دلایل روانی تمایل به مد
حالا چی بپوشم؟
یاسمین رضوی
در تمام سال‌هایی که با لیدا هم‌کلاس بودیم، به ندرت او را با یک لباس تکراری می‌دیدم، تنها پوشش تکراری او، مقنعه‌اش بود. در دورهمی‌های دوستانه خارج از دانشگاه هم با لباس‌های عجیب و متنوع شرکت می‌کرد. گاهی متوجه می‌شدیم که تغییری در ظاهرش ایجاد شده و با کمی دقت می‌فهمیدیم دوباره بلایی سر خودش آورده است. اهل حرف زدن درباره این چیزها نبود. مخفی می‌کرد. یک روز اما سر کلاس روانشناسی، زمانی که استاد از ترس‌های بزرگسالی صحبت می‌کرد، لیدا به حرف آمد، خودخواسته و هیجان‌زده از جایش بلند شد و شروع کرد به زدن حرف‌هایی که می‌شد اسمشان را اعتراف گذاشت: «همیشه از دیده نشدن ترسیدم، از اینکه تنها بمونم، از اینکه توی جمع کسی با من حرف نزنه، همیشه از اینکه ضعف‌هام رو بشه، می‌ترسم. این لیدایی که می‌بینید، یه نقاب بزرگ داره. یک ویترین از تمام چیزهای خوب که کسی نتونه پشتش رو حدس بزنه یا دردهاش رو بفهمه» و بعد هم با بغض و اشک سرش را پایین انداخت.
مدگرایی و توجه افراطی به مد می‌تواند دلایل متفاوت و متنوعی داشته باشد، دلیل «لیدا» یکی از آن‌هاست. ما در ادامه این یادداشت می‌خواهیم به این مسأله بپردازیم. اما قبل از آن‌که بگوییم چرا برخی از ما به شکل افراطی به مد، تمایل داریم و آن را مرکز زندگیمان قرار می‌دهیم، باید به این سؤال پاسخ دهیم که آیا واقعا طبق مد لباس پوشیدن و زندگی کردن بد و مذموم است؟ و در این صورت چه اثری بر روان ما دارد؟
مدگرایی، خوب یا بد؟
پاسخ این سؤال بستگی به این دارد که «مد» را چه چیزی تعریف کنیم. «مد» آن چیزی است که در سبک لباس پوشیدن، وسایل زندگی و... به شکل موقت در سطح جامعه رایج است. به «موقت» و «رایج» دقت کنید. موقت و رایج بودن دو کلمه اصلی در تعریف مد هستند که اگر هر کدام را از او بگیریم، دیگر معنای مد را نمی‌دهد. مد، موقت است، یعنی به سرعت تغییر می‌کند، امروز این رنگ و سبک لباس مد است و یک ماه دیگر چیز دیگری مد می‌شود که با قبلی تفاوت‌های فاحش دارد. رایج شدن در جامعه هم که مشخص است، اما اینکه چه دلایل روانی باعث می‌شود که یک مد همه گیر شده و در جامعه فراگیر شود، نیاز به بحث‌های روانشناسی و جامعه‌شناسی مفصل دارد.
در کل باید بگوییم که اگر شما جزء کسانی هستید که تمیز و مرتب لباس می‌پوشید، به هارمونی رنگ‌ها اهمیت می‌دهید، شکل و ظاهر لباس برایتان اهمیت دارد، الزاما مدگرا نیستید، اگر بر اساس نیازتان لباس می‌خرید و اما هنگام خرید به نکاتی که اشاره شد توجه دارید، مدگرا نیستید. مدگرایی یعنی خرید کردن‌های بدون فکر و نیاز و تنها به میل آن چیزی که «فشن» و «مد» نامیده می‌شود.
چه سن و سالی؟
بیشتر افرادی که به مدگرایی افراطی تمایل دارند در محدوده سنی نوجوان و جوان هستند. سنینی میان 16 تا 25 سالگی. عجیب نیست که نوجوانان بیش از بقیه به ظاهرشان اهمیت می‌دهند که این مسأله را پیش از این بررسی کرده‌ایم و از دلایل آن گفته‌ایم؛ دلایل مانند کنجکاوی، تنوع طلبی، نیاز به دیده شدن و... اما اگر این مسأله به شکل افراطی ادامه پیدا کند و فرد نتواند با تفکر به آن، تکلیفش را با آن روشن کند و از چاله‌اش بیرون بیاید، نیاز به درمان جدی دارد.
بیخیال نباشیم
هر مد، یک نماد است. لباسی که می‌پوشید، نماد است، نماد فرهنگ، نوع تفکر و شخصیت شما. بنابراین نباید بیخیال از کنار لباسی که می‌خرید، عبور کنید و تنها به رنگ و شکل خاص آن اکتفا کنیم. مهم‌تر اینکه باید این مسائل را با کودکان و نوجوانمان در میان بگذاریم. نوشته‌های روی لباس‌ها، نوع خاص برش لباس، کوتاه و بلندی، تنگ و گشادی و رنگ و... همگی می‌توانند منتقل کننده یک پیام خاص باشند. تصور کنید که افراد همجنس‌باز، از رنگ خاصی لباس استفاده می‌کنند و نوجوانان ما بدون دانستن فلسفه این لباس، این طرح خاص و نوشته‌ها، آن را می‌پوشند.
چرا مدگرا می‌شویم؟
1ـ تنوع طلبی:
نوع بشر، از تکرار بیزار است و تنوع را دوست دارد. تمایل به نو شدن در تمامی انسان‌ها به ویژه جوانان وجود دارد. اما اگر این تمایل بدون تفکر و به صورت افراط گونه باشد، تبدیل به بحران می‌شود. تنوع طلبی و نیاز به نو شدن، می‌تواند نمادی برای شکستن قالب‌های سنتی و هنجارهای جامعه و به دست آوردن هویتی جدید و متفاوت از والدین باشد.
2ـ همانندسازی
شاید بتوان همانند سازی را همان الگوگیری خطاب کرد. کپی برداری از فردی که به آن علاقه داریم و او را می‌ستاییم و سعی می‌کنیم خودمان را به او شبیه کنیم و زندگی‌اش را سرمشق زندگیمان قرار دهیم. فردی که گمان می‌کنیم شایسته است، جامعه به او احترام می‌گذارد و دارای قدرت است. کافی است اطرافتان را نگاه کنید تا این دلیل برای مدگرایی را به وفور در میان افراد ببینید. خود را شبیه به فلان خواننده و بازیگر کردن، رژیم‌های غذایی سخت گرفتن برای رسیدن به اندام و هیکل بازیگران و مدل‌ها، شبیه به مدل‌های فشن لباس پوشیدن و... نیازی به تکرار نیست که همانندسازی تنها به نحوه لباس پوشیدن ختم نمی‌شود و در رفتار و چه بسا بسیاری دیگری از زندگی، به الگوی خود شبیه شویم.
3ـ چشم و هم‌چشمی
به خودمان که نمی‌توانیم دروغ بگوییم، چرا که بدترین نوع دروغ گفتن، دروغ به خود است. بعید نیست که انگیزه مدگرایی تنها چشم و هم‌چشمی باشد. رقابت با دیگرانی که گمان می‌کنیم اگر دیر بجنبیم از ما جلو می‌افتند. البته که می‌توان رقابت را در جنبه‌های مثبت و پیشرفت‌های علمی‌و رفتاری و معنوی تجربه کرد، اما اگر غفلت کنیم بعید نیست که به امور مادی و مدپرستی متمایل شود.
4ـ همسان سازی
همسان‌سازی یعنی تلاش برای شبیه به طبقه خود شدن. همسالان، همکاران، دوستان و...! پشت این انگیزه ضرب‌المثل اشتباهی است که می‌گوید: «گر خواهی نشوی رسوا، همرنگ جماعت شو»
ترس از برچسب خوردن و قضاوت شدن، باعث می‌شود که خودمان را شبیه به گروه‌مان کنیم. برچسب‌هایی مثل: «چقدر امل و زشت لباس می‌پوشه، همیشه لباساش تکراری، لابد بی‌پول و بدبخت شدن، چقدر زشت و چاق شدی و...» نگرانی از سرزنش و برچسب خوردن می‌تواند انگیزه اصلی همسان‌سازی و افتادن در دام مدگرایی باشد.
5ـ تشخص طلبی
تشخص طلبی، کمی‌پیچیده‌تر از بقیه دلایل است. چیزی شبیه به عکس آن چه در مورد همسان‌سازی گفتیم. «مد» نوعی تقلید است و بنابراین روشی است برای تشخیص اجتماعی. برخی با همسان‌سازی و تقلید سعی می‌کنند که تشخص اجتماعی را به دست آورند. مثل زمانی که طبقات پایین جامعه در تلاش‌اند تا با وام گرفتن و خریدن وسایل و لباس‌هایی شبیه به طبقه بالا و مرفه، خود را به آن‌ها شبیه کنند. در عوض طبقه بالا زمانی که می‌بیند دیگر تفاوتی بین او و دیگران نیست، روش قبل را رها می‌کند و با روی آوردن به سبک زندگی بسیار گران قیمت‌تر، خود را متفاوت از بقیه جلو دهد و به نوعی دیگر از تشخص اجتماعی دست یابد.
6ـ خودنمایی
ارزش داشتن و با ارزش و منزل محسوب شدن یکی از نیازهای اصلی انسان است. افراد هم سعی می‌کنند که بر حسب سن و سال و موقعیت و شرایطشان باارزش به حساب بیایند و دیگران آن‌ها را دیده و بهشان احترام بگذارند. برای رسیدن به این هدف، هر فردی از روشی استفاده می‌کند، یکی با درس خواندن و پیمودن مدارج علمی این ارزش را به دست می‌آورد، دیگری با کار کردن و خدمت رساندن، عده‌ای با هنر و بخشی هم با مدگرایی و تغییر مداوم ظاهرشان به دنبال خودنمایی و جلب توجه‌اند.
ادامه دارد....