تولد تهران
17 آذر، آغاز تأسيس «تهران جديد» در زمان سلطنت ناصرالدين‌شاه قاجار در سال 1346
عاطفه میرافضل
با آغاز سلسله قاجاريه، تهران به عنوان پايتخت كشور، معرفي شد و پادشاهان در آن، اقامت داشتند. تهران پیش از انتخاب پایتخت از سوی آقا محمدخان قاجار، شبیه قریه‌ای بیش نبود. در واقع مؤسس سلسله قاجاریه، از این جهت تهران را انتخاب کرد که منطقه‌ای خوش آب و هوا بود و البته نسبتا نزدیک به مرکز محسوب می‌شد. تهران در دوران سه پادشاه نخست قاجاریه به واسطه شیوه سنتی حکمرانی ایشان، چیزی شبیه قلعه‌های نظامی بود که در چهارگوشه خود با برج و بارو حفظ می‌شد. در این دوران البته هنوز فاصله زیادی میان تهران و شهرهایی همچون اصفهان وجود داشت که در دوره شاه عباس صفوی یکی از زیباترین شهرهای جهان محسوب می‌شد.
بروز تغییرات در تهران، برای نخستین بار از دوران فتحعلی‌شاه قاجار و به واسطه وجود شخص عباس‌میرزا انجام شده بود. ولی به واسطه جنگ‌های طولانی ایران و روسیه که به شکست ایران و انعقاد قراردادهای سنگین ترکمنچای و گلستان به ضرر کشور انجامید؛ در دوران 36 ساله سلطنت فتحعلی‌شاه تغییر خاصی در شکل شهر تهران صورت نگرفت.
این روال بیش از هفتاد سال ادامه یافت تا این که در بیست و یکمین سال سلطنت ناصرالدین شاه قاجار، به خاطر ازدیاد جمعیت، وی تصمیم گرفت که شهر را وسعت داده و شهری در کنار تهران قدیم یا عتیق بنا کند. از این رو، در این روز برابر با یازدهم شعبان 1284 هجری قمری کلنگ توسعه تهران و احداث شهر جدید با نام دارالخلافه ناصری را به زمین زد و از این پس، تهران به این نام خوانده می‌شد. بدین ترتیب، شهر تهران از اطراف توسعه یافت و خندق‌هایی در جهات مختلف ایجاد شد. همچنین در هر طرف شهر، سه دروازه ساخته شد و شهر، وسعت یافت.
ناصرالدین‌شاه پس از بازگشت از اولین سفر اروپایی خود و متأثر از این سفر، نخستین طرح شهری را به شیوه اروپاییان صادر کرد. وی اصرار داشت تهران، صرف نظر از ظرفیت‌هایش شبیه شهرهای اروپایی شود، برای همین «مسیو بهلر فرانسوی» را مأمور تهیه نقشه‌ای برای تهران جدید کرد. نخستین تأثیر این طرح، گسترش شهر از چهارسو بود. برای نخستین بار خیابان‌هایی در شهر احداث شد و شهر به میزان نسبتا زیادی گسترش پیدا کرد. از این رو در نوسازی شهر تهران، عمدتا سبک اروپایی به چشم می‌خورد نه سبک ایرانی. علاوه بر این، ساختمان‌هایی مانند تلگراف‌خانه، بانک، نظمیه، عمارت بلدیه، سینما، قهوه‌خانه و بازارهای به سبک غربی ساخته شد.
شاه برج و باروهایی را که در گذشته وجود داشت به کلی نابود کرد، محله‌های جدیدی در شهر ایجاد کرد که عمدتا این محله‌ها برای زندگی طبقه نسبتا مرفه جامعه ایجاد شده بود. علاوه بر این‌ها، شهر نیز توسعه پیدا کرد و برخلاف گذشته این توسعه به سمت شمال صورت گرفت.