در قیطریه یک گورستان سه هزار ساله پیدا شد

عاطفه میرافضل

حدود نیم قرن پیش با کاوش‌های باستان‌شناسی، درست جایی که حالا درهای بوستان قیطریه وجود دارد مردگانی پیدا شدند که بیش از 3 هزار سال پیش در آن حوالی زندگی می‌کردند یا کوچ‌نشینی، آن‌ها را از قیطریه عبور می‌داد. بعد از این اکتشاف خیلی زود زندگی دوباره در این محله به حالت عادی برگشت و خانه‌ها و ساختمان‌ها به رشد و قد کشیدن خود در دومین تپه باستانی تهران ادامه دادند. در بیش از 350 گور تپه قیطریه علاوه بر اسکلت‌های مردم ایران باستان، ظروف و اشیای سفالی و مفرغی فراوانی هم پیدا شده بود که باستان‌شناسان آن را به عصر آهن نسبت می‌دهند؛ یعنی هزار و 150 تا هزار و 450 سال قبل از میلاد مسیح و ویترینی در موزه ملی ایران باستان به نمایش اشیایی از تپه‌های باستانی قیطریه اختصاص پیدا کرده است.

در مقالات‌ باستان‌شناسی در مورد این تپه آمده است: «بررسی‌های خاک‌شناسی نشان می‌دهد که خاک تپه‌های قیطریه با آهک همراه است و قابل کشت و غرس نهال نیست. این تپه در دوره ایران باستان به گورستان تخصیص داده شده بوده است. کثرت و فراوانی میراث 3هزار ساله شهر مردگان قیطریه تاکنون در هیچ تپه باستانی سابقه نداشته است.»

دومین زندگی

مرحوم سیف‌الله کامبخش فرد، باستان‌شناسی بود که به کاوش در این منطقه پرداخت و جامعه باستان‌شناسی را متحیر کرد. در این تحقیقات از تپه قیطریه 350 گور باستانی، تدفین‌های یک نفره و دو نفره و مقادیر فراوانی اشیاء‌ فرهنگی به دست آمد.

گورستان قیطریه یکی از سندهای بسیار مهم از روش تدفین در دوره عصر آهن است. به گفته باستان شناسان، بیشتر تدفین‌ها به شیوه جنینی یا خوابیده به پهلو با دست و پاهای جمع شده صورت گرفته است.

گورهای گورستان قیطریه هیچ یک دارای ساخت و ساز سنگی نیستند. در خاکسپاری مردگان باستانی قیطریه جهت و سمت خاصی رعایت نشده است با این وجود، به نظر می‌رسد که در تدفین آن‌ها نقش خورشید وجود دارد. به نظر می‌رسد 3 هزار سال پیش، مردم در قیطریه مردگان خود را رو به آفتاب دفن می‌کردند؛ حدود نیمی از اسکلت‌ها به‌صورت جنینی، رو به شرق داشتند که به نظر می‌رسد پیش از ظهر به خاک سپرده شده‌اند و نیم دیگر، رو به غرب که به عقیده باستان‌شناسان ممکن است این افراد بعد‌از‌ظهر و هنگام غروب به خاک سپرده شده باشند.

در این گورها هنگام اکتشاف، ‌گردی تیره رنگ در اطراف اسکلت‌ها به چشم می‌خورد و اشیایی زینتی اطراف بازو و کمر مردگان به جا مانده بود.در قیطریه مردگان را با لباس‌ها و پوشش‌های رایج زمانه دفن کرده‌اند و این معنا را از تکه‌ها و تکمه‌های لباس، سنجاق‌های سربند مردان و زنان، زینت‌آلات، گردنبندها، بازوبند، خلخال، النگو، انگشتر، گوشواره و احیانا دشنه و قمه‌ای که متوفی در کمر بسته بوده و در اطراف اسکلت می‌توان تشخیص داد.

کامبخش فرد کتابی را در مورد یافته‌های قیطریه منتشر کرده است. بر اساس این یافته ها نزدیک به 5000 شیء سالم برنزی و سفالی به دست آمد که مشخصه بارز آن سفال نوع خاکستری بود. وجود اشیاء در کنار اجساد مردگان قیطریه نشان می‌دهد که ساکنان تهران در 1200 سال پیش از میلاد به زندگی پس از مرگ اعتقاد داشته‌اند.علاوه بر این بیش از 2هزار و 500 ظرف و شیء سفالی و مفرغی در گورهای باستانی قیطریه کشف شده است.
«فرشید مصدقی» باستان‌شناس نیز می‌گوید: «مردمی که مردگان خود را در این تپه دفن کرده‌اند به زندگی پس از مرگ اعتقاد داشته‌اند و به همین دلیل همراه مردگان خود وسایل مختلفی را دفن می‌کردند. این وسایل با توجه به طبقه اجتماعی، سن و جنسیت افراد متفاوت بود. کاربرد بسیاری از این وسایل برای من چندان مشخص نیست که می‌تواند نشان‌دهنده این باشد که این ظروف از ابتدا با همین هدف ساخته می‌شدند که در گورها قرار بگیرند. یکی از گمانه‌هایی که در مورد خفتگان در این گورهای 3 هزار ساله وجود دارد این است که این افراد، اقوام کوچ‌رویی بودند که در عصر آهن بین شرق تا غرب در حرکت بودند و قیطریه توقفگاهی برای این افراد بوده است.»

دومین کشف بزرگ تهران

گورستان تاریخی قیطریه بعد از منطقه باستانی ری دومین کشف بزرگ باستان‌شناسی در تهران به شمار می‌رود. این گورها در عمق یک متری از سطح زمین پیدا شده‌اند. با این حال زندگی اهالی تهران و به‌خصوص مردم قیطریه بعد از کشف همسایه‌های 3 هزار ساله خیلی زود به حالت قبل برگشت و ساخت‌وسازها رشد روزمره خود در این محدوده را در پیش گرفتند. مناطق باستانی پهنه شمال تهران تنها به تپه قیطریه ختم نمی‌شود و در عملیات‌های عمرانی انجام شده در محدوده دروس و سه‌راه ضرابخانه و پاسداران هم گورستانی تاریخی کشف شده بود که اغلب اشیای پیدا شده در آن توسط مردم از منطقه خارج شد و بخش بزرگی از داستان زندگی در هزاره‌های پیشین در این محله‌های کنونی تهران را با خود برد.