان نگاه می‌کند و همان باورها و رفتارها را درونی می‌کند. کودکانی که اعتماد به نفس پایین دارند، در رفتارشان نشانه‌هایی می‌توان یافت:

ـ‌ کودک خودش را بی‌ارزش می‌دارند.

ـ مدام آرزو می‌کند که جای کسی دیگر باشد؛ «کاش من جای علی بودم»

ـ در مقابل انجام کارهای جدید، هر چقدر هم هیجان‌انگیز باشد، مقاومت می‌کند.

ـ امیدی به آینده‌اش ندارد.

ـ نمی‌تواند درست و به موقع تصمیم بگیرد. دچار تزلزل رأی است.

ـ در برابر همسالانش احساس ناتوانی می‌کند.

ـ نسبت به کوچکترها زورگو و قلدرمأبانه رفتار می‌کند.

ـ‌ برخی دیگر از کودکان کم اعتماد به نفس، زیر دست قلدرها و تحت سلطه آن‌ها قرار می‌گیرند.

ـ تحت سلطه همسالان خود است.

ـ علاقه‌ای به شرکت در اجتماعات ندارد و معمولا گوشه‌گیر است.

ـ اضطراب و استرس زیادی را تجربه می‌کند.

ـ‌درباره دیگران، خصوصا همسالانش که مورد توجه هستند، بدگویی می‌کند.

ـ از شکست خوردن می‌ترسد.

ـ‌ نمی‌تواند برای خودش دوست پیدا کند.

ـ نیاز افراطی به توجه و تشویق شدن دارد.

نشانه‌های کودک با اعتماد به نفس

هر کدام از این نشانه‌ها در کودک می‌تواند از اعتماد به نفس بالا خبر بدهد. هرچه تعداد این نشانه ها بیشتر باشد کودک اعتماد به نفس بالاتری دارد:

ـ کودک بلد است برای خودش دوست پیدا کند و ارتباط برقرار کردن با دیگران برایش کابوس نیست.

ـ برای خودش ارزش و احترام قائل است.

ـ «می‌توانم» فعلی است که کودک با اعتماد به نفس زیاد به کار می‌برد.

ـ زمانی که از او انتقاد می‌کنند عصبانی نمی‌شود

ـ از قرار گرفتن در موقعیت‌های جدید و کسب تجارب تازه استقبال می‌کند

ـ شکست و زمین خوردن او را از افسرده نمی‌کند و از پا نمی‌اندازد.

ـ احساساتش را به راحتی بروز می‌دهد

ـ در موقعیت‌های لازم، نظرش را عنوان می‌کند.

ـ از جمع کناره‌گیری نکرده و از فضاهای شاد استقبال می‌کند

چه کنیم تا کودکی با اعتماد به نفس داشته باشیم؟

کارهای زیادی از دست والدین برمی‌آید، که مجال صحبت از تمام آن‌ها را نداریم، اما سعی می‌کنیم مهمترین‌شان را بررسی کنیم:

1ـ پاسخگو و متوجه کودک باشید: اعتماد به نفس کودک از حس تعلق می‌آید. کودک باید یاد بگیرد که به خودش احترام بگذارید و برای خودش احترام قائل باشد و این چطور اتفاق می‌افتد؟ زمانی که والدین به او احترام می‌گذارند و پاسخگوی نیازها و متوجه‌‌اش هستند. کودکی که دیده نمی‌شود، ارزشمندی را تجربه نمی‌کند. یک نوزاد یا کودکی یک‌ساله را در نظر بگیرید که با گریه کردن، نیازهایش را به گوش والدینش می‌رساند، اگر معتقدید که باید بگذارید کودک آن‌قدر گریه کند تا ساکت شود، اشتباه کرده‌اید، این یک نظریه قدیمی است که معتقد است؛ هرچه کمتر به کودک بها دهید، کمتر لوس می‌شود. نظریه‌ای منقرض شده و غلط. کودک شما زبانی به جز گریه بلد نیست، پس او را در آغوش بگیرید. نگران نباشید که بغلی می‌شود. کودکی که در مقابل نیازهایش پاسخ دریافت می‌کند، می‌فهمد که ارزشمند است و کودکی که احساس ارزشمندی کودک به خودش احترام می‌گذارید و متقابلا برای دیگران هم احترام قائل است.

2ـ اعتماد به نفس خودتان را تقویت کنید؛ در بالا هم اشاره کردیم که اعتماد به نفس ذاتی نیست، بلکه اکتسابی است. شما اولین و اثرگذارترین مربی کودک محسوب می‌شوید. اگر می‌خواهید اعتماد به نفس کودکتان رشد کند، باید اعتماد به نفس خودتان را تقویت کنید. اگر در کودکی یا نوجوانی‌تان مورد بی‌مهری واقع شدید، مشکلاتی در تربیت‌تان وجود داشته است، یا به هر دلیلی اعتماد به نفس‌تان پایین است، وقتش شده که دست به کار شوید و آن را تقویت کنید.

3ـ‌ از احساس واقعی‌تان صحبت کنید و به کودک یاد بدهید که از احساساتش حرف بزند. هیچ کدام از ما همیشه روی فرم و رو به راه نیستیم، گاهی خشمگینیم، گاهی ناراحت، گاهی خوشحالیم و گاهی بی‌حوصله، پس کودک باید بداند که در همیشه به یک پاشنه نمی‌چرخد، اما احساسات شما تماما به او ربط ندارد. به کودکتان توضیح دهید که اگر الان ناراحتید، از دست او و به خاطر او نیست، بلکه مشکلی پیش آمده که ناراحت‌تان کرده، به او اطمینان خاطر بدهید که بعد از کمی استراحت حالتان خوب می‌شود و الان نیاز به استراحت، تنهایی یا حتی در آغوش گرفتنش دارید. صحبت کردن از احساسات باعث می‌شود کودک هم شما را بهتر درک کند و احساس شما را در رابطه با خودش تفسیر نکند و هم یاد بگیرد از احساساتش صحبت کند که این خود رابطه مستقیم با افزایش اعتماد به نفس دارد.

4ـ‌ به کودکتان اجازه اشتباه کردن بدهید؛ از آن والدین آرمان‌گرا و سخت‌گیر نباشید که هیچ موفقیتی راضی‌تان نمی‌کند و همیشه منتظر اتفاق ویژه‌ای در زندگی فرزندتان هستید تا او را تشویق کنید. چنین والدینی معمولا به کودک حق اشتباه هم نمی‌دهند. کودک حق دارد که اشتباه کند. مگر خود ما کم اشتباه کرده‌ایم. اصلا مسیر تجربه کردن از اشتباه کردن، شکست و زمین خوردن می‌گذرد. کار درست عبرت گرفتن، بلند شدن و ادامه دادن مسیر است.

5ـ کودک را با نامش صدا کنید و با او تماس چشمی و فیزیکی برقرار کنید. نوازش کردن و در آغوش گرفتن برای کودکان معنای بسیار مهمی دارد. این یعنی تو برای من خاص هستی.

6ـ به کودکتان کمک کنید تا توانایی و استعدادش را درست بشناسد و سپس او را یاری کنید تا مهارت‌هایی کسب کند. آدم بی‌هنر، کسی که کاری بلد نیست، دچار تنبلی و بی‌اعتماد به نفسی می‌شود. یاد گرفتن به طور طبیعی اعتماد به نفس را افزایش می‌دهد.