نشانه‌های اضطراب در کودکان و درمان آن
در انتظار لبخند
مریم کمالی نژاد
والدین خیلی زود متوجه تغییر رفتار کودکشان می‌شوند، مادران نسبت به هرگونه تغییر در جسم یا روح کودک حساس‌اند. اختلال اضطراب نیز در رفتار کودک معمولا خودش را نشان می‌دهد، اگر چه علاوه بر علائم روحی، علائم جسمی نیز می تواند به همراه داشته باشد.
زهرا 7 ساله است، بعد از گذشت دو سه ماه از آغاز مدارس و طی کردن آن بدون هیچ مشکل و نگرانی، ناگهان یک روز صبح می‌گوید که نمی‌تواند به مدرسه برود چون دچار دل درد شدیدی شده است. هر مادری ممکن است در ابتدا گمان کند که کودک دارد تمارض می‌کند. مادر زهرا هم ابتدا به همین فکر کرد، اما زهرا تمام روزهای مدرسه را بدون مشکل پشت سر گذاشته بود و چرا باید بی‌مقدمه از مدرسه رفتن امتناع می‌کرد. فرض دوم بیماری واقعی است، آیا واقعا زهرا مریض است و دل درد دارد؟ راه آن رفتن به پیش پزشک است.
پزشک می‌گوید که زهرا مضطرب است، فقط همین، علت دل درد زهرا اضطراب است. چرا زهرا دچار اضطراب شده است؟ علائم اضطراب در کودکان چیست؟ و چگونه باید با آن برخورد کنیم؟ این ها نکاتی است که در ادامه به آن خواهیم پرداخت.
اضطراب چیست؟
اضطراب حالتی از نگرانی و ترس است که می‌تواند علت مشخص یا غیرمشخصی داشته باشد. ترکیب ترس و نگرانی باعث می‌شود که رفتار کودک تغییر کند و مشکلاتی برایش پیدا شود، مشکلاتی در ارتباط با خانواده، تحصیل و...
علائم اضطراب در کودکان
همه افراد از کوچک تا بزرگ دچار اضطراب می‌شوند. چه زمانی اضطراب نگران کننده است؟ وقتی که کودک در عملکرد تحصیلی، رفتارهای اجتماعی و موقعیت‌های خاص دچار مشکل شود. برخی والدین نمی‌توانند تشخیص دهند که افت تحصیلی کودکشان نشانه اضطراب است یا دلیلی دیگری دارد و برخی دیگر آن‌قدر سرشان شلوغ است و یا کودک پنهان کاری می‌کند که متوجه این تغییرات نمی‌شوند. اما علاوه بر این‌ها اضطراب می‌تواند علائم جسمی و ظاهری دیگری هم با خود داشته باشد؛
1. ترس؛ ترس از تاریکی، ترس از تنهایی، ترس از غریبه‌ها یا هر ترس افراطی‌ای که کودک در مقابل آن رفتار غیرطبیعی نشان دهد
2. عادت عصبی؛ ناخن جویدن، تکان دادن زیاد پاها هنگام نشستن و...
3. کناره‌گیری از فعالیت‌های اجتماعی، امتناع از مدرسه رفتن
4. دعواهای مکرر و درگیری‌های دردسرزا و بدون دلیل در مدرسه
5. کاهش یا افزایش چشمگیر اشتها
6. شکایت از معده درد و سردرد
7. اختلال در گفتار، لکنت زبان و...
8. شب ادراری و تکرر ادرار
9. کابوس دیدن و آپنه خواب
10. لرزش دست یا پرش عضلانی به عبارتی تیک‌های عصبی
چرا مضطرب می‌شوم؟
اضطراب می‌تواند یه علت بیرونی داشته باشد، مثل زمانی که کودک در مدرسه دچار مشکلی جدی است. کودکی را تصور کنید که با یک همکلاسی قلدر که مدام او را آزار می‌دهد درگیر است، او معمولا برای مدرسه رفتن دچار اضطراب است. یا کودکی دیگر که نمی‌تواند با معلمش ارتباط برقرار کند و دچار مشکلات دیداری یا شنیداری است و به همین دلیل دروس را خوب متوجه نمی‌شود و از ترس و نگرانی درس پس دادن و دعوا شدن توسط معلم دچار اضطراب می‌شود و مسائلی از این دست.
علت دیگری که معمولا کودکان را دچار اضطراب می‌کند تغییر در خانواده است، مثل طلاق والدین، مرگ یا از دست دادن یکی از عزیزان، تولد خواهر و برادر جدید و هر چیزی که کودک گمان کند ثبات و امنیت زندگی‌اش را به خطر خواهد انداخت.
نگرانی والدین، افسردگی و تغییر خلق آن‌ها و مشکلات شغلی و مالی و خانوادگی که اخلاق و روحیات پدر و مادر را به وضوح تغییر می‌دهد و هیجان زیادی به خانواده وارد می‌کند، کودکان را دچار افکار منفی و اضطراب می‌کنند.
کودکان پر کار، آن‌هایی که مجبورند فعالیت‌های متفاوت روزانه انجام دهند، از مدرسه به کلاس زبان، از کلاس زبان به کانون ریاضی و از کانون ریاضی به کلاس ورزش و موسیقی می‌روند، این کودکان نیز نابغه نمی‌شوند، بلکه اضطراب و پریشانی را تجربه می‌کنند.
فشار تحصیلی نیز عامل بسیار مهمی در ایجاد اضطراب در کودکان است؛ به ویژه آن کودکانی که والدینی سخت‌گیر و کمال‌گرا دارند و به کودک حق اشتباه کردن نمی‌دهند. این کودکان معمولا از ترس این‌که اشتباه کنند یا نمره کم بگیرند و موفق نشوند، دستخوش اضطراب می‌شوند.
همچنین کودکان در ابتدای ورود به مدرسه نیز ممکن است دچار اضطراب جدایی شوند که پیش از این مفصلا درباره آن صحبت کرده‌ایم.
رویدادهای فاجعه‌آمیز که معمولا جامعه را درگیر می‌کند مثل زلزله، درگیری‌های مسلحانه و اخباری از این دست که از تلویزیون منتشر می‌شوند نیز می‌توانند علت اضطراب کودک باشند.
فیلم، کتاب یا بازی‌های دیجیتال ترسناک نیز کودکان را تحت تأثیر قرار می‌دهند.
همچنین مشکلات زیستی و جسمی مثل پرکاری هورمون‌ها در بدن، کمبود قند، بی‌نظمی ضربان قلب، کمبود اسیدفولیک و ویتامین ب 12 می‌تواند در اضطراب کودک اثرگذار باشد.
در مقابل اضطراب کودک باید چه کار کنیم؟
والدین کارهای زیادی برای حل مشکل اختلال اضطراب در کودک می‌توانند انجام دهند، شاید به سرعت پاسخ آن را در رفتار کودک دریافت کنند و چه بسا که می‌بایست با صبر و حوصله مدتی را با کودکشان وقت بگذرانند و مسأله را رفع کنند. شدت اضطراب در این امر بسیار دخیل است.
1. با کودکتان همدلی کنید. شنونده فعال باشید زمانی که کودک از احساساتش صحبت می‌کند. اجازه دهید که هر آنچه حس کرده را از خشم، ناراحتی و ترس گرفته تا دوست داشتن و... را برایتان بگوید. کار شما این است که کمک کنید کودک با احساساتش کنار بیاید.
2. شما باید آرامشتان در هر صورت حفظ کنید. نمی‌شود که خودتان فردی آشفته و مضطرب باشید و بخواهید کودک را آرام نگه دارید. البته که هر بزرگسالی هم ممکن است دچار اضطراب شود اما نحوه مدیریت و بروز این اضطراب بسیار مهم است. فراموش نکنید که کودک شما با دیدن آرامش در رفتار شما احساس امنیت و آرامش می‌کند. تکنیک‌های آرام‌بخش را یاد بگیرید و از آن‌ها استفاده کنید.
3. اگر کودکتان اهل حرف زدن از احساساتش نیست تشویقش کنید که این کار را انجام دهد و از احساساتش حرف بزند. از او سؤال بپرسید، سر حرف را باز کنید اما قضاوت، سرزنش کردن و پرخاشگری به هیچ عنوان نباید از شما سر بزند.
4. مدام از کودک و رفتارهایش انتقاد نکنید؛ «چقدر حرف می‌زنی»، «تو اصلا درس نمی‌خونی، پاشو به درسات برس»، «چقدر غذاهای مضر و بی‌فایده می‌خوری، یه چاق بی‌خاصیت شدی» انتقاد و سرزنش مداوم کودک او را مضطرب‌تر می‌کند.
5. درباره قوانین و برنامه روزانه کودک با او صحبت کنید. ثبات، همیشه آرامش‌آفرین است. نبود برنامه روزانه یا تغییر مداوم آن کودک را مضطرب می‌کند. اگر قرار است کودکتان را که هرگز تنها نمانده برای چند ساعت تنها بگذارید، از قبل با او صحبت کنید و درباره برنامه پیش آمده همدلی کنید.
6. سخت‌گیر و کمال‌گرا نباشید. انتظارتان را پایین بیاورید؛ «تو اون‌قدر با استعدادی که نمره کمتر از 20 رو ازت انتظار ندارم»، «اگه توی این مسابقه برنده نشی حسابی ازت ناامید می‌شم» انتظار بیش از حد داشتن از کودک او را مضطرب می‌کند.
7. دستاوردها و تلاش‌های هر چند کوچک کودک را ببینید و تشویق کنید.
8. به کودک حس امنیت بدهید. در بالا هم اشاره کردیم که شما تنها کسی هستید که می‌توانید در مقابل اتفاقات استرس زا کودکتان را آرام کنید. او را در آغوش بگیرید و به او بگویید من کنارتم و مراقبتم و مطمئنم که اتفاق بدی برامون نمیفته.
9. تغذیه کودک را جدی بگیرید. از ویتامین‌ها و سبزیجات در برنامه‌های تغذیه کودک استفاده کنید.
10. ورزش کردن و فعالیت‌های بدنی می‌توانند اضطراب کودک را تا حد قابل ملاحظه‌ای کاهش دهند.