درباره مسائل روز با بچه‌ها صحبت کنیم یا نه؟
چالش‌های زندگی
مریم کمالی‌نژاد
محمد، فقط پنج سال دارد. زمانی که به مهمانشان گفت: «بابام میگه ما این روزها خیلی بی‌پول شدیم، ممکنه شما که پولدارید برای من یه ماشین شارژی بخرید؟» والدینش را به انتهای شرمندگی کشاند و خودش حسابی دعوا شد.
آوا، 7ساله است. تازه کلاس اول را شروع کرده، حسابی کنجکاو و پرسشگر است و هیچ اتفاقی از نگاه تیزبینش دور نمی‌ماند. آوا چند روز قبل بعد از این‌که مدت‌ها به مادرش خیره شد بود گفت: «مامان، یه سؤال دارم ولی می‌ترسم دعوام کنی» و وقتی مادرش او را مطمئن کرد که دعوایش نمی‌کند پرسید: «بچه‌ها چطوری به دنیا میان؟» و یکسری توضیحات دیگر که نشان می‌داد آوا شاهد سریالی بوده که روابط زناشویی را به تصویر کشیده است. مادرش در قدم اول دست و پایش را گم کرد. بعد آوا را حسابی دعوا کرد، بعد هم او را تهدید کرد که دیگر هرگز اجازه ندارد پیش پدر و مادرش بخوابد.
کسری، چهار ساله است و در هفته‌ای که گذشت، مدام دستش را روی چشم‌هایش حلقه می‌کرد که مثلا دوربین درست کند و از پنجره آپارتمان به خیابان‌های آشوب‌زده نگاه می‌کرد و می‌پرسید: چرا مردم دارند سنگ پرتاب می‌کنند؟
زهرا، 6 ساله است. همین یک ماه قبل به همراه والدینش به سفر پیاده اربعین رفته است. او حالا پر از سؤال است: «مامان امام حسین کیه؟» «چرا خدا رو نمی‌بینیم؟» «چرا خدا جلوی کشته شدن امام حسین رو نگرفت، مگه خدا هر کاری رو بخواد نمی‌تونه انجام بده؟»
سؤالات بچه‌ها حد و مرز ندارد. آن‌ها با ما و در جامعه ما زندگی می‌کنند و متوجه تمام مسائل هستند و می‌خواهند بیشتر سردرآورند. این تنها چیزی است که می‌خواهند: بیشتر فهمیدن و تجربه کردن دنیایی که قرار است حالا حالاها در آن زندگی کنند و جرم نیست. به هیچ وجه کودکتان را بابت سؤالاتش مواخذه و سرزنش نکنید. اما چه کنیم؟ همه چیز را واضح و روشن برایش توضیح دهیم؟ یا بهتر است نه راستش را بگوییم نه دروغ و یک جورهایی دست به سرش کنیم تا زمانش فرا برسد؟ در ادامه می‌خواهیم بگوییم که چطور از پس سؤالات خاص بچه‌ها برآییم.
درونمایه تهی
درونمایه تهی، یعنی آن چیزی که نخواستیم به هر دلیل درباره‌اش زیاد صحبت کنیم. این صحبت کردنمان می‌تواند در ادبیات کودک باشد، در تربیت و روانشناسی کودک یا هر چیز دیگری که به کودک ربط دارد، کنارش گذاشتیم و نادیده‌اش گرفتیم تا بچه خودش بزرگ شود و به نتایجی برسد. درونمایه‌های تهی، اتفاقا همان جایی هستند که ما باید لب باز کنیم و با بچه‌ها خوب و درست صحبت کنیم. اگر محتوای آموزشی ابتدایی تا دبیرستان را بگردید، مطلبی درباره عشق پیدا نمی‌کنید یا اگر هم پیدا کنید می‌بینید که آن را به عشق الهی ربط داده‌اند و مسأله را معنوی کرده‌اند. ما با فرزندانمان می‌بایست صادق باشیم تا بتوانیم از پس تربیت درست آن‌ها برآییم و آنچه را لازم است بهشان بیاموزیم.
تربیت اقتصادی
همه‌مان دیگر می‌دانیم که این روزها وضعیت معیشت اغلب مردم دستخوش اتفاقات ناخوشایندی. گرانی، بی‌ثباتی قیمت‌ها، قیمت‌های سرسام‌آور اجاره خانه و... باعث می‌شوند که ما گاهی فراموش کنیم که فرزندمان کوچک است و هنوز درک صحیحی از اقتصاد ندارد. او هنوز خوب نمی‌داند پول چیست و چه ارزشی دارد و چطور به دست می‌آید. حتی بچه‌های کوچک‌تر نمی‌دانند که مالکیت چیست. اگر به او بگویی پول ندارم برایت این اسباب‌بازی را بخرم، می‌گوید خب از عمه بگیر، از دوستت بگیر و پیشنهاداتی از این دست که نشان می‌دهد کودک هنوز با مفهوم مالکیت آشنا نشده است.
اگر جلوی کودک زیاد از نداری غر بزنیم، او را نگران می‌کنیم. به او احساس عدم امنیت می‌دهیم. زمانی که می‌بیند پدر و مادرش مدام به‌خاطر چیزی به نام پول کلافه و دلخورند و تمام خواسته‌هایش با مانعی به نام «الان پول ندارم» روبرو می‌شود، دچار استرس می‌شود. اما چه کنیم؟ هرگز او را با مفاهیم اقتصادی آشنا نکنیم؟
خیر؛ کودک باید مفهوم مالکیت را متوجه شود. پس خوب است که از ابتدا او را با این مسأله آشنا کنیم. او باید بداند که بعضی چیزها هستند که مربوط به یک شخص است و ما حق استفاده از آن را نداریم.
در عین حال سعی کنید خواسته‌های معقول کودک را تا حد توان برآورده کنید. اگر او در هفته فقط یک بستنی از شما طلب می‌کند، بخرید. با این حال جلوی اسراف و زیاده‌خواهی او را بگیرید. اگر کودک دچار این احساس بشود که هر وقت چیزی را می‌خواهد امکان فراهم آمدنش نیست، حریص‌تر می‌شود، وقتی چیزی را که می‌خواهد دست دیگری ببیند، به زور می‌خواهد آن را بگیرید، چون گمان می‌کند اگر این را هم از دست بدهد دیگر هرگز چنین فرصتی به دست نخواهد آورد. اما اگر خیالش جمع باشد که شما از پس خواسته‌هایش برمی‌آیید، به راحتی با نبودن‌های دیگر کنار می‌آید، قانع می‌شود و به قول قدیمی‌ها چشم و دل سیر بار می‌آید.
تربیت جنسی
درباره تربیت جنسی پیش از این هم مفصل صحبت کرده‌ایم. چیزی که می‌بایست حتما به آن اشاره کنیم این است که قبل از هر برخوردی در مقابل سؤالات جنسی کودک دست و پایتان را گم نکنید، آرامش‌تان را حفظ کنید و سعی کنید بفهمید در ذهن کوچکتش چه می‌گذرد و چه چیزهایی می‌داند. با این سؤال شروع کنید: «خودت چی فکر می‌کنی؟» او حتما دیده‌ها و شنیده‌ها و دانسته‌هایش را بعد از سؤال شما مطرح خواهد کرد.
هرگز کودک را بابت سؤالات جنسی‌ای که می‌پرسد سرزنش و دعوا نکنید. با پرخاشگری و دعوا کودک شما ادب نمی‌شود و البته سؤالاتش هم نشانه بی‌حیایی او نیست، بلکه فقط کودک است و می‌خواهد بداند.
به کودک دروغ نگویید و جواب‌های فانتزی و نادرست ندهید. دروغ گفتن باعث می‌شود او به شما بی‌اعتماد شود و دیگر برای یافتن پاسخ سؤالاتش سراغتان نیاید و منبع معتبرتری پیدا کند.
خدا کیست؟
اغلب کودکان درباره خدا و وجود خدا سؤالاتی دارند. بزرگ‌تر که می‌شوند با مفاهیم دیگر دینی و مذهبی آشنا می‌شوند، شخصیت‌های مذهبی و سرگذشت‌شان، سؤالات زیادی برای کودک ایجاد می‌کنند. تا قبل از رسیدن به سن تکلیف شما موظفید که سؤالات اساسی که برای کودک پیش می‌آید را به شکل صحیح پاسخ گویید. البته باید بگوییم که بهتر است کودک را با روح دین و اخلاق آشنا کنید. هیچ کودکی با گفتن: دروغگو دشمن خداست، صداقت را سرلوحه زندگیش قرار نمی‌دهد، فقط دچار استرس می‌شود که نکند با خدا دشمن شده است. مراقب باشید که چه ذهنیتی درباره خدا در ذهن کودک می‌سازید.
موظفید که مطالعه کنید. ناآگاهی خودتان را با بی‌تفاوتی نسبت به سؤالات کودک، پوشش ندهید. مطالعه کنید و اگر اهلش نیستید یا به نتیجه درستی نرسیده‌اید و خودتان هم درست نمی‌دانید چه باید بگویید به یک مشاور مذهبی و کاردرست مراجعه کنید و اجازه دهید کودک سؤالاتش را از او بپرسد.
از خدا، دین و مسائل مذهبی برای ترساندن کودک استفاده نکنید. گفتن: «خدا بچه‌‌هایی که اتاقشون رو مرتب نمی‌کنن، دوست نداره» فقط ذهنیت کودک را نسبت به خدا تغییر می‌دهد و او را به جای یک والد بداخلاق و امر و نهی کن می‌نشاند.
فراموش نکنید که کودکتان تا چند سال دیگر بیش از هر چیزی در دنیا نیاز به یک پشتوانه معنوی قادر دارد که بتواند گلیم سلامت روانش را از آب بکشد.
مسائل سیاسی
سیاست، در آبی که می‌خوریم و هوایی که تنفس می‌کنیم جریان دارد. این خاص ما شرقی‌هاست. پس عجیب نیست که برای کودک هم سؤالات متفاوتی در این باره پیش بیاید. البته سؤالات سیاسی مربوط به کودکان بالای 7 سال است، زمانی که ذهن انتزاعی‌اش راه می‌افتد و می‌تواند بعضی مفاهیم را تصور کند و بفهمد.
به سؤالات سیاسی کودک پاسخ بدهید، حب و بغض‌تان را کنار بگذارید. شما با یک موجود بی‌گناه و بی‌تصور طرفید هر چه بگویید آویزه گوشش می‌شود و همیشه به آن استناد می‌کند. اگر نمی‌دانید درست و غلط چیست، به او بگویید که خودتان هم درست نمی‌دانید، فقط می‌دانید که بعضی از مفاهیم مربوط به اخلاق هستند و ما به آن‌ها پایبندیم، مثل صداقت، امنیت، فداکاری و...