پرصلابت مثل پدر

عاطفه میرافضل

«من خیلی دوست داشتم که نامش مصطفی باشد و نمی‌دانم آقا چه دوست داشتند، ولی من ایشان را راضی کردم و گفتم که چون نام پدرتان مصطفی بوده است‌، بسیار مناسب است و آقا هم راضی شدند و اسمش را محمد گذاشتیم‌، لقبش را مصطفی و کنیه‌اش را ابوالحسن گذاشتیم‌، ابوالقاسم نگذاشتیم که هر سه مشابه حضرت رسول‌^{صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم} نشود.» این‌ها را خانم ثقفی همسر مرحومه امام خمینی درباره نحوه نام‌گذاری فرزند ارشدشان آقا مصطفی خمینی گفته‌اند. به مناسبت سالروز شهادت این فرزند بزرگوار امام گذر و نظری به زندگی ایشان داریم.

آقا مصطفی اولین فرزند امام خمینی‌^ره بود. حاج آقا حسین طباطبایی بروجردی، سید محمد محقق داماد و امام خمینی، استادان سیدمصطفی در مراحل درس خارج فقه و اصول بودند. او در ۲۷ سالگی به اجتهاد رسید. سیدمصطفی خمینی در سال ۱۳۳۳ و در سن ۲۴ سالگی با دختر شیخ‌مرتضی حائری ازدواج کرد. مرحومه ثقفی، همسر بزرگوار حضرت امام‌ره، ماجرای ازدواج را این‌گونه می‌گویند:

«یک وقت شایع شد که با آقامرتضی حائری وصلت کرده‌ایم‌، به‌طوری که مصطفی می‌گوید: وقتی آقای حائری از صحن حرم بیرون می‌آید، رفقا می‌گویند که پدر زنت آمد. این شایعه به گوش آقا رسیده بود و یک شب آقا از من پرسید که دختر آقای حائری را دیده‌ای‌؟ من هم کمی توضیح دادم‌. آقا گفت‌: چطور است این دروغ را راست کنیم‌؟ گفتم که هر طوری صلاح می‌دانید. فردا صبح هم آقا پیغام فرستاده بود و ظهر، آن‌ها جواب داده بودند و باز آقا پیغام داده بود که همان شب بروند برای صحبت‌؛ بعد به ما خبر دادند که مردها رفته‌اند و ما زن‌ها هم بعدا رفتیم و قرار عقد گذاشته شد.»

آیت‌الله سجادی سیر و سلوک و تهجد عرفانی سیدمصطفی را هم چنین شرح می‌دهد:

«بسیار اهل دل و اهل حال بود و به مرحوم حداد که در کربلا کاسب بود و باطن عجیبی داشت، ارادت می‌ورزید. با آقای کشمیری هم مراوده داشت و از ایشان ذکر می‌گرفت. در قم هم که بود با آیت‌الله بهاءالدینی صمیمی بود. در نجف با حاج‌آقا دولابی هم رابطه داشت. درباره این نوع موضوعات حرف نمی‌زد، ولی از حالاتش می‌شد فهمید که عوالم خاصی دارد. زیارت کردن و عبادتش مثل بقیه نبود. به اباعبدالله‌علیه‌السلام عشق عجیبی داشت و سالی چند بار پای پیاده به کربلا می‌رفت. به مجالس روضه علاقه زیادی داشت و در آن‌ها شرکت می‌کرد. در سفرهایی که می‌رفت، همراهی‌اش می‌کردم. گاهی هم شهیدآیت‌الله مدنی می‌آمدند. بسیار متواضع، رفیق و خوش‌سفر بود. شب‌ها هم دوست داشت مشاعره کند. گاهی هم اشعار امام را می‌خواند، ولی از دوستان می‌خواست جایی نقل نکنند! شب‌ها خیلی کم می‌خوابید. دهه آخر ماه رمضان را هم همراه با مرحوم اشکوری به مسجد کوفه می‌رفت و معتکف می‌شد. دائم‌الذکر بود.»

زندان و تبعید

سیدمصطفی پس از دستگیری مجدد امام خمینی در ۱۳ آبان سال ۱۳۴۳ شمسی، که پس از سخنرانی تند و صریح ایشان در اعتراض به تصویب لایحه کاپیتولاسیون صورت گرفت، بازاریان قم را ترغیب کرد تا بازار را تعطیل کنند. به دنبال آن، مأموران شهربانی قم و ساواک او را در منزل آیت‌الله شهاب‌الدین مرعشی نجفی دستگیر و به زندان قزل قلعه در تهران منتقل کردند. پس از بازداشت سید‌مصطفی، دادستانی ارتش در ۱۴ آبان ۱۳۴۳ شمسی به اتهام اقدام بر ضد امنیت ملی برای او قرار بازداشت موقت صادر کرد. ساواک این حکم را در ۸ دی ۱۳۴۳، به شرط اقامت سیدمصطفی در ترکیه لغو کرد و او آزاد شد. با این حال، به سبب مخالفت با شرط مذکور، چند روز بعد مجددا دستگیر و در ۱۴ دی ۱۳۴۳ شمسی به ترکیه تبعید شد.

سیدمصطفی در مبارزه با حکومت پهلوی به مبارزه‌ای مسلحانه و مردمی اعتقاد داشت، به همین دلیل آموزش نظامی دید و آن را برای دیگر مبارزان ضروری می‌دانست.

شهادت

در اول آبان سال 1356 آقاسیدمصطفی در کمال صحت و سلامت از دنیا رفت. با وجودی که ساواک سعی در عادی جلوه دادن موضوع داشت اما ناگفته پیداست که مرگ ایشان مشکوک بود.

«معصومه حائری»، همسر سیدمصطفی، حوادث آن روز را چنین بازگو می‌کند:

«حاج‌آقا مصطفی مردی بسیار قوی و از سلامت کامل برخوردار بود؛ هیچ گونه ناراحتی و بیماری نداشت، به همین دلیل برخلاف آنچه شایع کردند سکته قلبی خیلی بعید به نظر می‌رسید. همان شب که حاج‌آقا مصطفی شهید شد زودتر از معمول به خانه آمده بود، چون قرار بود که ساعت دوازده، مهمان بیاید و من سخت مریض بودم. آقای دعایی که همسایه ما بود، برای معاینه من دکتر آورد. از طرف دیگر، آقامصطفی شب‌ها مطالعه داشت و ما یک ننه داشتیم که اسمش «صغرا» بود، آقامصطفی به او گفت: برو بخواب، اگر مهمان آمد، من در را باز می‌کنم و ما دیگر نفهمیدیم که مهمان‌ها چه وقت آمدند و کی رفتند و چه شد؟... پس از اطلاع از شهادت حاج‌آقا مصطفی خود را بالای سر او رساندم و دیدم دست‌های آقا‌مصطفی بنفش شده است و لکه‌های بنفش نیز روی سینه و سرشانه‌هایش دیدم. وی را بلافاصله با کمک آقای دعایی به بیمارستان انتقال دادیم. در آنجا به ما گفتند که حاج‌آقا مصطفی مسموم شده و دو ساعت است که از دنیا رفته است.»

قبل‌تر نیز حاج‌آقا مصطفی برای دوستان خود نقل کرده بودند: چند نفر سراغم آمدند و گفتند که ما اعضای تیمی هستیم که ساواک این تیم را فرستاده است. رأی ساواک برگشته و قبلا می‌خواستند امام را ترور کنند اما بعدها گفتند که حاج‌آقا مصطفی را تعقیب و مراقبت کنید و الان برنامه ترور شما در دستور کار است. علت آن هم این است که امام عمر خود را کردند اما خطر جدی برای رژیم شاه شما تشخیص داده شدید و الان ساواک معتقد است اگر امام اعلامیه می‌دهد و سخنرانی می‌کند این شما هستید که امام را تحریک می‌کنید و اگر شما ترور شوید با یک تیر دو نشان زده می‌شود و این اتفاق تلخ مدتی بعد رقم خورد.

به گفته نزدیکان و شاهدان پس از انتقال ایشان به بیمارستان مشاهده شد که در سینه و پشت کمر ایشان لکه‌های بنفش رنگی است یکی از پزشکان ایرانی که از خارج آمده بود گفته بود که اگر اجازه دهید کالبد شکافی انجام دهیم تا مشخص شود آن سمی که به او دادند چه نوع سمی است و قطعا این کار، کار ساواک است اما حضرت امام اجازه کالبد شکافی ندادند.

پس از این، در حالی که رژیم خوشحال بود که امام خمینی‌ره از خاطر مردم و طلاب محو شده است، با شهادت حاج‌آقا مصطفی‌ره، همه کوشش‌‏ها و سیاست‏‌هایش نقش بر آب شد؛ زیرا پس از ۱۳ سال ممنوعیت، نام امام خمینی‌ره در مجالس و محافل سوگواری متعدد و گوناگون، به نیکی یاد شد و ایشان بیش از پیش در دل‌ها محبوبیت روز افزون یافت.

این جا بود که سرّ آن تعبیر عجیب حضرت امام، که شهادت فرزند دلبندشان را «لطف خفیه» خداوند خواندند، بر همگان آشکار شد.

درس بزرگی که از امام‌^ره گرفتم

عروس دیگر امام‌^ره در ارتباط با صلابت عرفانی امام‌ره در سوگ فرزند ارشدشان می‌گوید:

«عصر همان روز شمار بیشتری از دوستان حاج‌آقا مصطفی به خانه امام آمدند. حیاط کوچک، پر از جمعیت شد. همه ضجه می‌زدند و با صدای بلند گریه می‌کردند. باز هم امام استوار و با صلابت، نشستند و پس از قرائت آیه‌ای از قرآن، قدری صحبت کردند و آن‌ها را دلداری دادند و گفتند مرگ مصطفی از الطاف خفیه الهی است. پس از آن، به طبقه بالا و اتاقی که من در آن نشسته بودم آمدند و با تأثر به من گفتند: من برای شما بسیار ناراحتم. شما مهمان ما هستید. وضعیت بدی پیش آمد و شما ناراحت شدید. داستانی را برایت تعریف می‌کنم که ببینی بزرگان چگونه بودند و ما چگونه‌ایم. در یک روز عید، افراد زیادی در خانه یکی از عرفا جمع شده بودند تا به وی تبریک بگویند. ناگهان صدای فریادی از اندرونی شنیده می شود. آقا به اندرونی می‌رود و متوجه می‌شود پسرش در حوض آب افتاده و خفه شده و آن صدا، فریاد همسرش بوده است. به همسرش می‌گوید: اکنون مهمان داریم و نباید آن‌ها را ناراحت کنیم. بگذارید این‌ها بروند و ما عیدشان را خراب نکنیم. خانم هم که مانند همسرش بزرگوار بود تا رفتن مهمانان تحمل می‌کند. سپس آقا بر‌می‌گردد و می‌گوید: الحمدلله، خیر بود. مراسم عید برگزار می‌شود و پس از رفتن مهمانان، آقا به دو نفر از دوستان می‌گوید: شما بمانید، به کمک شما نیازمندم. آنگاه ماجرا را می‌گوید و پس از آن مشغول کارهای خاکسپاری می‌شوند. امام پس از چند دقیقه برای اقامه نماز برخاستند، خود را خوش‌بو ساختند و محاسنشان را شانه زدند و به نماز ایستادند. امام با تأثر همچنان مسلط بر رفتارشان بودند. فردای آن روز به آقای فرقانی سفارش کردند: مبادا پرداخت مربوط به فلانی را که امروز موعد آن است فراموش کنی.»