روایتی تلخ از زندگی کولبری
مرگ کسب و کار من است
فائقه بزاز
کوه‌های
بلند و سر به فلک کشیده معابر تنگی دارند که به‌خاطر نزدیکی به مرزها، مردمی را که
روی گنجینه‌های ثروتند اما نان شب ندارند به شغلی پر مخاطره دعوت می‌کند؛ کولبری. در
این مسیرهای دشوار صدها کولبر جوان که در سنین پایین، چهره‌هایی پیر دارند جانشان
را حراج می‌کنند. گاهی روی مین می‌روند و گاهی به خاطر سرمازدگی انگشتان دست و پای‌شان
قطع می‌شود. گاهی هم مظلومانه می‌میرند. در مریوان، سردشت، اشنویه، بانه، نوسود و کرمانشاه
معیشت
دشوار است و گاهی از کارافتادگی مردان، زنان و دختران را هم به سوی این خطر کشانده
تا در کسوت مردانه بارهای سنگین را به دوش‌های نحیفشان کشند. هیچ نهاد دولتی یا غیردولتی
هم وجود ندارد که از کولبرها به‌ویژه در مواقعی که آسیب می‌بینند حمایت کند. برخوردهای
تند و نداشتن هر گونه حامی و پشتوانه امید را در دل این مردمان کمرنگ کرده است. مسئولان
هم می‌گویند: چون کولبری شغلی پایدار و تعریف شده نیست نمی‌شود امکاناتی هر چند
محدود برای این صنف کاذب در نظر گرفت.
پس آینده فرزندان یتیم و افراد قطع عضو چه می‌شود؟
زانیار نمي‌دانست وزن آن گوني چقدر است. صاحب‌بار گفته بود، يخچال است. يخچال دو در. زانیار سر در نمی‌آورد که یخچال دو در چیست و نپرسيد يخچال دو در يعني چند كيلو. جوان 18 ساله نمی‌دانست یخچال دو در می‌تواند بین 160 تا 180 کیلوگرم وزن داشته باشد. صاحب بار گفت ٨٠ هزار تومان براي يخچال دو در مي‌دهد. صاحب بار دیگری گفت که ٥٠ هزار تومان براي گوني لباس مي‌دهد و 70هزار تومان براي ماشين لباسشويي. زانیار به ٨٠ هزار تومان فكر كرد. روي زمين نشست. دولا شد و یخچال قاچاق پیچیده شده لای گونی و پارچه و مقوا روی ستون مهره‌هایش جا گرفت. این قصه تکراری جوانانی است که روی طلا زندگی‌می‌کنند اما به خاطر فقدان زیرساخت‌های لازم از فقر و گرسنگی رنج می‌برند، رنجی که برایش شعرهای فولکلور زیادی سروده شده و همدردی شده اما برایشان نان و معاش نمی‌شود.
کارگران بدون سهم
کولبران یا حمل‌کنندگان به کارگران مرزی گفته می‌شوند که برای کسب درآمد
زندگی خود مجبور به حمل اجناس می‌شوند. آنان چای، پارچه، تلویزیون، کریستال، مواد خوراکی
و... را بر شانه‌های نحیف و تکیده خود می‌گذارند
تا بدون گمرک از کوه بالا بروند و وارد کشور کنند. کالا متعلق به دیگرانی است که از
این معامله‌های زیرزمینی، پول خوبی گیرشان می‌آید اما سهم شانه‌های نحیف پیرمردان
و نوجوانان و جوانان مبالغی حدود حدود 50 تا 80 هزار تومان است.
این کارگران 10 تا 80 ساله‌اند. مهارتی جز توانایی اندک بدنی و تحمل بالا در سرمای
سخت منطقه نمی‌خواهد. مهم‌تر بلدی راه است. دانشجو، دیپلمه و لیسانسه هم بینشان
هست. مین، سقوط از صخره، سرمازدگی و... توشه این سفر است. اما به پیشنهاد دست
اندرکاران اصلی این شغل کاذب، گروه‌های قاچاق که به صورت کاروانی مبادرت به این کار
می‌کنند، کمتر مورد آسیب واقع می‌شوند. شاید بشود به آن‌ها لقب قاچاقچیان رسمی داد؛
کولبرها برای امنیت بیشتر باید وارد چنین گروه‌هایی شوند چون آن‌ها می‌دانند چگونه
مأموران حفاظت از راه‌ها را بپیچانند.
گنجینه‌های فراموش شده
در نوارهای مرزی استان کردستان به‌خصوص روستاهای مرزی مریوان به خاطر عقب ماندن از جاده‌ها و اتوبان‌های کم‌خطر و مهجور ماندن از توسعه شهری عرضه ظرفیت‌های کافی برای اشتغال وجود ندارد و در زمره مناطق منزوی به شمار می‌روند. در حالی که شرایط اقتصادی، سیاسی و گردشگری این‌گونه مناطق ایجاب می‌کند که مسأله نیروی انسانی و اشتغال از ماهیت و ویژگی فوق‌العاده‌ای برخوردار باشد و در سطح سیاستگذاری‌های ملی طرح موضوع شود.
از طرفی دیگر با این حال مناطق مرزنشین دارای فرصت‌های زیادی برای انجام عملیات زیرزمینی قاچاق هستند. این شیوه عمل از رایج‌ترین اشتغالات مرسوم مناطق مرزی است و از جمله امتیازات این‌گونه مناطق به شمار می‌رود. به دلیل افزایش جمعیت روستایی و نبود کارخانه و زیرساخت‌های لازم برای اشتغال، بیکاری در منطقه زیاد است، به همین دلیل قاچاق چشمگیر است.
گاهی هم میان کالاهای مصرفی و خانگی که بیشترشان تلویزیون، کولر، بخاری، سیگار، لاستیک خوردرو، پوشاک و منسوجات است سلاح‌های سرد، اسلحه‌های شکاری، مشروبات الکلی و مواد مخدر جا به جا می‌شود و کولبر مغفولانه قربانی دو نوع اقدام قانونی خواهد شد. یکی قاچاق و دیگری قاچاق کالاهای ممنوعه! بدیهی است اگر به این مناطق توجه شود مردم به سوی اشتغال‌های شرعی، عرفی و قانونی رو می‌آورند و در این رابطه آن چه البته به جایی نرسد فریاد است.
پدیده شوم قاچاق
بررسی موضوع از لحاظ شرعی، فرهنگی و قانونی نیز مهم است. درک و تعریف بسیاری
از مردم مناطق مرزی که کولبران نیز بخشی از آن‌ها هستند از قاچاق و مرز تا حد زیادی
با تعریف قانونی آن متفاوت است و درک و ذهنیت مشترکی در این زمینه موجود نیست.
نکته فرهنگی مهم در این رابطه نوع نگاه مردم به قاچاق است.
دکتر خالد توکلی، جامعه‌شناس و پژوهشگر در
ارتباط با جنبه فرهنگی این مساله می‌گوید: «تعریف بسیاری از مردم کردستان که
کولبران نیز بخشی از آن‌ها هستند از قاچاق تا حد زیادی با تعریف قانونی آن متفاوت
است و درک و ذهنیت مشترکی در این زمینه وجود ندارد. از نظر ایشان صرفا خرید و فروش
موادمخدر و مشروبات الکلی و کالاهای زیان‌آور برای فرد و جامعه غیرشرعی است و از
مصادیق قاچاق به شمار می‌آید. به عبارت دیگر در میان بسیاری از مردم کردستان مشاغل
را بر اساس حلال یا حرام بودن کالای مورد معامله و نه بر اساس نتیجه مطلوب یا
نامطلوب آن برای نظام اقتصادی ارزش‌گذاری می‌کنند. به همین دلیل، قاچاقچیان
موادمخدر و تا حدی مشروبات الکلی، افرادی منفور به شمار می‌آیند. به باور این گروه
تنها خرید و فروش موادمخدر یا مشروبات الکلی قاچاق یا به عبارتی حرام محسوب می‌شود
بنابراین حمل کالاهای معمولی نه تنها جرم نخواهد بود، بلکه به عنوان یک کار
ارزشمند است.»
گزینه‌های روی میز
تلاش برای کاستن از میزان بیکاری در مناطق مرزی از طریق تقویت زیرساخت‌های مناسب اقتصادی مثل ایجاد کارگاه‌ها، توسعه کشاورزی مکانیزه و تقویت صنعت گردشگری از طریق سرمایه گذاری بخش دولتی و خصوصی از موضوعاتی است که توجه و همت مسئولان را می‌طلبد.
ساماندهی بازارچه‌های مرزی برای اشتغال قانونی و امن مرزنشینان در جابجایی کالاهای مورد نیاز کشور و سهیم کردن آنان در منافع مبادلات مرزی و برخورداری افراد شاغل در این بازارچه‌ها از بیمه‌های معتبر. از جمله پیشنهادهای جامعه‌شناسان و فعالان اقتصادی این عرصه است تا زمینه را برای روی آوردن مردمن شریف این مناطق به مشاغل قانونی فراهم کند.
یادمان باشد مرز نشینان حافظ مرزهای کشور بوده‌اند و در زمان جنگ تحمیلی هشت ساله جوانمردانه اثبات کردند که پشتوانه‌های مطمئن برای این مرز و بوم بوده، شایسته برخورداری از زندگی سالم و با عزت هستند و ظلم است که مغفول مسئولان واقع شوند.
کشتار روبوسکی در ترکیه
تاریخ جهان رویدادهای تلخ‌تری را در ارتباط با کولبری در دل دارد. در عملیاتی به وسیله نیروی هوایی ارتش ترکیه در ۲۸ دسامبر ۲۰۱۱ در جنوب شرقی این کشور، ۳۵ نفر که همگی از کُردهای محلی غیرمسلح و اغلب نوجوان و جوان بودند در روستای اولودره در استان شیرناک واقع در نزدیکی مرز با عراق کشته شدند. کشته‌شدگان برای امرار معاش از عراق سیگار و شکر قاچاق می‌کردند که به کشتار روبوسکی یاد می‌شود. یورونیوز یکی از اهالی روستای ارتاسو که به‌صورت عینی شاهد این حمله بوده است در گفتگو با شبکه تلویزیونی الجزیره گفت: «غیرممکن است که کشتن این افراد به اشتباه صورت گرفته باشد. سربازان ارتش در فاصله ۱۵۰ متری محل حمله قرار داشتند و از ارتفاعات همه چیز را مشاهده می‌کردند.»
در سال ۲۰۱۷ و مصادف با چهارمین سالگرد این واقعه نیز دولت نماد و مجسمه کشتار روبوسکی را که در میدان روژآوای دیاربکر بود، از بین برد. نماد روبوسکی در ۳۰ دسامبر ۲۰۱۳ توسط شهرداری دیاربکر در این پارک نصب شده بود.