زن عمو در سال‌های اسارت
فرزانه مصیبی
آن سال‌ها اسم امام رضا که می‌آمد عمو منصور تو هر شرایطی که بود دست‌هایش را بالا می‌برد و بلند می‌گفت:
«یا ضامن آهو! تو که آن‌قدر رئوف و مهربان بودی که ضامن آهو شدی ضامن غلامرضای منم بشو.»
بعد اشک از چشم‌های میشی‌اش می‌جوشید و به پهنای صورت سفیدش اشک می‌ریخت و اشک می‌ریخت تا به هق‌هق می‌افتاد و سرخ می‌شد و لرز می‌گرفتش. زن عمو هم که چادر گل‌دار رنگی‌اش را روی صورتش کشیده بود پا به پای عمو منصور گریه می‌کرد اما همیشه از ساکت شدن عمو انگار می‌ترسید. چادرش را پس می‌زد و تا صورت سرخ عمو و نفس‌های تندش را می‌دید دو دستی تو صورتش می‌کوبید. دست پایش را گم می‌کرد و می‌دوید سمت آشپزخانه مشترکمان تو زیرزمین و مادر من که می‌دانست زن‌عمو دنبال چیست سریع از شیشه کمی آبغوره بی‌نمک می‌ریخت تو لیوان و می‌داد دست زن عمو. بعد حتما محمدرضا یا سمیرا می‌دویدند دنبال دکتر که بیاید و فشار عمو منصور را بگیرد.
دکتر در واقع آقای زاهدی بود که آمپول‌‌زن محل ما بود. مغازه‌ای را که سر خانه‌اش بود به شکل مطب دکترها درست کرده بود. الان که فکر می‌کنم می‌بینم بیشتر شبیه محل تزریقات بیمارستان‌ها بود تا مطب دکترها. پشت شیشه‌هایش پرده‌های سفید ساده‌ای نصب کرده و در مغازهاش همیشه بسته بود و برای ورود باید در می‌زدی و اجازه می‌گرفتی. داخل مغازه هم دو تا تخت با روکش سفید گذاشته بود که جلوی هر کدام یک پرده سفید نصب شده بود. یک میز هم گذاشته بود وسط مغازه که رویش گوشی و ظرف استیل پنبه و دستگاه فشار خون ایستاده و ظرف چوب بستنی و حتی دستگاهی که باهاش داخل گوش را می‌دیدند بود.
در آهنی قهوه‌ای زنگ‌زده که با شدت باز می‌شد و می‌خورد به دیوار آجری پشتش، می‌فهمیدیم الان محمدرضا یا سمیرا سه تا پله جلوی در را یکی می‌کند و می‌پرد روی موزاییک‌های شکسته پایین پله و داد می‌زند:
«یالله یالله دکتر اومد.»
بعد بابام اگر خانه بود می‌دوید جلوی در و آقای دکتر آقای دکتر گویان به استقبال دکتر می‌رفت. خیلی از دکتر خوشش نمی‌آمد ولی می‌گفت کسی که توی خانه آدم می‌آید مهمان است و احترامش واجب.
دکتر هم می‌رفت سراغ عمو و فشار خونش را با دقت و تمرکز یک دانشجوی تازه کار پزشکی می‌گرفت. دستگاه را روی بازوی عمو می‌بست. چند بار چسبش را باز می‌کرد و می‌بست. دوباره انگار پشیمان شده باشد چسب را باز می‌کرد و شلش می‌کرد گوشی را می‌گذاشت زیرش و گوش می‌داد. بازوبند دستگاه را جابه‌جا می‌کرد و دوباره گوش می‌داد؛ چند دقیقه‌ای این کار را می‌کرد و بعد که گویی مطمئن می‌شد، ابروی راستش را بالا می‌برد و سرش را به نشان تأیید تکان می‌داد و به قول عمو آن دایره عقربه‌دار را دستش می‌گرفت و شروع می‌کرد به باد کردن بازوبند با دست دیگرش. بعد دستگاه را باز می‌کرد و یک هو باد بازو بند خالی می‌شد. عمو که سرخ و خیس عرق و عصبی بود، می‌گفت:
«دکتر جان بازوم ترکید معلوم نشد این فشار ما؟»
تا دکتر بیاید چیزی بگوید بابای من می‌گفت:
«داداش من! خم رنگرزی که نیست، فشار خونه بابا، باید با حوصله بگیره اشتباه نشه یه موقع. بگیر آقای دکتر، بگیر باز مثل اون دفعه میره رو ۲۰ بدبخت می‌شیم.»
دکتر هم با سر حرف‌های بابا را تأیید می‌کرد. مثل این‌که خیلی کار مهمی داشت انجام می‌داد باز همان باز و بسته کردن‌ها و گوش دادن‌ها را تکرار می‌کرد تا بالأخره بعد از چند بار تکرار می‌گفت:
«والا آقا منصور بچه خیلی عزیز است اما سلامتی شما بزرگوار بسیار مهم است. ماشاءالله غلامرضا‌خان جوان رعنای شما به حق علی سلامت برگردد نیاز به پدر دارد که شب دامادی بالای سرش باشند ان‌شاءالله. بزرگوار! مراقب سلامتت باش. فشار شما الان بین ۱۳ تا ۱۶ در نوسان است که آبغوره میل کردی. اگر سر درد و لرزت تا یک ساعت دیگه خوب نشد بفرمایین دوباره خدمت می‌رسم.»
زن عمو که با سینی چای می‌آمد و می‌گفت:
«آقای دکتر بفرمایین چای، خدا سایه شما رو از سر مردم محل کم نکند.»
دکتر می‌گفت:
«شما هم چشمتون قرمز شده، شاید فشار شما هم بالا باشد.»
بابا می‌گفت:
«بالا نیست، شما بفرمایین چایی.»
و زن عمو می‌رفت پیش مامانم روی پله‌های زیرزمین می‌نشست.
دکتر که خداحافظی می‌کرد برود بابا جلوی در به او پول می‌داد و گاهی من را می‌فرستاد تا یک سبد از مامان بگیرم. دکتر را سرگرم می‌کرد تا من سبد را بیاورم. توی سبد از میوه‌ها یا سیب‌زمینی پیازهایی که با وانت می‌فروخت برای دکتر می‌ریخت می‌داد دستش و می‌گفت:
«آقای دکتر بببین چی آوردم. بار خریدن مهمه. باید بفهمی تو میدون چی بخری که مشتری بپسندد. از اون مهم‌تر باید بدونی چه ساعتی بری میدون که بار خوب بیاری. سود ما آقای دکتر تو خریدمونه نه فروشمون؛ البته به قول غلامرضا که الهی قربونش برم.»
بعد حلقه اشک تو چشم‌هایش را پاک می‌کرد. دکتر هی تعارف می‌کرد که سبد را از بابا نگیرد و بابا هی تعارف می‌کرد که:
«جان شما درجه یک است. از اونایی که تو مغازه‌ها می‌خرین بهتر است.»
دکتر با شرمندگی می‌گفت:
«درست نیست من با این سبد تو خیابون راه بیفتم.»
این موقع بود که بابا محمدرضا را صدا می‌کرد و می‌گفت:
«محمدرضا بدو عمو این رو ببر دم خونه دکتر و جلدی بیا.»
دکتر که از در می‌رفت بیرون زن عمو می‌دوید پولی که بابا داده بود به دکتر را با تعارف و تشکر به بابا می‌داد.
مامان هم تقریبا هر دفعه که بابا این کار را می‌کرد، می‌گفت:
«بیکاری مگه؟ هم مالت رو میدی هم التماس می‌کنی ببره. خب شاید دوست نداشته باشه. چرا اصرار می‌کنی آخه؟!»
بابا هم می‌گفت:
«حالا اون فیس می‌کنه از وانتی جنس نمی‌خره، ما باید جنس رو بدیم دستش ببینه چه کار خوبیه. غلامرضا می‌گفت این می‌شه تبلیغ واسه دفعه بعدمون. مردم حرفش رو می‌خرن، پیش دو نفر تعریف کنه بسه برامون.»
مامان هم نزدیک بابا می‌شد و آرام می‌گفت:
«هیس! بگذار آروم بشن بدبخت‌ها. آن‌قدر نگو غلامرضا.»
بابا هم می‌گفت: «وا! مگه چی گفتم من. خب بچه داداشم حرف حسابی می‌زد. اون یادم داده، نگم یادم داده. چشم نمی‌گم.»
زن عمو می‌گفت:
«سمانه هم راه دور است. اما خیالم راحت است که جایش خوب است. ولی دلم کبابه برای غلامرضام که گرفتار دشمنه. می‌ترسم بمیرم و آزادی بچه‌ام رو نبینم.»
سمانه که شوهر کرد شب بله‌برانش همه آرزو کردند و گفتند، ان‌شاءالله غلامرضا که آمد عقد می‌کنیم بچه‌ها را. اما هفت هشت ماهی که گذشت و خبری نشد عاقد آوردند و تو همان اتاقی که تاقچه‌اش پر از عکس‌های غلامرضاست سمانه و آقا یعقوب را عقد کردند و وقتی سمانه گفت، «با اجازه پدر و مادرم و داداش غلامرضا و بقیه بزرگترها، بله.» همه زدند زیر گریه و سمانه آن‌قدر گریه کرد که تمام صورتش سیاه شد؛ آرایشش به هم ریخت و بردند صورتش را شستند و آوردن سر سفره عقد تا فامیل کادو سر عقدش را بدهند.
هر کسی چیزی می‌گفت تا سمانه و عمو و زن‌عمو را آرام کنند. بابا هم گفت:
«عمو جان شما الان بهترین کار رو کردین. کار خیر باید انجام بشه. خود غلامرضا همیشه می‌گفت در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست.»
با این حرف بابا انگار عذاب وجدان از روی دوش عمو برداشته شد که فکر می‌کرد باید تا آمدن غلامرضا صبر می‌کرد. بعد رو به سمانه گفت:
«ان‌شاءالله تا عروسی‌ات داداشت هم میاد. توکل به خدا.»
بعد خانم‌های فامیل گفتند، سر عقد هر آرزویی بکنی خدا برآورده می‌کند. از خدا آزادی برادرت را از دست عراقی‌ها بخواه.
نمی‌دانم سمانه از خدا آزادی غلامرضا را خواست یا نه. ولی اولین گروه اسرا از فردای تولد حمیدرضا، بچه سمانه، یعنی درست دو سال بعد از عقدکنانش به کشورمان آمدند که اسم غلامرضا جزء آنان نبود.
سال ۶۷ که آتش بس شد زن‌عمو هی انتظار غلامرضا را کشید. هر شب تا صبح زیر نور ماه توی حیاط نماز می‌خواند. هی چله می‌گرفت. چله زیارت عاشورا، چله دعای مشلول، چله بسم‌الله، چله صلوات، چله آیت‌الکرسی، چله سوره یوسف و خلاصه از هر کسی می‌شنید که چله‌ای هست که حاجت می‌دهد دریع نمی‌کرد. رنگ و روی زن‌عمو دیگر مثل همیشه سرخ و سفید نبود. زرد شده بود؛ لاغر و تکیده. زیر چشم‌هایش چروک افتاده بود و لب‌هایش گاهی سفید بود و گاهی کبود. چله تابستان می‌دیدی ژاکت پوشیده و از سرما می‌لرزد. چند وقتی گذشت و یک روز صبح چمدانش را بست و گفت می‌خواهم مجاور امام رضا شوم تا غلامش را پس بگیرم. عمو گفت:
«چاره‌ای ندارم زن. تو تا حالا هیچی تو این زندگی از من نخواستی. حالا که فکر می‌کنی اینو می‌خواهی حرفی ندارم. »
زن‌عمو را با قطار برد و گذاشت خانه خواهرش توی مشهد. خواهر زن عمو خادم امام رضا بود. زن عمو گفت بود می‌مانم پیش آقا تا غلامش برگردد. ماند.
مرداد سال ۶۹ که اولین گروه اسرا می‌خواستند آزاد شوند صبح زود با سر و صدایی که توی حیاط می‌آمد من و سمیرا بیدار شدیم. سمیرا از وقتی مادرش رفته بود مشهد پیش ما می‌خوابید و مامان من همه جوره محمدرضا و سمیرا را تر و خشک می‌کرد و به قول خودش عمو را مثل برادر عزت می‌کرد و هر چه می‌پخت برمی‌داشتیم می‌رفتیم اتاق بزرگه عمو که عکس‌های غلامرضا روی تاقچه‌اش بود و با هم می‌خوردیم. رخت و لباس و بشور و بساب و همه کارهای خانه آن‌ها را هم می‌کرد تا وقتی سمیرا شوهر کرد و محمدرضا زن گرفت و عمو به رحمت خدا رفت.
از پنجره که حیاط را نگاه کردیم دیدیم بابا و عمو میوه‌های پشت وانت بابا را دارند می‌آورند تو حیاط. آخر بابا بعضی شب‌ها وانتش را خالی نمی‌کرد و یک چادر می‌کشید رویش و آن را ته کوچه بن‌بستمان پارک می‌کرد. ما که بلند شدیم برویم تو حیاط دیدیم بابا ساک به‌دست از زیر قرآنی که مامان گرفته بود بالا رد شد و قرآن را بوسید و رفت بیرون. عمو که سرش را آورد پایین تا برود زیر قرآن یک دفعه محمدرضا از پشت، پیراهن عمو را چسببد و گفت:
«منم میام.»
عمو دستی کشید به موهای محمدرضا و گفت :
«اول سلام. بعد مگه می‌دونی ما کجا می‌ریم که میایی؟»
محمدرضا گفت: «دیشب خودم اخبار رو دیدم. داری میری داداش غلامرضا رو بیاری.»
سمیرا که این را شنید از توی بالکن چند تا پله را یکی کرد و پرید پایین و رفت کت عمو گرفت و گفت: «منم میام.»
عمو گفت:
«شما کله صبحی چرا بیدار شدین؟»
و برای اولین بار شنیدم که عمو گفت:
«این مادر شما هم ولتون کرده رفته. گیریم اصلا اون بچه‌ات بیاد. این دو تا آدم نیستن اینجا ویلون و سیلونشون کردی رفتی.»
بعد نشست روی پله جلوی در و چشم‌های پر از اشکش را بست.
صدای ماشین بابا از توی کوچه می‌آمد. بابا پرده جلوی در را کنار زد که بیاید تو. تا عمو را دید که روی پله نشسته گفت:
«چی شده داداش؟ نترس میاد بالأخره. حالا کم‌کم آزاد میشن. گفتی بریم از آزاده‌ها بپرسیم و سراغش رو بگیریم گفتم چشم. نکن با خودت اینطوری دیگه. محمدرضا بدو دکتر رو خبر کن.»
عمو دست محمدرضا را گرفت و او را کشید تو بغلش و با دست اشاره کرد که سمیرا هم برود بغلش. هر دو را تو بغل گرفت و سه تایی گریه کردند. من هم دست مامانم را گرفتم و مامان نگاهم کرد و موهای ژولیده‌ام را از صورتم کنار زد و یواشی گفت:
«پس روسری‌ات کو؟»
بعد مرا آرام هل داد و با سر اشاره کرد یعنی برو پیش عمو. من هم رفتم و با یک دستم دست عمو را بغل کردم و دست دیگرم را هم انداختم دور کمر سمیرا و گریه کردم.
آن روز محمدرضا با عمو و بابا رفت و عمو گفت:
«آفرین دخترهای گلم بمونید با هم بازی کنید. این بمونه اینجا آتیش می‌سوزونه. ببرمش زن داداش، بنده خدا، رو اذیت نکنه.»
عمو می‌دانست که غلامرضا تو جمع آزاده‌ها نیست، ولی سر از پا نمی‌شناخت که برود و آن‌ها را ببیند. وقتی سوار وانت شد مادرم که با کاسه آب رفت و گفت:
«خدا پشت و پناهتون...»
عمو گفت: «زن داداش دارم بوی غلامرضا رو حس می‌کنم. بچه‌ام دیگه اسیر نیست، آزاده است. دیشب اخبار گفت آزاده‌ها به وطن برمی‌گردند.»
آنجا بود که ما فهمیدیم باید بگوییم آزاده‌ها.
آزاده‌ها دسته دسته و گروه گروه به وطن برگشتند. عمو هر دفعه که می‌فهمید یک گروه آزاده قرار است بیاید می‌رفت دفتر آزاده‌ها و پرس و جو می‌کرد تا ببیند اسم غلامرضا هست یا نه.
از زن عمو هیچ خبری نبود. به جز چند باری که خواهرش زنگ زد و گفت حال زن عمو خوب نیست و هر کاری می‌کند راضی نمیشود برود دکتر. گفت چند بار توی حرم غش کرده است. گفت چیزی نمی‌خورد و فقط می‌نشیند و زل می‌زند به حرم امام رضا. عمو سریع رفت مشهد. سمیرا و محمدرضا هم خودشان را کشتند که با عمو بروند. اما عمو گفت درس و مدرسه دارید و نمیشود. بعد کارنامه سوم راهنمایی غلامرضا را که قاب کرده بود و زده بود به دیوار نشان داد و گفت ببینید همه نمره‌هایش بیست است. کارنامه ممتازش ضامن جبهه رفتنش شد. رفت که اول مهر برگردد. ولی اول مهر که شد گفت درس را همیشه می‌شود خواند. مملکت جان بر کف می‌خواهد که سرپا بماند و ماند. اشک‌هایش را پاک کرد و گفت مادرتان از بچه‌ای که درس و مدرسه را ول کند خوشش نمی‌آید. گفت شما هم باید عین غلامرضا شاگرد اول باشید. قول داد که حتما زن‌عمو را برگرداند و رفت. زن عمو را به زور برده بود دکتر. اما زن عمو قبول نکرده بود بیاید.
محمدرضا و سمیرا وقتی عمو را تنها دیدند نه آبنبات زنجبیلی خوردند که عاشقش بودند نه زرشک پلویی که مامان به مناسبت آمدن عمو و زن عمو درست کرده بود. آن‌قدر کنج اتاق گریه کردند که خوابشان برد. زن عمو داروهایش را نمی‌خورد. زنگ هم نمی‌زد. گاهی که بچه‌هایش یا عمو زنگ می‌زدند خانه خواهر زن‌عمو، خواهرش می‌گفت که زن‌عمو توی حرم است و فقط برای کارهای ضروری مثل حمام رفتن می‌آید خانه. اوایل بچه‌ها که زنگ می‌زدند با آن‌ها حرف می‌زد اما کم‌کم هر چه بچه‌ها زنگ زدند خانه نبود و آن‌ها هم دیگر زیاد پیگیر نشدند. عمو یکی دوبار که بچه‌ها بهانه می‌گرفتند خواست آن‌ها را ببرد مادرشان را ببینند و چند باری هم برای زن عمو پیغام گذاشت که بیاید خانه اما هر بار اتفاقی افتاد و نشد. آخرین بار هم که قرار شد همگی با وانت بابا برویم، روز قبل از حرکتمان بابا موقع برگشتن از میدان، تصادف کرد و پایش رفت توی گچ و مشهد رفتنمان کنسل شد. ما هم ذوقمان کور شد و ساک‌هایمان را که یک هفته بود بسته بودیم باز کردیم و مامان نشست رو به قبله زیارت امام رضا را خواند و ما تکرار کردیم و بعد آمد رویمان را بوسید و گفت:
«شما هم دیگه مشدی شدین. از راه دور هم زیارت قبوله.»
سمیرا برای مامانش گریه کرد و توی بغل مامانم خوابش برد. مامانم زنگ زد به خانه خواهر زن‌عمو و او را قسم داد هر وقت زن عمو آمد بگوید به بچه‌هایش زنگ بزند. بابا هم قول داد پایش که خوب شد حتی اگر مدرسه‌ها هم باز شد ما را ببرد مشهد.
اما کار به آنجا نکشید. یک روز صبح ساعت ۴ تلفن زنگ زد. خواهر زن عمو بود. گفت زن عمو توی حرم حالش بد شده و او را بردند بیمارستان. عمو ساکش را جمع کرد و رفت. ما خواب بودیم. چیزی نفهمیدیم. صبحانه که می‌خوردیم بابا که با پای گچ گرفته‌اش کنار سفره نشسته بود و با استکان چای بازی می‌کرد گفت:
«لعنت به این شانس. حالا وقت شکستن بود. اون وانتم که مونده گوشه تعمیرگاه وگرنه هرجور بود می‌بردمش.»
مامان که دست می‌کشید روی زمین و سعی می‌کرد آشغال‌ها را جمع کند با گوشه روسری اشکش را پاک کرد و گفت:
«پیشونی سیاه.»
و به سمیرا و محمدرضا نگاه کرد. بعد رو به بابا گفت:
«حالا تو هم با این پا نمی‌تونستی رانندگی کنی که. لابد یه خیر و صلاحی بوده که تو پات شکست که نریم مشهد دیگه. خدا بهتر می‌دونه.»
محمدرضا که لقمه به دست هاج و واج خیره شده بود به مامان گفت:
«چی شده زن عمو؟ راستش رو بگین. اصلا بابام کجاست؟ امروز که شیفت نبود. کجا رفته؟»
سمیرا زد زیر گریه و گفت:
«من می‌دونم بابا باز یواشکی رفته پیش مامان.»
قبل از این‌که کسی چیزی بگوید تلفن زنگ زد. محمدرضا دوید و گوشی را برداشت. گفت:
«سلام... بله درسته... من خودم بزرگ‌ترم…شما کی هستین... داداشم آزاد شده... تو رو خدا راستش رو بگین...»
بعد گوشی را پرت کرد و از روی سفره پرید و پا کوبید به دیوار و پرده را کشید کنار و از پنجره پرید توی حیاط و دست‌هایش را مثل هواپیما باز کرد؛ داد می‌کشید و دور حیاط می‌دوید و می‌خندید و می‌گفت:
«آزاده آزاده غلامرضای آزاده...»
من و سمیرا هم از پنجره نگاهش می‌کردیم. مامان چند دقیقه بعد پابرهنه دوید توی حیاط و شیرآب را باز کرد و با شلنگ آب پاشید روی محمدرضا که خستگی ناپذیر می‌دوید و فریاد می‌زد. محمدرضا سر جایش میخکوب شد. مامان چادرش را از روی طناب وسط حیاط برداشت و انداخت روی سر محمدرضا و گفت:
«آروم بگیر بچه، سنگ‌کوب می‌کنی. ای خدا بزرگی‌ات رو شکر. قربون حکمتت بشم.»
محمدرضا نشست به گریه کردن و گفت:
«بابا رفته غلامرضا رو بیاره هان؟ قول داده بود هر وقت داداشم اومد منم برای آوردنش ببره.»
سمانه و شوهر و بچه‌اش قبل از عمو رسیده بودند مشهد. به صورت اتفاقی برای ادای نذر پسرش رفته بودند. ما خبر نداشتیم. خواهر زن عمو هم خبر نداشته. برای همین از صبح تا شب که خواهر زن عمو بیمارستان بوده و دنبال کارهای زن عمو، سمانه و شوهر و بچه‌اش هی می‌آمدند دم در خانه خاله‌اش و هی می‌رفتند حرم تا شب.
شب ساعت ۸ تلفن زنگ زد. بابا که از صبح نشسته بود پای تلفن و صد باری شماره خواهر زن‌عمو را گرفته بود بی‌معطلی گوشی را برداشت و گفت:
«سلام. چی شده حاج خانم چرا گریه می‌کنی... ای وای عمو جان تویی سمانه... چیه خب خبر خوش که گریه نداره... کی بهتون گفته... خبر خوش نی... یا حسین... یا امام رضا ... مادر بدبخت چشم به راه .... تو از کجا فهمیدی؟... مشهدی؟...»
بابا زد زیر گریه. مامان محکم دو تا دستش را کوبید تو صورتش که تا یک ساعت بعد هنوز صورتش قرمز بود. بعد گوشی را که از دست بابا افتاده بود برداشت و گفت:
«سمانه‌ای... تو هم اونجایی... کی... چرا... الان فهمیدی... صبح اینجوری شده... یا ابوالفضل خدا رحم کنه به بابات.... نه نمی‌دونه... از صبح کجا بودین، صد بار زنگ زدیم... پشت در... تو حرم... نه والا... بدبخت پیشونی سیاه همین که بچه‌اش اومد خودش رفت... اره زن عمو صبح گفتن... زنگ زدن... ۴ روز دیگه... بابات... نه نمی‌دونه... صبح راه افتاد دیگه...»
و در بین صحبت‌هایش گریه می‌کرد و می‌کوبید روی پایش.
جسد زن عمو را از مشهد آوردند. سمانه و شوهر و بچه‌اش هم آمدند. عمو با پیراهن سفید آمد. مستقیم رفت دفتر آزاده‌ها و بابا رفت دنبال کارهای کفن و دفن. سمیرا و محمدرضا کز کردند گوشه اتاق و گریه کردند. هی می‌رفتند سمانه را بغل می‌کردند و می‌گفتند بوی مامان را می‌دهی. می‌گفتند چرا ما را خبر نکردی بیاییم مامان را ببینیم.
بابا گفت هیچ کس حق ندارد پارچه مشکی جلوی در بزند. خواهر زن عمو گفت که زن عمو گفته:
«خواب دیده غلامرضا آمده و بغلش کرده.»
زن عمو گفته بود اگر مُردم هیچ کس حق ندارد تا غلامرضا نیامده برایم مشکی بپوشد. گفته بود تا غلامرضا نیامده برایم ختم نگیرید. برایم خیرات ندهید. تا غلامرضا نیامده دفنم نکنید، حتی اگر ده سال هم طول کشید صبر کنید تا بیاید بعد مرا دفن کنید. گفته بود، پسر بزرگم باید زیر جنازه‌ام باشد. تلقینم را بگوید.
غلامرضا آمد. مشکی پوشید. همه مشکی پوشیدیم. اما کوچه را چراغانی کردیم همان‌طور که زن‌عمو دوست داشت. شب هفت زن عمو که تمام شد مامان و بابا همه همسایه‌ها را دعوت کردند و مامان خورش آلواسفناج درست کرد با بورانی اسفناج و ولیمه آمدن غلامرضا را همان طور که زن عمو دوست داشت دادند.
غلامرضا خیلی لاغر شده بود. صورت سفیدش سیاه شده بود. اما به قول بابا خیلی مرد شده بود. نگاهش، حرف زدنش، رفتارش همه چیزش بزرگ شده بود. دیگر با ما توی حیاط قایم موشک بازی نمی‌کرد. رفت و اسمش را مدرسه شبانه نوشت. روزها هم می‌رفت کارگاه نجاری که نزدیک مدرسه ما بود و نجاری یاد می‌گرفت و کار می‌کرد. گفت:
«مامانم را به آرزویش می‌رسانم و درسم را می‌خوانم.»
عکس‌هایش را از توی طاقچه جمع کرد. خانه را خودش رنگ زد. پرده‌های کهنه قهوه‌ای را از باز کرد و پرده‌های آبی با گل‌های یاس سفید نصب کرد موزائیک‌های شکسته حیاط را عوض کرد. در زنگ زده را سمباده زد و رنگ کرد. درخت انجیر وسط حیاط را هرس کرد. یک در چوبی قشنگ درست کرد و به جای پرده‌ای که جلوی زیرزمین یعنی همان آشپزخانه‌مان بود کار گذاشت.
یک روز هم با هفت تا بلیط قطار آمد خانه و همگی رفتیم مشهد.