یک سازمان ضدایرانی بدون ارائه شواهد خواستار تحقیق درباره مداخله در محتوای ویکی‌پدیای فارسی شد
ادعای بی‌پایه فشارهای بی‌اثر
«سازمان «عدالت برای ایران» با صدور اطلاعیه‌ای خواستار فراخوان عمومی برای تحقیق درباره «ویکی‌پدیای فارسی» شده است. این سازمان هدف نهایی این تحقیق را جلوگیری از مداخله جانبدارانه جمهوری اسلامی در محتوای ویکی‌پدیای فارسی و سانسور محتوای تولیدشده دانسته است.» این مقدمه خبری است که دو روز پیش رادیوفردا نوشت و البته طی روزهای اخیر، بسیاری از پایگاه‌های خبری فارسی‌زبان خارج‌نشین، آن را پوشش داده‌اند.
این روزها تقریبا هر عبارتی را به هر زبانی در اینترنت جست‌وجو
کنید، ویکی‌پدیا، یکی از اولین گزینه‌هایی است که پیش روی شما قرار می‌گیرد؛ بزرگ‌ترین
دانشنامه جهانی و چندزبانه در دنیا که به ساده‌ترین شکل ممکن از طریق اینترنت،
اطلاعاتی را درباره همه‌چیز در اختیار همگان قرار می‌دهد. این دانشنامه، متعلق به
بنیاد ویکی‌مدیا به مدیریت جیمی ویلز است که در سال 2001 تاسیس شد. این دایره‌المعارف
اینترنتی که به حدود 260 زبان زنده دنیا منتشر می‌شود، به صورت داده‌باز عمل می‌کند
و همه افرادی که در آن عضو هستند، می‌توانند اطلاعاتی را در آن بنویسند یا ویرایش
کنند. برخلاف انتظار اولیه هیچ نوع بازرسی محتوایی توسط افراد صاحب صلاحیت در
موضوعات مربوطه در این دانشنامه وجود ندارد، بلکه مکانیزم آن بدین صورت است که
«وقتی شما ویرایشی در این دانشنامه انجام می‌دهید، تغییراتی که انجام دادید در
صفحه‌ای به نام «صفحه تغییرات» ثبت می‌شود. کاربران داوطلب دیگر که همیشه در ویکی‌پدیا
حضور دارند، ویرایش‌های شما را بررسی می‌کنند. اگر مطالبی که اضافه کرده‌اید کپی
از سایت‌ها یا کتاب‌ها نباشد (مساله نقض حق تکثیر) و با ذکر منابع معتبری اضافه
شده باشد، این کاربران بازرس (که تعدادشان روز‌به‌روز زیادتر می‌شود) می‌گذارند
مطلب شما در دانشنامه بماند؛ البته کاربران بازرس می‌روند و درستی گزارش شما از
منابع را هم بازرسی می‌کنند.»
این‌ها را مانی پارسا یکی از مدیران ویکی‌پدیای فارسی می‌گوید
و شاید هیچ مکانیزمی هم به اندازه این، نتواند وجود تعارض منافع در میان گروه‌های
صاحب منفعت را در بحث انتشار اطلاعات برای مخاطب عام جا بیندازد.
تقاضای رسیدگی به جانبداری از سوی یک سازمان جانبدار!
حالا فرض کنید که شما به عنوان یکی از ویراستاران ویکی‌پدیا، اساسا با مقامات یا
ارگان‌های رسمی یک کشور فرضی به هر دلیلی مشکل داشته باشید و بخواهید اطلاعات
مربوط به صفحات آن‌ها را مبتنی بر آنچه خودتان واقعیت می‌دانید، تغییر دهید. این
همان اتفاقی است که برای اطلاعیه سازمان موسوم به «عدالت برای ایران» افتاده است.
پایگاه رسمی این سازمان در بخش «درباره ما»، هدفش را این‌طور توضیح می‌دهد: «هدف
عدالت برای ایران، پاسخگو کردن مقامات جمهوری اسلامی در برابر اعمال‌شان و مبارزه
با مصونیتی است که در حال حاضر، مقامات جمهوری اسلامی را قادر به نقض گسترده حقوق
شهروندان خود می‌کند.» و در ادامه معنای «عدالت» را نیز با نام بردن از گروه‌های
مختلفی این‌طور تکمیل می‌کند: «عدالت برای ایران، در جست‌وجوی حقیقت و دستیابی به
عدالت به خصوص در مورد اقلیت‌های ملیتی و مذهبی، همجنس‌گرایان و ترنس‌جندرها، زنان
و کسانی که به دلیل عقاید سیاسی‌شان تحت تعقیب قرار می‌گیرند، است.» حالا این
سازمان با چنین ماموریتی که برای خودش تعریف کرده و نگاهی که به عدالت دارد، علیه
آنچه «مداخله جانبدارانه» نامیده، اقامه دعوا کرده است. دلیلش البته ساده است؛ این
پایگاه، پیگیری اهدافش را این‌طور توضیح می‌دهد: «برای تحقق این اهداف، عدالت برای
ایران دست به مستندسازی و تحقیق می‌زند و علیه ناقضان حقوق بشر به طرح دعوی حقوقی
می‌پردازد. همچنین آگاه گردن افکار عمومی و نیز نهادهای بین‌المللی مانند سازمان
ملل نیز یکی دیگر از فعالیت‌های ماست.» پروژه‌های این سازمان، اخبار و حتی ادبیات
تیترهای آن‌ها نیز نشان‌دهنده مواضع آن‌هاست.
نظارت بی‌طرف در ساختار ویکی‌ها بی‌معناست
این سازمان به ویکی‌پدیا پیشنهاد داده تا در قوانین و سیاست‌هایش شفاف‌تر عمل کند و
تیم‌های نظارت بی‌طرف را برای شناسایی مداخله‌های دولتی راه بیندازد. از یک‌سو
منظور از «گروه‌های نظارتی بی‌طرف» روشن نشده و به سادگی می‌توان به اعتبار فعالیت‌های
به شدت جانبدارانه و متمرکز چنین سازمان‌هایی، حدس زد که منظور از این عبارت چیست؛
اما از سوی دیگر اساسا در ساختار و شیوه فعالیت ویکی‌پدیا نیز چنین مداخله‌ای معنا
ندارد. ویرایشگران و نویسندگان ویکی‌پدیا، عموم مردم با هر سطح از دانش و فعالیتی
هستند و کمیته‌های داوری نیز ساختار و قوانین مربوط به خود را دارند. با این حال
صفحه ویکی‌پدیای فارسی در ویکی‌پدیا درباره انگیزه مشارکت‌کنندگان فارسی‌زبان می‌نویسد:
«یک پژوهش که در سال ۱۳۹۰ به‌طور مشخص در مورد ویکی‌پدیای فارسی
انجام شد، نشان داد که انگیزه‌های مالی نقشی در همکاری کاربران با ویکی‌پدیا
ندارند. قوی‌ترین انگیزه برای آغاز همکاری کاربران تازه‌وارد، انگیزه‌های فردی از
جمله کنجکاوی و یافتن اطلاعات بود. در مقابل برای کاربران قدیمی‌تر؛ تولید محتوا و
سازندگی ویکی مهم‌ترین انگیزه‌ها هستند. دریافت بازخوردهای مثبت در هر دو گروه نقش
مهمی در پایایی فعالیت‌هایشان دارد، به‌طوری‌که بارزترین و قوی‌ترین عامل
بازدارنده همکاری کاربران، دریافت بازخورد بد یا رفتار مؤاخذه‌گرانه از سوی
کاربران دیگر است.» این صفحه همچنین اضافه می‌کند: «احساس مفید بودن، حس هویت‌مندی
در جامعه ویکی‌پدیا و بازخوردهای دریافتی از جامعه کاربری از مهم‌ترین عوامل تداوم
همکاری ویکی‌نویسان با این پروژه است.»
طبق کدام شواهد ادعا کرده‌اید؟
بهتر است توجه کنیم که 70درصد فارسی‌زبانان در ایران زندگی می‌کنند و ویکی‌پدیای
فارسی خصوصا در شبکه‌ها ایرانی به احتمال زیاد، با مشارکت آنان تکمیل و ویرایش می‌شود؛
بنابراین اگر تحقیقات رسمی این بنیاد، به چنین نتیجه‌ای رسیده، معلوم نیست که
سازمان موسوم به عدالت برای ایران، از کجا و طبق کدام شواهدی، نسبت به مداخله
نیروهای دولتی ادعایی کرده است؟ نکته آنکه این دست اطلاعات اگر هم موجود باشند جز
از طریق منابع مرتبط با شرکت ویکی‌مدیا، قابل دسترسی نیستند و باز هم معلوم نیست
که سازمان مذکور، چطور به شواهدی دست یافته است؟
با تمام این‌ها اما باید بدانیم که چنین مسائلی نمی‌تواند محدود به یک زبان خاص در
ویکی‌پدیا باشد و اگر امکان این دست جهت‌دهی‌ها به یک دایره‌المعارف داده‌باز وجود
داشته باشد، قطعا سایر دولت‌های قدرتمند در حوزه سایبری به سمت آن خواهند رفت.
چنان‌که در سال 1390 ویکی‌پدیای انگلیسی با طرح یک لایحه مربوط به «قانون پیشگیری
از تهدیدات واقعی اینترنتی علیه خلاقیت اقتصادی و سرقت از مالکیت معنوی» در کنگره
آمریکا در معرض تهدید قرار گرفت و به همین مناسبت چند روزی برای اعتراض به این
لایحه سیاه شد. این اتفاق نشان می‌دهد که تغییر در قوانین زیرساختی از سوی دولت‌هایی
نظیر ایالات متحده تا چه اندازه می‌تواند بر کم
و کیف کار ویکی‌پدیا و سایر پایگاه‌های داده‌باز اثرگذار باشد.
صبح نو