شبی که ماه کامل شد

عاطفه میرافضل

در سال‌هاى آغاز بعثت، مسلمانان سخت‌ترين شكنجه‌ها را در راه پيشبرد هدف تحمل مى‏‌كردند. آنچه كه دشمنان را از گرايش به آيين توحيد باز مى‏‌داشت همان عقايد خرافى نياكان و حفظ مقام خدايان و تفاخر به امتيازات قومى و طبقاتى و كينه‌هاى موروثى قبيله‌اى بود.اين موانع تا روزى كه پيامبر ^{صلى الله عليه و آله} و سلم مكه را فتح كرد، بر سر راه پيشرفت اسلام در مكه و اطراف آن وجود داشت و جز با قدرت نيرومند ارتش اسلام از ميان نرفت.

پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم در سال دهم بعثت‏ حضرت ابوطالب، بزرگترين حامى و مدافع خويش را، در مكه از دست داد. بيش از چند روز از مرگ عموى بزرگوارش نگذشته بود كه همسر مهربان او خديجه، كه هيچ‌گاه از بذل جان و مال در پيشبرد هدف مقدس پيامبر دريغ نمى‏داشت نيز چشم از جهان فرو بست. با در گذشت اين دو حامى بزرگ، ميزان خفقان و فشار بر مسلمين در مكه بیشتر شد تا آنجا كه در سال سيزدهم بعثت، سران قريش در يك شوراى عمومى تصميم گرفتند كه نور خورشید را خاموش کنند.

قرآن مجيد اين نقشه آنان را ياد آور شده، مى‏‌فرمايد:

و اذ يمكر بك الذين كفروا ليثبتوك او يقتلوك او يخرجوك و يمكرون و يمكر الله و الله خير الماكرين (انفال:30 )

به ياد آور هنگامى را كه كافران بر ضد تو حيله كردند و بر آن شدند كه تو را در زندان نگه دارند يا بكشند يا تبعيد كنند. آنان از در مكر وارد مى‏‌شوند و خداوند مكر آنان را به خودشان باز می‌گرداند و خداوند از همه چاره‌جوتر است.

سران قريش تصميم گرفتند كه از هر قبيله فردى انتخاب شود و سپس افراد منتخب هنگام نيمه شب يك‌باره بر خانه پیامبر هجوم برده، او را به قتل برسانند. طريق، هم مشركان از تبليغات او آسوده مى‌شدند و هم‌خون او در ميان قبايل عرب پخش مى‌شد و لذا خاندان هاشم نمى‌توانست‏ با تمام قبايلى كه در ريختن خون وى شركت كرده بودند به خونخواهى و مبارزه برخيزند.

پيامبر رو به حضرت على كرد و گفت: مشركان قريش نقشه قتل مرا كشيده‌اند و من از طرف خدا مامورم كه مكه را ترك كنم. لذا لازم است امشب در خوابگاه من بخوابى و آن پارچه سبز را به خود بپيچى تا آنان تصور كنند كه من هنوز در خانه‌ام و مرا تعقيب نكنند. حضرت على عليه السلام، با وجود احتمال بسیار قوی به شهادت رسیدن، در اطاعت امر رسول اكرم صلى الله عليه و آله و سلم از آغاز شب در بستر آن حضرت آرميد.

نظرات مختلف درباره چگونگی خروج حضرت از خانه

· بسيارى از سيره‌نويسان بر‌آنند كه پيامبر اكرم صلى ^{الله عليه و آله و سلم} در حالى كه آياتى از سوره يس را قرائت مى‏‌كرد صف محاصره كنندگان را شكافت و آن‌چنان ازميانشان عبور كرد كه احدى متوجه نشد. امكان اين مطلب قابل انكار نيست، چون هرگاه مشيت الهى بر اين تعلق گيرد كه پيامبر خود را از طريق اعجاز و به طور غير عادى نجات دهد، هيچ چيز نمى‌تواند مانع شود. ولى سخن اين‌جاست كه قراين زيادى حكايت مى ‏كند كه خدا نمى‏‌خواست پيامبر خود را از طريق اعجاز نجات بخشد، زيرا در اين صورت لازم نبود كه حضرت على در بستر پيامبر بخوابد و خود پيامبر به غار ثور برود و سپس با زحمات زيادى راه مدينه را در پيش گيرد.

· برخى نيز مى‏گويند هنگامى كه پيامبر از خانه خارج شد همه آنان را خواب ربوده بود و پيامبر از غفلت آنان استفاده كرد. ولى اين نظر دور از حقيقت است و هرگز شخص عاقل باور نمى‌كند كه چهل آدمكش كه خانه را براى اين محاصره كرده بودند تا پيامبر از خانه بيرون نرود تا در وقت مناسب او را بكشند، ماموريت‏ خود را آنچنان سرسرى بگيرند كه همگى با خيال آسوده بخوابند! ولى بعيد نيست،همان طور كه برخى نوشته‏اند، پيامبر پيش از گرد آمدن تروريست‌ها، خانه را ترك کرده بود.

به هر حال موعد مقرر فرا رسید و ماموران با شمشيرهاى برهنه به خانه پيامبر هجوم آوردند. اما وقتى وارد خوابگاه پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم شدند حضرت على عليه السلام را به جاى پيامبر دیدند. خشم و تعجب سراپاى وجود آنان را فرا گرفت. رو به حضرت على كردند و پرسيدند: محمد كجاست؟! فرمود: مگر او را به من سپرده بوديد كه از من مى‏‌خواهيد؟ در اين موقع، از فرط عصبانيت ‏به سوى حضرت على -عليه السلام حمله بردند و او را به سوى مسجد الحرام كشيدند، ولى پس از بازداشت مختصرى ناگزير آزادش ساختند.

شبهه‌های لیله‌المبیت

قرآن مجيد براى اينكه اين فداكارى بى نظير در تمام قرون و اعصار جاودان بماند، در طى آيه ‏اى جانبازى حضرت على -عليه السلام را مى‏ ستايد و او را از كسانى مى‏ داند كه جان به كف در راه كسب رضاى خدا مى ‏شتابند؛

«و من الناس من يشري نفسه ابتغاء مرضات الله و الله رؤوف بالعباد » (بقره:207 )

«برخى از مردم كسانى هستند كه جان خود را براى تحصيل رضاى خداوند از دست مى‏‌دهند و خداوند به بندگان خود رؤوف و مهربان است.»

بسيارى از مفسران شان نزول آيه ‏اخير را حادثه «ليلة المبيت‏» مى‏ دانند و بر آنند كه آيه به همين مناسبت درباره حضرت على -عليه السلام نازل شده است.1

سمرة بن جندب، عنصر جنايتكار عصر اموى، با گرفتن چهار صد هزار درهم حاضر شد كه نزول اين آيه را درباره حضرت على -عليه السلام انكار كند و در اجتماعی عمومى بگويد كه آيه درباره عبد الرحمان بن ملجم نازل شده است! وى نه تنها نزول اين آيه را در باره على عليه السلام انكار كرد بلكه افزود كه، نعوذ‌بالله، آيه ديگرى (كه درباره منافقان است) درباره‏ على -عليه السلام نازل شده است.

دانشمند معروف شيعه، مرحوم شيخ طوسى، در امالى خود دنباله واقعه هجرت را كه منتهى به نجات پيامبر شد چنين مى‏ نويسد:

شب هجرت سپرى شد و على -عليه السلام از محل اختفاى پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم آگاه بود و براى فراهم ساختن مقدمات سفر پيامبر لازم بود شبانه با او ملاقات كند. 2

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم سه شب در غار ثور بسر برد. در يكى از شب ها حضرت على‌عليه السلام و هند بن ابى هاله، فرزند خواهر حضرت خديجه سلام الله علیها به غار رفتند و به محضر پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم رسيدند. پيامبر دستورهاى زير را به حضرت على داد:

· دو شتر براى من و همسفرم آماده كن. در اين موقع ابوبكر گفت: من قبلا دو شتر براى اين كار آماده كرده ام. پيامبر فرمود: در صورتى اين دو شتر را از تو مى ‏پذيرم كه پول هر دو را بپردازم. سپس به على دستور داد كه پول شتران را بپردازد.

· من امين قريش هستم و هم اكنون امانت هاى مردم در خانه من است. فردا بايد در محل معينى از مكه بايستى و با صداى رسا اعلام كنى كه هر كس امانتى نزد محمد دارد بيايد و آن را باز گيرد.

· بعد از رد امانت ها بايد خود را آماده مهاجرت كنى. هر وقت نامه من به تو رسيد، دخترم فاطمه و مادرت فاطمه و فاطمه دختر زبير بن عبد المطلب را همراه خود بياور و اگر كسانى از بنى‌هاشم خواستار مهاجرت شدند مقدمات هجرت آنان را نيز فراهم كن.
سپس فرمود:«از اين پس هر خطرى كه در كمين تو بود از تو برطرف شده است و ديگر آسيبى به تو نخواهد رسيد.»

فداكارى امير مؤمنان -عليه السلام در شبى كه خانه پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم از طرف آدمكشان قريش محاصره شده بود امرى نيست كه بتوان آن را انكار كرد و يا كوچك شمرد. خداوند براى اين كه به اين رويداد تاريخى رنگ ابدى و جاودانى بخشد در قرآن مجيد (سوره بقره، آيه‏207) از آن ياد كرده است و مفسران بزرگ نيز در تفسير آيه مربوط به اين واقعه به نزول آن در شان حضرت على‌عليه السلام اشاره كرده‌‏اند و اما در اينجا دو گواه تاريخى بر آن مى ‏آوريم:

· دانشمندان سنى و شيعه نقل كرده‏ اند كه خداوند در آن شب به دو فرشته بزرگ خود، جبرئيل و ميكائيل، خطاب كرد كه: اگر من براى يكى از شما مرگ و براى ديگرى حيات مقرر كنم كدام يك از شما حاضر است مرگ را بپذيرد و زندگى را به ديگرى واگذار كند؟ در اين لحظه هيچ كدام نتوانست مرگ را بپذيرد و در راه ديگرى فداكارى كند.سپس خدا به آن دو فرشته خطاب كرد كه: به زمين فرود آييد و ببينيد كه على چگونه مرگ را خريده، خود را فداى پيامبر كرده است; سپس جان على را از شر دشمن حفظ كنيد.3

ختم کلام

اگر از نظر بعضى مرور زمان بر اين فضيلت ‏بزرگ پرده كشيده است، ولى در آغاز اسلام عمل حضرت على‌عليه السلام در نظر دوست و دشمن بزرگ‌ترين فداكارى به شمار مى‌رفت. در شوراى شش نفرى نیز كه به فرمان عمر براى تعيين خليفه تشكيل شد على‌عليه السلام با ذكر اين فضيلت ‏بزرگ بر اعضاى شورا احتجاج كرد و گفت: من شما اعضاى شوراى را به خدا سوگند مى‏‌دهم كه آيا جز من كسى بود كه براى پيامبر در غار (حرا) غذا ببرد؟ آيا جز من كسى در جاى او خوابيد و خود را سپر بلاى او كرد؟ همگى گفتند: و الله جز تو كسى نبوده است.4

مرحوم سيد بن طاووس در باره فداكارى حضرت على‌عليه السلام تحليل جالبى دارد و آن را به فداكارى اسماعيل و تسليم او در برابر پدر قياس كرده، برترى ايثار حضرت على‌عليه السلام را اثبات كرده است.5

پى‏نوشتها

1- مدارك نزول آيه را در باره على -عليه السلام سيد بحرينى در تفسير برهان (ج‏1، ص‏206 -207) و مرحوم بلاغى در تفسير آلاء الرحمان (ج‏1، ص 184- 185) نقل كرده ‏اند. شارح معروف نهج البلاغه، ابن ابى الحديد،مى گويد:مفسران نزول آيه را در حق ‏على نقل كرده ‏اند.

2-- اعيان الشيعة، ج‏1، ص‏237.

3- بحار الانوار، ج‏19، ص‏39، به نقل از احياء العلوم غزالى.

4- خصال صدوق، ج‏2، ص‏123 ; احتجاج طبرسى، ص 74.

5- بحار الانوار، ج‏19، ص 98.