این لعاب لعنتی!

نیلوفر حاج‌قاضی

بچه بودیم و عاشق رنگ‌ها. مدادهای رنگی را روی دیوارهای خانه آزمایش می‌کردیم و از نقش و نگارهای خط‌‌ خطی روی دیوارغرق قدرت و جسارت می شدیم. کم کم با وسایل جلوی آینه و داخل کشوی مادر آشنا شدیم که بوهای خوبی هم می‌داد و مثل یک مغناطیس قوی ما را به سوی خود می‌کشاند؛ رنگی رنگی‌هایی که در خلوت بعدازظهرهای بلند تابستان ما را مشغول می‌کرد، آن‌ها را بو می‌کردیم و گاهی مخفیانه هنر نقاشی‌مان گل می‌کرد و روی صورتمان آزمایششان می‌کردیم و در آینه به خودمان لبخند می‌زدیم. این صورت‌های رنگی، بعدتر که بزرگ شدیم برایمان معنا و مفهوم دیگری پیدا کردند؛ گاهی نشانه اوج ابتذال شدند و گاهی نشانه ازدواج و ورود یک دختر به مرحله زنانگی.

ماتیک یا همان رژ لب اگرچه که معمولا در دسته لوازم آرایش دسته‌بندی می‌شود اما انگار اقبال عمومی زنانه آن را یک سر و گردن از بقیه وسایل لوازم آرایشی زنانه بالاتر نگه داشته است. برای همین سراغش می‌رویم؛ سراغ عنصری زنانه با جذابیت‌ها و خطرهایش.

در فرهنگ معین درباره ماتیک آمده است: ماتیک لغتی فرانسوی است به معنی ماده سرخ که زنان به لب می‌مالند. کلمه کاسمِتیک (Cosmétique) فرانسوی که از ریشه یونانی گرفته شده است ، به داروهایی اطلاق می‌شود که برای طراوت و زیبایی و محافظت پوست بدن، صورت و گیسوان به‌کار برده می‌شوند.

در برخی منابع آمده است که ماتیک به شکل امروزی حدود 120 ساله است. اما رنگ کردن اعضای مختلف صورت در زنان ریشه‌اش به قرن‌ها قبل برمی‌گردد.مصری‌ها از حنا استفاده می‌کردند برای این که لب و دست‌هایشان را رنگ کنند . حتی در تاریخ آورده‌اند کلوپاترا برای زیبایی از پوست سوسک و پولک ماهی استفاده می‌کرده است. مصری‌ها پوست سوسک‌های مختلف با رنگ‌های مختلف را می‌گرفتند و ازپولک ماهی برای درخشندگی استفاده می‌کردند.

اگرچه به نظر می رسد یونانی‌ها کمتر آرایش می‌کردند و این عادت را ویژه زنان لاابالی می‌دانستند اما در برخی منابع تاریخی آمده زنان یونانی گونه‌هایشان را با خمیرهای گیاهی که از میوه توت و دانه‌های له و خرد شده درست شده بود رنگ می‌کردند. همچنین عادت خطرناک‌تری را رواج دادند و آن استفاده از سرب سفید و جیوه برای پوست صورتشان بود تا رنگ صورتشان مانند گچ سفید به نظر برسد. اما این مسئله برای آن‌ها ناشناخته بود که این فلزهای سنگین از طریق پوست جذب شده، منجر به مرگ زودرسشان می‌شود. تا این‌که جالینوس، پزشک یونانی، علت مرگ و میرهای ناشی از آرایش را تشخیص داد و پس از اعلام آن، نوشت: چهره زنانی که اغلب صورتشان را با جیوه رنگ می‌کنند، با وجود سن کم مانند صورت میمون پیر و چروکیده می‌شود.

شهرت جالینوس هم به دلیل مهارت فوق العاده اش در پزشکی بوده و هم به خاطر این‌که برای اولین بار کرم سردی از موم زنبور، روغن زیتون و گلاب درست کرد. وی همچنین مشاهده کرد که حلزون‌های باغی خوب له شده، مرطوب کننده بسیار موثری هستند و برای چند قرن این موجودات را در لوازم آرایشی بکار می‌بردند.

آغاز رونق ماتیک

استفاده از ماتیک به شکل امروزی هم از سال های ۱۹۲۰ در اروپا آغاز شد. پس از جنگ جهانی اول نقش و موقعیت زن، به عنوان نیروی کار در تولید و خدمات شرکت دارد قوت گرفت. موقعیت جدید، رفتاری جدید به همراه داشت. دامن‌ها به چند سانتی متر بالای قوزک پا عقب نشینی کرد. دو دهه بعد از ‌آن یعنی حدود ۱۹۳۴ این عقب نشینی به زانو رسید!

روژلب قرمز، سیگار کشیدن، و رفتاری که آن زمان ولنگارای اخلاقی به نظر می‌رسید، اولین جرقه‌های کنار گذاشتن ‌آدابی بود که تا آن روزگار شرط نجابت زن به‌شمار می‌آمد. مد و لوازم آرایش رفته،رفته برای زنان طبقه متوسط عرضه شد. از طرفی دیگر تاتر و سینما هم الگوهای جدیدی برای زنان کوچه و بازار ارائه کرد برای همین روژلب قرمز از صحنه تاتر و سینما به پایین سن کشیده شد و میان تماشاچیان راه خود را باز کرد.

بعد از جنگ جهانی دوم هالیوود قدرت گرفت و آرایش را عادی کرد و رواج آرایش زنانه سبب بروز و ظهور برندهای آرایشی شد. تا آن‌جا که امروز هر ثانیه ۲۲ روژ لب در دنیا فروخته می‌شود! از این آمار می‌توانید میزان محبوبیت این ماده آرایشی را حدس بزنید. جالب این جاست که بخش عمده این فروش در کشورهایی نظیر عربستان سعودی یا ایران صورت می‌گیرد!

آمار نشان می‌دهد مبلغی که زنان عربستان سعودی در سال ۲۰۰۵ برای زینت و آرایش خود خرج کرده‌اند، بالغ بر هشت میلیارد ریال سعودی، معادل یک میلیارد و ششصد میلیون یوروست! طبق همین آمار متوسط روژ لب خریداری شده توسط هر زن سعودی در سال ۲۰۰۵ میلادی ۳۰ عدد بوده است.

در ایران

آمارهای نهادهای ناظر بین‌المللی می‌گوید ایران، دومین مصرف‌کننده لوازم آرایش در خاورمیانه و هفتمین واردکننده لوازم آرایشی در جهان است.

گرایش زنان به آرایش های افراطی، از رویكردهای متفاوتی قابل تبیین است. جامعه‌شناسان، روانپزشکان و روان شناسان مسائل گوناگونی را به عنوان علل این افراط عنوان می‌کنند كه مهم‌ترین آن‌ها، انواع اختلالات شخصیتی از جمله اختلال شخصیت وسواسی، نیاز به خودنمایی در شخص را در گرایش به آرایش‌های غلیظ و ناهنجار دخیل می‌دانند. جامعه شناسان معتقدند گاه آرایش بیش از حد و غیرمتعارف در دختران و پسران تبدیل به ابزاری برای کسب قدرت اجتماعی و لجبازی می شود، آن‌ها دهن‌کجی خود به برخوردهای نسنجیده خانواده و اجتماع را با رنگ‌های تند صورت‌هایشان یا هر نوع هنجارشکنی ممکن نشان می‌دهند که بی‌احترامی به عرف جامعه پیام مهم آن است.

همچنین تغییر ملاک‌های ازدواج از دیگر علل علاق‌‌مندی آن‌ها به متفاوت بودن است. به گفته بسیاری از جوانان ، اولین ملاک‌ها برای ازدواج ، ثروت و زیبایی است و گاهی شخصیت، ایمان و اخلاق‌مداری، قابلیت فرد برای درآمدزایی، رشته و مدرک تحصیلی در درجه‌های بعدی اهمیت قرار دارند. به این ترتیب زمانی که چهره اولین عامل انتخاب محسوب شود ، طبیعی است که فرد از بابت ظاهرش نگران باشد. در واقع اشخاص علي الخصوص زناني كه زننده و خارج از عرف جامعه لباس پوشيده و آرايش مي كنند از منظر علم روانشناسي از وضعيت جنسيتي و جسمي خود ناراضي‌اند و از درون احساس پوچي مي كنند. اين گونه افراد كساني هستند كه نياز مبرمي به توجه تمام اقشار جامعه را خود احساس كرده و هميشه به دنبال تاييد ديگران به سر مي برند.

البته دکتر بهنام اوحدی، روانپزشک، می گوید: نمی‌شود به هر کس که آرایش می‌کند برچسب بیمار روانی زد؛ اما زمانی که آرایش کردن و نکردن سبب ایجاد اضطراب و افسردگی یا رفع آن شود و احساس نیاز به آرایش فرد را اندوهگین کند و اختلال کارکرد شغلی ، تحصیلی ، یا روزانه به وجود آید، می ‌وان به عنوان نوعی مشکل روانی آن را بررسی کرد.

سرب و سرطان

سرب موجود در رژ لب ها می‌تواند باعث آسیب مغزی، افزایش فشار خون و مشکلاتی برای کلیه‌ها شود.

دانشمندان با توجه به وزن تقریبی هر رژلب که حدود 3 گرم است و تعداد دفعاتی که فرد در طول روز از رژ استفاده می‌کند تخمین می‌زنند که هرخانم در طول عمر خود حدود 3 کیلو از مواد رژلب را وارد دستگاه گوارشش می‌کند. از طرف دیگر رژلب‌های قرمز نسبت به دیگر رنگ‌ها آسیب‌رسانی بیشتری دارند؛ رنگدانه‌های قرمزی که در این رژ‌ها وجود دارد می‌تواند منجر به اختلالات بیش‌فعالی شود؛ علاوه براین برخی محققان می‌گویند ممکن است رژها مشکلاتی برای کلیه‌ها، کبد و حتی گلبول‌های سفید خون به وجود بیاورند. در این میان مارک‌های پررونق و گران به هیچ عنوان بهتر نیستند. حتی "معصومه ویک" متخصص زیبایی از آمریکا و ایرانی مبتکری که از سفیداب ایران برای تولید لایه‌بردار استفاده کرد، می‌گوید: «این مشکل شامل روژلب "دیور" و "لورال" و بسیاری دیگر از مارک‌های معروف می‌شود.»

وی ادامه می‌دهد:"سازمان‌هایی که به لحاظ طبیعی و سلامتی این لوازم آرایش را کنترل می‌کنند، دریافته‌اند که مثلا کمپانی‌های خیلی بزرگ مثل "دیور" یا "لورال" مقدار جیوه یا سربی که در هر ماتیک مصرف به کار می‌برند، از آن حدی که باید باشد، خیلی بالاتر است. این اطلاعات را مردم می‌توانند از وب سایت‌هایی که به این منظور درست شده‌اند بگیرند."

امروزه روژلب در انواع و اقسام مزه‌ها، رنگ‌ها، بوها، فرم ها و تاثیرها تولید می‌شود. روژلب‌هایی که لب‌ها را برجسته‌تر می‌کنند، مزه هندوانه یا توت فرنگی می‌دهند، چروک‌های پیری را روتوش می‌کنند و ...ولی همه این معجزات لزوما بی‌خطر نیستند. معصومه ویک می‌گوید:

" مثلا موادی که لب را کلفت می‌کنند، بیشترشان سم‌اند، سمی هستند که به پوست آلرژی می‌دهند. همین آلرژی هست که باعث بزرگ شدن لب می‌شود. ولی متاسفانه می‌گویند بکش، ولی زیبایم بکن، خانم‌ها به‌طور خاص به این مسئله زیاد توجه نمی‌کنند."

این اتفاق در حالی است که در بسياري از كشورهاي اروپايي، دختران و زنان جوان تا 40 سالگي يا آرايش نمي‌كنند و در مهمانی‌ها و جشن‌ها هم آریش‌های بسيار كمرنگ و ساده‌ای دارند. اين باور در اروپا وجود دارد كه بانوان جوان زيبا هستند و نيازي به آرايش كردن ندارند.

به هر قیمتی، بیایید مرا ببینید!

استراتژي خودنمايي موضوعی اومانیستی است. فرآيند جهاني شدن به موازات ساير تأثيرات خود سبب بروز الگوهای يكسان زيبايي در سراسر جهان شده است. جوان‌نمايي و جوان پنداري هم پديده‌اي خودمحورانه و ایده‌آل برای بشریت است و. غلبه چنين رويكردي به هجوم کالاهای مصرفی دامن مي‌زند.

از سوئی دیگر غلبه تصوير بر کلام و تفکر در جهان امروزي نمود بیشتری پیدا کرده است. جهان از شكل جهان مفهومي كه در آن كلمات غلبه داشتن به جهان ديداري كه تحت سلطه تصوير است تبديل شده و در چنين شرايطي تصوير خويشتن نيز فرايند هاي دروني و بيروني وجود انسان شده است و بر رفتارهاي او تأثير مي گذارد. نتيجه همه اين ها توجه بيشتر به ظاهر و غفلت از باطن است، ظاهري كه بايد زيبا باشد و جوان به نظر برسد. اما آرايش ظاهري وجه باطني هم دارد چون استفاده از لوازم آرايش با هدف افزايش جذابيت يا پوشاندن ضعف‌هاي احتمالي در ارائه تصويري بهتر و جذاب‌تر موثر است. آرایش ماسکی بر صورت است که علاوه بر پوشاندن نقص های ظاهری تا حدودی اعتماد به نفس کاذبی هم به فرد می‌دهد تا در تصوراتش بر ضعف‌های شخصیتی خود غلبه کند.

طنازي بيش از اندازه و خارج از چهارچوب سلامت رواني را به خطر مي‌اندازد. اين خودنمايي‌ها سبب مي‌شود فرد تنها به يك جنبه از وجود خود توجه كند و از رسيدگي به سلامت جسم و روح خود و نيز از ويژگي‌هاي كمال انساني همچون اخلاق، هنر، علم، قدرت باز بماند.
ساختمان طبيعي زن، خواهان مطلوب بودن اوست ومطلوبيت براي او ذاتي است. دل‌ربايي مقدمه‌اي است براي مطلوبيت و با سرشتش آميخته شده و زن بايد به طور خودكار، اين خواهش طبيعت را انجام دهد. در اين خواهش طبيعي، اعتدال معتبر است، چه اگر دل‌ربايي زن از اين اندازه بيشتر شود و زن بخواهد از هر بيننده‌اي دل ببرد، انحرافي. افراطی است که در آن فرد و جامعه متضرر می‌شوند.