نگاهی به شیوع پدیده بی‌تفاوتی اجتماعی در جوامع مختلف
به من چه!
فاطمه اقوامی
هنوزم هم تصویرش از جلوی چشمانم کنار نرفته است و تلخی آن چه دیده‌ام با هیچ چیز شیرین نمی‌شود... عکس در حقیقت یک عکس خبری سیاسی است که آشوب و بلوا و خشونت را در کشوری در همین همسایگی ما روایت می‌کند اما برای خیلی‌ها چون من این وجه از تصویر هر چند مهم ولی به چشم نمی‌آید... حتی پیکر معلق پسر نوجوان که ظالمانه به دار آویخته شد با اینکه بسیار تلخ و گزنده است اما به اندازه آن جماعت گوشی به دست پایین تصویر روحم را نمی‌خراشد... همه مانند اینکه به دیدن یک اثر هنری دعوت شده باشند، ایستاده‌اند به تماشا! نمیدانم چه چیز این تصویر دلخراش برای ثبت و ضبط و به یادگار نگه داشتن به درد می‌خورد؟! آیا کاری جز تماشا از عهده این همه جمعیت برنمی‌آید؟! واقعا بشر امروز کی و چگونه به این درجه از بی‌تفاوتی رسیده و اینگونه به درجه یک شاهد بی‌رحم تنزل پیدا کرده است؟!
البته اشتباه نکنید چنین اتفاقی مختص امروز و چنین کشوری نیست، در ادامه خواهید دید قضیه خیلی فراتر از این حرف‌هاست و در برخی کشورها وضعیت بغرنجتر... بی‌تفاوتی اجتماعی که این روزها چون یک بیماری مسری در جوامع مختلف شیوع پیدا کرده، باعث نگرانی بسیاری از کارشناسان شده است چرا که رواج این پدیده اثرات مخربی به دنبال خواهد داشت. از آنجا که ردپای این مسأله در جامعه ما هم دیده شده این هفته می‌خواهیم نگاهی به آن داشته باشیم و جوانب گوناگون آن آشنا شویم، به امید آنکه تلنگری شود برای مقابله با فراگیر شدنش. با ما همراه باشید.
به این چند خبر توجه کنید:
ـ یازدهم مارس 2011 زن جوانی توسط یکی از همکارانش در شعبه محلی لولولِمِن در ایالت مریلند، به طرز وحشیانه‌ای به قتل رسید. دو تن از کارمندان فروشگاه اپل به هنگام وقوع قتل در مغازه مناری صدا را شنیده بودند، آن دو پس از گفتگو با یکدیگر در نهایت تصمیم می‌گیرند که با پلیس تماس نگیرند!
ـ در 13 مارس سال 1964 کیتی جینوسی متصدی مشروب‌فروشی نیویورکی، در بیرون از آپارتمانش در محله کوئینز مورد تجاوز واقع می‌شود و سپس به قتل می‌رسد. گزارش نیویورک تایمز درباره این حادثه با چنین اظهارات تکان‌دهنده‌ای شروع می‌شود: «38 نفر از شهروندان آبرومند و قانونمند محله کوئینز، بیش از نیم ساعت قدم زدن قاتل را نظاره می‌کردند. آنان شاهد بودند که او چطور طی سه حمله زنی را با چاقو زخمی کرد.»
ـ 22 سپتامبر 1988 در ایستگاه قطار شیکاگو و در حضور مسافران زنی مورد تعرض قرار می‌گیرد. 3 روز بعد نیویورک تایمز این حادثه را براساس صحبت‌های کارآگاه دیزی مارتی این حادثه تلخ را اینگونه شرح می‌دهد: «چندین نفر در صحنه حاضر بودند. زن با التماس از آن‌ها کمک خواسته اما هیچ‌یک از آن‌ها به او توجهی نکرده است.»
ـ در سال 1987 سه نفر از دانشجویان دانشگاه نیوهمپشایر به هم‌کلاسی تازه‌واردشان تجاوز کردند. یکی از عاملان این واقعه هنگام تجاوز به عنف به رهگذران فخرفروشی می‌کرد. با این حال هیچکس حتی مشاور مستقر در پان طبقه مداخله نکرد یا به مسئولین خبر نداد.
ـ روز سیزدهم اکتبر سال 2018 مردم یکی از محله‌های پر رفت و آمد شهری در استان گوانگ دونگ چین شاهد تصادف یک دختر دو ساله با یک وانت بودند. دوربین‌های مداربسته به وضوح نشان می‌دهند که راننده و عابران پیاده راحت از کنار بدن نیمه جان دختر می‌گذرند و ترجیح می‌دهند شاهد بمانند.
ـ زنی در یکی از خیابان‌های شلوغ استان هونان با یک دستگاه تاکسی تصادف می‌کند. بر اثر شدت ضربه او نقش زمین می‌شود ولی تلاش می‌کند از زمین برخیزد اما توانی برای این کار ندارد. عابران این خیابان با بی‌تفاوتی از کنار او می‌گذرند و واکنشی ندارند. پس از چند دقیقه ماشین دیگری برای بار دوم او را زیر می‌گیرد اما باز هم دریغ از کوچک‌ترین کمک. سرانجام مأموران راهنمایی و رانندگی پیکر به شدت آسیب‌دیده او را به بیمارستان منتقل می‌کنند.
ـ حدود ساعت 10 پیش از ظهر 6 آبان 1389 اهالي ميدان كاج در محله سعادت‌آباد با شنيدن صداي درگيري به خيابان ريختند و مشاهده كردند كه فردي به نام «يعقوب» مشغول ضربه زدن به بدن نيمه‌جان و خون‌آلود مردي حدودا 30 ساله به نام «يزدان» است. چند دقیقه بعد دو مأمور پلیس نیز از راه رسیدند ولی هیچکس به کمک جوان زخمی نرفت. سرانجام بعد از 45 دقیقه پیکر زخمی مرد جوان به بیمارستان انتقال یافت اما به علت شدت جراحات جان باخت. یک روز پس از تشكيل پرونده متهم این حادثه در دادسرا، فيلمي حدودا 9 دقيقه‌اي از اين جنايت در سايت‌هاي مختلف و شبكه‌هاي اجتماعي منتشر شد كه در اين فيلم، دو مأمور پليس و تعدادي از مردم حاضر در صحنه حادثه ظاهرا نظاره‌گر ماجرا بودند. انتشار اين فيلم كه بر اساس تحقيقات به‌عمل آمده توسط يكي از كاركنان پيك موتوري جنب دفتر مشاوره املاك گرفته شده بود، قدري افكار عمومي را از اصل جنايت دور كرد و پس از آن، حواشي حادثه از جمله عملكرد مردم و پليس مورد واكاوي قرار گرفت.
ـ 15 تیرماه سال 90 دانشجوی پسری به نام کوشا بعد از 4 سال جواب رد شنیدن از دختر هم‌کلاسی‌اش، او را مقابل چشم عابران در بالای پل عابرپیاده در منطقه پل مدیریت به قتل رساند. دوست مقتول که در زمان حادثه همراه او بوده می‌گوید: « وز حادثه به همراه مهسا روی پل عابرپیاده بودیم که مهسا جلوتر از من قرار گرفت. در یک لحظه مردی از کنار عبور کرد و به سرعت مهسا را به نرده پل چسباند و شروع به ضربه زدن کرد. اول فکر می‌کردم او را با مشت می‌زند اما وقتی مهسا روی زمین افتاد، خون از بدنش جاری شد. با فریاد مردم را خبر کردم اما کسی جرأت نمی‌کرد جلو بیاید.» هر چند در این حادثه همه بی‌تفاوت نبودند اما روایت یکی از شاهدان عینی این ماجرا قابل تأمل است. او می‌گوید: « با طولانی شدن صدایی که از بالای پل می‌آمد، خودم را به آنجا رساندم و دیدم متهم با حالتی وحشیانه با دو چاقو به دو طرف بدن دختر جوان ضربه می‌زد. با کمک یکی از شاهدان و یک مأمور آتش‌نشانی که آنجا بود و بعد از فرار کردن متهم، مهسا را به پایین پل عابر پیاده آوردیم. حدود 100 نفر در حال فیلم‌برداری بودند و مهسا جلوی چشم آن‌ها تلف شد.»
به صدا درآمدن زنگ خطر
شاید اخباری که خواندید برایتان قابل باور نباشد اما متأسفانه همه آن‌ها به وقوع پیوسته‌اند. آنچه در بین این اخبار مشترک و مورد بحث ماست، شاهدانی هستند که یا بی‌تفاوت از کنار قضیه گذشته‌اند یا آنکه موبایل به دست شده و ترجیح داده‌اند به جای هر اقدامی به ثبت این واقعه بپردازند.
روایت نیویورک تایمز از قضیه قتل کیتی جینوسی که در بالا به آن اشاره شد زنگ خطر را در محافل علمی غرب به صدا درآورد و حوزه مطالعاتی جدیدی را به راه انداخت. «جان دارلی» و « بیب لاتانه» دو روان‌شناس اهل آمریکا دست به کار شدند و آزمایش‌هایی را ترتیب دادند تا بفهمند در سر آدم‌های بی‌تفاوت چه می‌گذرد. یکی از آزمایش‌های معروف آن‌ها به این صورت بود که از افراد خواسته می‌شد پیش از ورود به اتاق آزمایش، در اتاق انتظار مشغول پر کردن فرم اطلاعات شوند اما حقیقت آن بود که اتاق انتظاری همان محل آزمایش بود. آزمایش با ورود دود سفید به اتاق آغاز می‌شد. غیر از فرد مورد آزمایش بقیه افراد حاضر در اتاق عضو تیم آزمایش بودند و باید خود را نسبت به ورود دود بی‌تفاوت نشان می‌دادند. نتیجه این پژوهش جالب بود. فقط ده درصد از شرکت‌کنندگان در زمان حضور دیگران و مشاهده بی‌توجهی آن‌ها به دود از خود واکنش نشان دادند. در حالی‌که بیش از 75 درصد از آن‌ها زمانی که در اتاق تنها بودند، از خود عکس‌العمل نشان دادند. یعنی اکثر افراد در حضور بی‌تفاوت دیگران خود را بی‌تفاوت نشان می‌دهند.
دارلی و لاتانه نتیجه این آزمایش را به دو عامل نسبت دادند:
1. توزیع مسئولیت پذیری: به هنگام حضور دیگران افراد گمان می‌کنند شخص دیگری کمک خواهد کرد یا در حال کمک کردن است بنابراین وارد عمل نمی‌شود.
2. قدرت هنجارهای اجتماعی: این عامل موجب می‌شود مردم برای ارزیابی وخامت اوضاع به واکنش‌های دیگران نگاه کنند.
این دو عامل دقیقا روایتگر همان خطایی است که شاهدان بی‌تفاوت حوادث بالا و حوادث مشابه آن انجام می‌دهند. آلن برکوتیز روان‌شناس دانشگاه کالیفرنیا در توضیح این مطلب می‌گوید: «بین آنچه مردم به آن باور دارند و آنچه گمان می‌کنند در باور دیگران است تفاوت فاحشی وجود دارد.»
بی‌تفاوتی اجتماعی چیست؟
بی‌تفاوتی در حقیقت یکی از ترجمه های واژه انگلیسی Apathy است که در کنار مفاهیم دیگری مثل بی‌علاقگی، خونسردی، بی‌احساسی، بی‌دردی، بی‌قیدی اجتماعی مطرح شده است. «هارولد کاپلان» و «بنیامین سادوک» تعریف نسبتا جامع و خوبی درباره این پدیده دارند. آن‌ها «بی‌تفاوتی را رفتاری می‌دانند که در وضعیتی از نبود یا بی‌اعتنایی به احساس درونی و عاطفه انسانی، بی‌علاقگی و سطح اندک درگیری هیجانی نسبت به گرفتاری و نیاز به همراهی دیگران در محیط پیرامونی بروز می‌کند و می‌تواند با نشانه‌هایی از افسردگی یا روان‌گسیختگی اشتراک‌هایی داشته باشد.»
بی‌تفاوتی اجتماعی از منظر جامعه‌شناسی به عنوان پدیده‌ای آسیب‌شناختی شناخته می‌شود. «آبرل» معتقد است در هر جامعه برخی شرایط بنیادین وجود دارد که در صورت عدم وجود آن‌ها، جامعه به شدت دچار اختلال خواهد شد. یکی از مهم‌ترین این عوامل، این است که جامعیت یک جامعه بی‌تفاوت شود. که این مسأله برای آن جامعه تهدید جدی محسوب می‌شود و می‌تواند تمام ساختارها را تحت تأثیر قرار دهد.
بی‌تفاوتی اجتماعی فقط به شاهد یک حادثه بودن و کاری انجام ندادن خلاصه نمی‌شود. اینکه فردی نسبت به تخریب اموال عمومی توسط دیگران اعتراضی نکند، نسبت به وضع معیشت افراد محروم و تیازمند دغدغه‌ای نداشته باشد و هزاران مورد دیگر را هم می‌توان ذیل مفهوم بی‌تفاوتی اجتماعی قرار داد. اگر ویروس بی‌تفاوتی در جامعه‌ای پخش و گسترش یابد کم‌کم تمام مسائل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و... سرایت کرده و افراد را نسبت به این موارد بی‌علاقه و بی‌تعهد می‌کند. آن وقت است که پای بی‌تفاوتی مدنی، سیاسی و... هم به جامعه باز می‌شود.
آب از سرچشمه گل‌آلود است
بی‌تفاوتی اجتماعی از عناصر نامطلوب فرهنگ مدرن است و از برخی مبانی معرفتی و جریان‌های فکری عصر مدرن نظیر سکولاریسم، اومانیسم و ... سرچشمه می‌گیرد. این مبانی با اولویت دادن به ترجیحات شخصی، تعاملات اجتماعی را بر پایه منفعت‌گرایی و فردگرایی سامان می‌بخشد. مثلا سکولاریسم مذهب را به عرصه خصوصی محدود و قدرت و توان برای ایجاد وجدان جمعی و کشاندن انسان به اجتماع را از آن سلب کرده است. یا اومانیسم فرد را محور تمام تحولات و وقایع اجتماعی قرار داده و خوب ناگفته پیداست که وقتی انسان خود و منفعتش را محور قرار دهد، باید هم در بسیاری از موارد بی‌تفاوت عمل کند و فقط شاهد و نظاره‌گر اتفاقات باشد. در حال حاضر فردگرایی روح حاکم بر رفتار انسان‌ها در جوامع مختلف است و بسیاری از جنبه‌های زندگی اجتماعی را تحت‌تأثیر خودش قرار داده است. در کنار این مبانی فکری تحولات عصر جدید چون شهرنشینی، مهاجرت و صنعتی شدن هم مزید بر علت شد و روح جمع‌گرایانه و دگرخواهانه انسان‌ها را دچار تحولات شگرفی کرد.
«امان‌الله قرایی‌مقدم» جامعه‌شناس و استاد دانشگاه تهران می‌گوید: مردم رباتیک و بی‌احساس شده‌اند. مادیات و زندگی سرمایه‌داری موجب شده تا افراد مصلحت‌گرا شوند و با فاصله گرفتن از مراحل عقلانیت و معنویت به سمت مصلحت‌اندیشی برای خود حرکت کنند.
پروفسور«حسین باهر» بنیانگذار مکتب رفتارشناسی و مشاور در امور رفتاری هم در این زمینه رواج این پدیده در جامعه ایران معتقد است: قبلا خدا، خلق و خانواده محور بودیم اما امروز خود محور شدیم و هر کس فقط به خودش فکر می‌کند چرا که از قله سنت به صنعت حرکت کردیم اما نه مدرنیته شدیم و نه سنت قبل را حفظ کردیم. خوبی‌های سنت را از دست دادیم و از صنعت نیز اکتفا به بدی‌ها می‌کنیم.
براساس نظر دانشمندان در زمینه بی‌تفاوتی عوامل مختلفی تأثیرگذار هستند که می‌توان آن‌ها در چهار دسته دلایل روان‌شناختی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی تقسیم‌بندی کرد.
ـ دلایل روان‌شناختی مانند: احساس عزت نفس پایین، عدم اعتماد به دیگران، عدم مسئولیت‌پذیری، عدم احساس کارایی و اثرگذاری و...
ـ دلایل اجتماعی و اقتصادی مانند: ظرفیت پایین اجتماعی و اقتصادی، پایگاه پایین اجتماعی و اقتصادی، میزان درآمد کم، شغل نامناسب، سطح درآمد پایین در جامعه و...
ـ دلایل سیاسی مانند: عدم وجود آزادی بیان، احزاب، ساختار نامناسب سیاسی و قانونی و...
در کنار این‌ها رشد صنعت و تکنولوژی، توسعه ارتباطات اجتماعی، افزایش افسارگسیخته جمعیت، حرکات وسیع جمعیتی، گسترش فرهنگ شهرنشینی، مجاورت فرهنگ‌های متفاوت، رشد ارتباطات موزائیکی، گسترش منطق خشک محاسبه‌گری، فردگرایی، ضعف نهادها و اعتقادات مذهبی و از بین رفتن هویت‌های گروهی و محلی هم از عوامل مؤثر بر بروز این پدیده هستند.
عوارض بیماری بی‌تفاوتی
همان‌طور که اشاره کردیم ویروس بیماری بی‌تفاوتی اجتماعی اگر در بدنه جامعه پخش شود و عمومیت بیاید می‌تواند در بخش‌های مختلف تأثیر بگذارد و اختلال‌های گسترده‌ای را به وجود آورد. اگر بی‌تفاوتی به عنوان یک الگوی رفتاری در جامعه شیوع پیدا کند، جامعه‌پذیری آن آسان شده و با اینکه با روح انسانی تفاوت دارد به عنوان یک الگوی رفتاری در جامعه مطرح شده و نظام‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی را تحت‌تأثیر خود قرار می‌دهد. در چنین شرایطی مردم مثلا به آینده جامعه خود بی‌تفاوت می‌شوند و دیگر تعهدی برای آمدن پای صندوق رأی برای خود احساس نمی‌کنند آن وقت مشارکت سیاسی پایین آمده و افرادی نالایق بر سرکار می‌آیند و جامعه تا مرز نابودی پیش می‌برند.
بی‌تفاوتی اجتماعی نوعی بیماری اجتماعی است و در نقطه مقابل آن اعتنای اجتماعی و نوع‌دوستی نشانه پویایی و سلامت جامعه. اهمیت این مقوله به حدی است که گاه از طریق سنجش بی‌تفاوتی و عدم تمایل به دیگری میزان سلامت اجتماعی جامعه مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.
بی‌تفاوتی یکی از عوامل مهم تنزل جامعه به درجه توسعه‌نیافتگی است. توسعه پایدار مهم‌ترین شاخص رشد و پیشرفت یک جامعه است و رشد مشارکت وهمدلی اجتماعی یکی از مهم‌ترین ابزارهای توسعه پایدار در جهان معاصر است یعنی دقیقا وضعیتی که در نقطه مقابل بی‌تفاوتی اجتماعی است.
بی‌تفاوتی رابطه تنگاتنگی هم با مفهوم سرمایه اجتماعی دارد. سرمایه اجتماعی هر جامعه ناشی از وضعیت فرهنگی و اجتماعی آن است و یکی از پارامترهای مهم بررسی وضعیت جامعه در خصوص چگونگی ارتباطات اجتماعی، میزان تعهد انسان‌ها به یکدیگر یا در نقطه مقابل میزان بی‌تفاوتی آن‌ها نسبت به هم است.
بی‌تفاوتی در رواج فساد، فحشا، عدم پایبندی به روابط اجتماعی، پیمان‌شکنی و... هم نقش مهمی ایفا می‌کند. وقتی افراد نسبت به اعمال غیر اخلاقی ای که در جامعه توسط دیگران انجام می‌شود بی‌تفاوت باشند کم‌کم فساد و فحشا امری عادی تلقی شده و رواج پیدا می‌کند.
بی‌تفاوتی زمینه‌ساز توزیع نابرابر انواعی از فرصت‌های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی است. در حالت بی‌تفاوتی افراد سعی نمی‌کنند در برابر بی‌نظمی و توزیع ناعادلانه ثروت و فرصت ایستادگی کنند و این مقوله مهم از دایره توجه و واکنش‌شان خارج شده و باعث می‌شود نابرابری اجتماعی در جامعه به وجود آید. آنوقت طبقه ثروتمند دچار خودخواهی افراطی و در طبقه فرودست احساس ضعف و ناتوانی ایجاد می‌شود. قانون‌گریزی و هنجارشکنی یکی از پیامدهای چنین اتفاقی است.
بی‌تفاوتی در انجام تعهدات و مسئولیت‌های اجتماعی، انزوا و نداشتن فعالیت و اثرگذاری بر جهان پیرامونی می‌تواند جامعه را تا مرز رکود و انحطاط پیش ببرد چرا که جامعه با مفاهیمی چون مشارکت، همدلی، هم‌بستگی و تعاون معنا پیدا می‌کند.
جان ایران عزیز در معرض تهدید است!
متأسفانه چنانچه در خبرها خواندید و حتما خودتان هم بارها در سطح جامعه به آن برخورده‌اید، میهن عزیز ما هم از درگیر بیماری بی‌تفاوتی شده و جان عزیزش در معرض خطر است. البته شکی نیست که وخامت حال بیماری ما به اندازه کشورهای دیگر نیست. کمک و مساعدت همه جانبه به وقت دچار شدن بخشی از جامعه به بلا و مصیبت نمونه امیدبخش است اما نباید از واقعیت‌ها چشم پوشید و آن را انکار کرد. بی‌تفاوتی اجتماعی به هر اندازه و سطحی برای جامعه ایرانی که همواره به مهربانی، نوع‌دوستی و تعهد زبانزد بوده‌اند جای نگرانی دارد. میزان بی‌تفاوتی در شهرهای کوچک و روستاها شاید نگران‌کننده نباشد اما آمارهای پژوهشی از شیوع این بیماری در سطح کلان‌شهرها به ویژه پایتخت خبر می‌دهد.
نتایج پژوهشی که در سال 1387 در شهر تهران انجام گرفته است نشان می‌دهد میزان بی‌تفاوتی در سطح شهر تهران از حد متوسط بالاتر است. در کنار این مسأله میزان بالایی از بی‌هنجاری، نارضایتی اجتماعی، فردگرایی، محرومیت نسبی و التزام مدنی اندک هم باعث شده وضعیت نگران‌کننده‌ای به وجود آید که باید به حال آن فکری کرد.
گوهری که قدرش را نمی‌دانیم
حادثه تلخ تعرض به یک زن در ایستگاه قطار شیکاگو «مایکل کوک» محقق نام‌آور آمریکایی را به فکر فرو برد و باعث پژوهش گسترده‌ای توسط او شد. شاید جالب باشد بدانید نتیجه این تحقیقات و پژوهش‌ها چاپ کتابی است به نام «امر معروف و نهی از منکر در اندیشه اسلامی». بله مایکل کوک آمریکایی با صبر و حوصله فراوان و با مطالعه 1700 کتاب و مقاله بیش از دوازده سال وقت خود را صرف تحقیق درباره این فریضه مهم اسلامی کرد و نتایج تحقیق خود را در دو جلد کتاب به چاپ رساند. فریضه‌ای که در میان ما مسلمانان مهجور است و در بسیاری از موارد نادیده گرفته می‌شود. کوک در مقدمه کتاب خود آورده است: آدمی نمی‌تواند فقط در کناری بایستد و ببیند زنی در منظر عام، مورد تجاوز قرار می‌گیرد. ما احساس می‌کنیم به نوعی وظیفه داریم علاوه بر آن که خود باید به شایستگی رفتار کنیم، دیگران را نیز از ارتکاب کارهای کاملا ناپسند نسبت به همنوعان خود بازداریم. او می‌افزاید: ما در زندگی روزمره نامی برای این وظیفه نداریم. حقوق‌دانان و فیلسوفان ما بحث‌هایی دارند که وظیفه‌ای برای امداد وجود دارد اما این بحث مهجورتر از آن است که به عنوان فرهنگ ما توصیف شود. اسلام برعکس نام و تعالیم ویژه‌ای برای چنین وظیفه اخلاقی گسترده دارد و نام آن امر به معروف و نهی از منکر است.
همان‌طور که مایکل کوک به درستی فهمیده این فریضه مهم راهی است برای جلوگیری از شیوع پدیده بی‌تفاوتی اجتماعی. در اندیشه اسلامی مفسران قرآن در ذیل آیات امر به معروف و نهی از منکر و محدثان و فقیهان با ارائه و تبیین حدود 800 روایت به این موضوع مهم و اساسی توجه کرده‌اند. از این منظر احساس مسئولیت و نوع‌دوستی مایه قوام و دوام تمام واجبات و ارزش‌های انسانی و اسلامی است.
در اندیشه اسلامی بی‌تفاوتی عملی ضداجتماعی است. ما نمی‌توانیم به عمل بد آشکار کسی بی‌تفاوت باشیم چرا پیامد آن دامن عموم جامعه را خواهد گرفت و به یک زیان اجتماعی تبدیل خواهد شد. پیامبر اکرم(ص) در این باره می فرماید: «إِنَّ الْمَعْصِيَةَ إِذَا عَمِلَ بِهَا الْعَبْدُ سِرّاً لَمْ تُضِرَّ إِلَّا عَامِلَهَا وَ إِذَا عَمِلَ بِهَا عَلَانِيَةً وَ لَمْ يُغَيَّرْ عَلَيْهِ أَضَرَّتِ الْعَامَّةَ؛ اگر كسى گناهی را در پنهانى انجام دهد، زيانش به غير او نخواهد رسيد؛ ولى اگر آن را آشكارا مرتكب شود و ديگران او را سرزنش نكنند، زيانش دامنگير همگان خواهد شد.»
بی‌تفاوتی در فرهنگ اسلامی جایگاهی ندارد و برعکس قرآن کریم نظارت و کنترل اجتماعی را لازم شمرده است و می‌فرماید:«وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُون؛ و باید از شما کسانی باشند که دعوت به خیر کنند و امر به معروف و نهی از منکر نمایند؛ و آنان همان رستگارانند.»
قرآن کریم بی‌تفاوتی را مورد سرزنش قرار داده و در سرگذشت بین‌اسرائیل می‌گوید: «لُعِنَ الَّذينَ كَفَرُوا مِنْ بَني إِسْرائيلَ عَلى لِسانِ داوُدَ وَ عيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَ كانُوا يَعْتَدُونَ كانُوا لا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ ما كانُوا يَفْعَلُون؛كافران بنى اسرائيل بر زبان داود و عيسى بن مريم، لعن (و نفرين) شدند! اين به خاطر آن بود كه گناه كرده و تجاوز مى نمودند. آن‌ها از اعمال زشتى كه انجام مى‌دادند، يكديگر را از عمل زشتی که مرتکب می‌شدند، نهى نمى‌كردند. چه بدكارى انجام مى دادند!»
حالا شما تصور کنید اگر ما قدر این گوهر ارزشمند را می‌شناختیم و آن را در جامعه به کار می‌گرفتیم چقدر می‌توانستیم جلوی بسیاری از آسیب‌ها را بگیریم!
سخن آخر
بیماری بی‌تفاوتی اگر به جان جامعه بیفتد، همان‌طور که اشاره کردیم تمام ساختارهایش را تحت تأثیر قرار داده و آن را از پا خواهد انداخت. بنابراین یک روز تعلل هم جایز نیست. همه باید دست به دست هم دهیم و فکری برای مبارزه با این ویروس خطرناک کنیم. تربیت خانوادگی و پرورش حس مسئولیت می‌تواند اولین قدم اساسی برای مقابله با این پدیده باشد. در کنار خانواده، سایر نهادها هم باید به میدان بیایند و همه عزم خود را به کار بنند تا به طرق مختلف مانند برخی اصلاحات ساختاری انگیزه مشارکت افراد در جامعه را افزایش دهند. رسانه‌ها بی‌شک در این زمینه بسیار می‌توانند راهگشا باشند. به امید آنکه دیگر شاهد هیچ بی‌تفاوتی در سطح جامعه نباشیم و این شعر سعدی علیه رحمه در همه زمینه‌ها ساری و جاری باشد:
« بنی آدم اعضای یک پیکرند/ که در آفرینش ز یک گوهرند
چو عضوی به درد آورد روزگار/ دگر عضوها را نماند قرار