تقویت مهارت تصمیم‌گیری در کودکان
چیزهایی که دلم می‌گوید
مریم کمالی‌نژاد
از صبح تا شب مجبوریم تصمیم‌های مختلفی بگیریم. در هر موقعیتی که باشیم و در هر سطحی که مسئولیتی به دوش‌مان باشد، باید برای انجام کارهایمان تصمیم بگیریم. تصمیم‌گیری، بزرگ و کوچک نمی‌شناسد. با این‌که تصور می‌کنیم این ما هستیم که برای بچه‌هایمان تصمیم‌گیری می‌کنیم تا وقتی که خودشان بتوانند از پس تصمیم‌های سخت زندگیشان برآیند، اما داستان به این سادگی هم نیست. کودکان هم تصمیم‌گیری‌های خودشان را دارند و باید از پس همان‌ها، هرچقدر کوچک و سطحی ـ از نگاه ماـ برآیند.
بسیاری از بزرگسالان هستند که از نداشتن مهارت تصمیم‌گیری، در غذاب‌اند و زندگیشان سخت تحت تأثیر آن است. یا نمی‌توانند به موقع تصمیم بگیرند یا نمی‌دانند چطور تصمیم درست بگیرند و معمولا پیش‌بینی‌ها و در نتیجه تصمیم‌هایشان غلط از آب در می‌آید.
ما چه کاری برای فرزندانمان می‌توانیم انجام دهیم که به مهارت تصمیم‌گیری مجهز شوند؟ بتوانند درست و به موقع بهترین تصمیم را بگیرند و از پس زندگی خودشان چه وقتی که خردسال و کودک هستند و چه در آینده که تبدیل به بزرگسال شدند، برآیند؟ در ادامه با شما باشید تا با هم درباره تقویت مهارت تصمیم‌گیری در کودکان صحبت کنیم.
تصمیم‌گیری چیست؟
شاید آن‌قدرها که باید به این مسأله بهایی نداده‌ایم یا گذاشته‌ایم که کودکمان خودش بزرگ شود و به مرور زمان به این مهارت هم برسد. نباید فراموش کنیم که آینده هر کدام از ما به تصمیم‌هایی که در زندگی گرفته و می‌گیریم بستگی دارد و موفقیت و عدم موفقیت‌مان در هر کاری از راهرو تصمیماتمان می‌گذرد. کودک نیز باید از همین ابتدای راه تمرین کرده و مهارت آن را پیدا کنید.
تصمیم‌گیری یعنی بتوانیم گزینه‌های متفاوت را در ذهنمان تحلیل و بررسی کنیم، خوب و بد هر کدام را بسنجیم و نهایتا از میان دو یا چند گزینه، بهترین را انتخاب کنیم. گاهی برای این پروسه روزها و هفته‌ها زمان داریم و گاه در عرض چند ثانیه بتوان این پروسه را طی کنیم. کودک نیز به طور طبیعی با مسائل مختلفی در زندگیش روبرو می‌شود مثل این‌که: کدام کتاب داستان را می‌خواهد که امشب برایش بخوانیم؟ می‌خواهد اول استراحت کند و بعد به درس‌هایش برسد یا بالعکس؟ و چیزهایی از این دست. کودکانی که درمورد مهارت تصمیم‌گیری با آن‌ها درست رفتار شده است و بهتر تصمیم می‌گیرند کودکانی مستقل و مسئول‌تر هستند و بهتر رفتارهای هیجانیشان را کنترل می‌کنند.
قدم اول
قدم اول این است که کودک بداند چه وقتی باید تصمیم بگیرد. وقت‌شناسی در تصمیم‌گیری بسیار حائز اهمیت است. بعد از آن است که با ارزش گزینه‌های مختلف آشنا می‌شود. پس کودک را در مسیر تصمیم‌گیری یاری کنید و او را در موقعیت‌هایی قرار دهید که نیاز به تصمیم‌گیری داشته باشد و سپس با نتیجه تصمیمش روبرو شود؛
«امشب می‌خوایم با هم یه تفریح خوب داشته باشیم و علی کوچولو باید تصمیم بگیره که می‌خواد کجا بره، ما چندتا گزینه داریم: سینما رفتن و دیدن یه فیلم خوب، رستوران رفتن و با هم یه خوراکی خوشمزه و تازه تجربه کردن، شهربازی رفتن و هیجان بازی»
از همین نمونه‌های کوچک شروع کنید و تمام بار تصمیم‌های زندگی کودکانه‌اش را به دوش خودتان نکشید. برخی والدین حتی حق انتخاب رنگ لباس و نوع تفریح را هم به کودک نمی‌دهند. تا سال‌های سال و حتی تا زمان نوجوانی لباس فرزندشان را بدون حضور او تهیه می‌کنند.
احترام به تصمیم کودک
وقتی کودک را در شرایط تصمیم‌گیری قرار دادید و او نظرش را اعلام کرد و تصمیمش را گرفت، دیگر وقت آن نیست که با بحث و گفتگو بخواهید نظرش را عوض کنید. به تصمیمش احترام بگذارید و اگر تصمیم خوبی گرفته با اشتیاق از آن استقبال کنید و او را تشویق کنید. همین که ببینید شما به تصمیمش احترام می‌گذارید و او را تشویق می‌کنید باعث بالا رفتن حس استقلال، اعتماد به نفس و رضایت در او می‌شود.
تصمیم بزرگان
خیلی وقت‌ها ما بچه‌ها را صاحب رأی و نظر درست و حسابی نمی‌دانیم و نیازی هم نمی‌بینیم آن‌ها را در جریان مسائل زندگی قرار دهیم. البته که گاهی نیازی هم نیست کودک از همه چیز زندگی سر دربیاورد چرا که برای سلامت روانش خوب نیست. اما در بسیاری مواقع می‌شود نظر کودک را هم پرسید. پروسه را برایش توضیح داد و خوب و بد داستان را با او بالا و پایین کرد. این رفتار باعث می‌شود کودک متوجه شود که چطور باید گزینه‌های مختلف را سبک و سنگین کند و اطلاعاتش درباره مسائل مختلف بالا می‌رود. به طور مثال: من و بابا تصمیم گرفتیم تعطیلات عید رو با هم به سفر بریم، تو فکر می‌کنی این تصمیم خوبیه؟ یا بهتره تو خونه بمونیم و به دید و بازدید بریم؟ یا «می‌خوایم با هم تصمیم بگیریم تعطیلات عید به کجا سفر کنیم؟ تو چی فکر می‌کنی؟ چرا این شهر رو پیشنهادی میدی؟»
مسئولیت تصمیم غلط
این عجیب نیست که کودکان تصمیمات اشتباه بگیرند. حتی خوب است بدانید که تصمیمات غلط در روند رسیدن به بلوغ و بزرگ شدن آن‌ها را کمک می‌کند. چطور؟ به این شکل که اجازه دهیم کودک با عواقب تصمیمش روبرو شود و بعد او را نجات دهیم. کودک باید بداند که مسئول تصمیم‌گیری اشتباه مستقیما خود اوست و نه کسی دیگر. اما اجازه ندهید بیش از حد در شرایط آزار دهنده باقی بماند. این به آن معنا نیست که به جای کودک بار تصمیم اشتباه را به دوش بکشید و همه چیز را مهیا کنید تا دوباره به جای اولش باز گردد و آب توی دلش تکان نخورد.
گزینه‌های محدود
زمانی که کودک را در شرایط تصمیم‌گیری قرار می‌دهیم، برای کمک به او باید گزینه‌ها را محدود کنیم. به طور مثل اگر او را در یک فروشگاه خوراکی رها کنید و بهش بگویید: تصمیم بگیر که چی می‌خوای؟ او ممکن است دچار دو دلی شود، نتواند از بین تمام امیالش یکی را انتخاب کند و در نتیجه دچار بهانه‌گیری شود. بهتر است بگویید: «امروز می‌تونیم بین نوشیدنی‌ها دو تا رو انتخاب کنی، حالا برو و خودت دوتا رو انتخاب کن و بیار»
عجله ممنوع
لازمه گرفتن یک تصمیم درست و به جا کمی درنگ و فکر کردن است. کودکان زیر هفت سال چون هنوز ذهن انتزاعی ندارند نمی‌توانند موقعیتی که وجود ندارند را کامل در ذهنشان تصور کنند، او نمی‌تواند پیش‌بینی کند بنابراین بلادرنگ همان چیزی که در لحظه حالش را خوب می‌کند و دلش می‌خواهد را انتخاب می‌کند. کار شما این است که به کودکان صبر کردن و فکر کردن درباره موضوع را بیاموزید که البته این مسأله بسیار زیاد به رفتار خودتان در مواجهه با مسائل زندگی ربط دارد. خود شما اگر در زندگی اهل درنگ و تفکر باشید و این جلوی چشم بچه اتفاق بیفتد، قطعا او هم یاد خواهد گرفت: «دخترم، من نیاز دارم درباره این موضوع اول خوب فکر کنم و مطالعه کنم ولی می‌دونم که نباید زیاد طول بکشه، تصمیمم رو به زودی اعلام می‌کنم.»
چرا؟
وقتی کودکتان تصمیمی می‌گیرد، حتما از او بپرسید چرا؟ معمولا کودک می‌گوید: «دلم خواست یا دلم می‌خواهد این کار را بکنم یا دلم بهم می‌گوید» پرسیدن سؤال «به نظرت چرا دلت اینو خواست» به کودک کمک می‌کند که درباره انگیزه‌هایش بیشتر فکر کند و بتواند آن‌ها را سبک و سنگین کند.
تأیید کنید
وقتی کودکتان انتخاب درستی دارد و تصمیم خوبی می‌گیرد با یک جمله او را تأیید کنید: «انتخاب یه غذای سالم و خوشمزه توی رستوران واقعا خوب بود»، «این لباسی که انتخاب کردی، خیلی مناسبته» با این‌کار کودک به یک اطمینان خاطر و رضایتی می‌رسد که طعم گرفتن تصمیم درست و موفقیت را می‌چشد و اعتماد به نفس و مهارت تصمیم‌گیری او را افزایش می‌دهد.