مهارت‌های اجتماعی که لازم است به کودکان‌مان بیاموزیم
بیا معاشرت کنیم
مریم کمالی نژاد
انسان، موجودی اجتماعی است. گریزی از برقراری روابط اجتماعی نیست. پس بخش مهمی از تربیت انسان به بعد اجتماعی او برمی‌گردد. آموختن مهارت‌هایی که باعث میشود روابط اجتماعی مفید و سالم‌تری را تجربه کند. روابط اجتماعی ریشه در قوانین اجتماعی دارند و قوانین هم برخواسته از فرهنگ، تمدن و علم هستند. کودکی که تجربه چندانی از اقتضائات اجتماعی ندارد و باید و نبایدها را درست و حسابی نمی‌داند، بر اساس فهم شخصی و غرایزش و بیشتر بر پایه تقلید از والدین، عمل میکند. تربیت اجتماعی و یا آموختن مهارت‌های اجتماعی، وظیفه مهم والدین است. مطالعات میگویند کودکانی که مهارت‌های اجتماعی را به خوبی آموخته‌اند و از آنها استفاده میکنند و اضطراب و استرس کمتری را متحمل میشوند. عجیب نیست! مهارت‌های اجتماعی، فرد را به اعتماد به نفس مجهز میکند و در میان افراد جامعه، جایگاه رفیعی به او می‌دهد، روشن است که در چنین شرایطی، فرد از استرس‌های اجتماعی‌ای که ممکن است دیگران تجربه کنند، دور است.
لزوم فراگیری مهارت‌های اجتماعی برای کودکان
آموختن مهارت‌های اجتماعی به فرد کمک میکند که روابط دوستانه خوبی را رقم بزنند و همین به کودک کمک میکند که کمتر دچار استرس و اضطراب جدایی شود. طبق مطالعات انجام شده کودکانی که در مهد‌کودک روابط اجتماعی قوی‌تری برقرار میکنند، اهل خوب شنیدن‌اند و قوانین را می‌‌فهمند و به آن عمل میکنند، احتمال بیشتری دارد که در بزرگسالی وارد دانشگاه شوند و تا تحصیلات عالیه ادامه دهند و در سنین جوانی کار مناسبی پیدا کنند و در آن موفق باشند. در عوض کودکانی که از مهارت‌های اجتماعی ضعیف برخوردارند و آموزشی در این زمینه ندیدند بیشتر در معرض رفتارهای سوء، بزهکاری و استعمال مواد مخدر قرار دارند.
مهارت‌های اجتماعی کدامند؟ از کی باید شروع به آموزش آنها کنیم؟ و چه تمرین‌هایی انجام دهیم تا کودک بهتر آنها را فرا بگیرد؟ با ما باشید تا به این سؤالات پاسخ بگوییم.
1ـ اشتراک‌گذاری
کودک باید بتواند آنچه را دارد با دوستانش شریک شود. این یک مهارت اجتماعی است. اما به همین سادگی هم نیست. کودک در سنین 3 تا 6 سالگی به‌سختی می‌‌تواند اشتراک‌گذاری را جدی بگیرید یا خودش را راضی کند و بر خودخواهی‌اش مسلط شود. پیش از 3 سالگی این امر بیشتر به چشم می‌‌خورد که کودک اسباب‌بازی یا خوراکی‌اش را به دیگری به اشتراک بگذارد. همچنین در شرایط سخت، بعید است که کودک بتواند چنین فداکاری انجام دهد و نباید از او انتظار داشته باشیم که در هر صورت به اشتراک‌گذاری اقبال نشان دهد. پس از 6 سالگی است که ذهن انتزاعی کودک کم‌کم رشد میکند و شما می‌‌توانید به وضوح ببینید که او می‌‌تواند مفهوم عدالت، ازخودگذشتگی و اشتراک‌گذاری را بهتر بفهمد. اگر کودکی فقط یک اسباب‌بازی دارد، به‌سختی آن را با دیگری شریک میشود اما اگر اسباب‌بازی‌های بیشتری اطرافش باشد، احتمال اینکه به اشتراک‌گذاری روی آورد بیشتر است.
نکته: هرگز کودک را مجبور نکنید! سرزنش نکرده و بابت عدم تمایلش به اشتراک‌گذاری جنجال راه نیندازید. درعین‌حال می‌‌توانید مهربان با او صحبت کنید و شرایط را طوری برنامه‌ریزی کنید که بتواند به‌راحتی به سمت اشتراک‌گذاری برود. به‌طور‌مثال اگر یک بستنی برای کودکتان خریده‌اید، احتمال کمتری است که کودک شما آن را با پسرخاله‌اش شریک شود، اما اگر دو بستنی بخرید و از بخواهید با پسرخاله‌اش شریک شود، این کار را خواهد کرد. بابت رفتار خوبش او را تشویق کنید؛ «از اینکه بستنیت رو به پسرخاله‌ات هم دادی واقعا خوشحال شدم، پسرخاله هم خیلی خوشحال شد. همه‌مون این‌جوری احساس خیلی بهتری داریم.»
2ـ رفتار مؤدبانه
همیشه گفته‌ایم که کودک را مجبور به عذرخواهی یا تشکر نکنید، وقتی که او هنوز هیچ تصوری از معنای این کلمات ندارند. «بگو ممنونم» «زود باش بگو معذرت می‌خوام» اما می‌‌توانیم برای او توضیح دهیم که چقدر استفاده از کلمات مؤدبانه می‌‌تواند در ارتباط‌های ما مؤثر باشد. اجازه دهید کودکتان با این کلمات آشنا شود، اما نه با اجبار او برای تکرار طوطی‌وارشان، بلکه با شنیدن از زبان شما. هنگام رفتار با کودک از این کلمات به وفور استفاده کنید. وقتی از کودک درخواستی دارید از کلمه «لطفا» استفاده کنید. از کودکتان بدون داشتن هیچ احساس بدی معذرت‌خواهی و تشکر کنید. رفتار مؤدبانه تنها شامل استفاده از کلمات «لطفا» و «متشکرم» و «معذرت می‌‌خواهم» نمی‌‌شود. بلکه آموختن رفتارهایی که در شرایط مختلف نشان از ادب است، ضروری است. مثل اینکه کودک باید یاد بگیرد که در حضور دیگران آروغ نزدند، هنگام غذا خوردن به بشقاب غذای دیگران دست نزند، ناسپاسی نکند، وسایل شخصی دیگران را برندارد و سر کیف دیگری نرود. برخی والدین سهل‌گیر، معتقدند که نباید زیاد به کودک بکن و نکن گفت و همین باعث میشود که کودک‌شان مرز و محدوده خودش را تشخیص ندهد. البته ما هم معتقدیم که سخت‌گیری بیش‌از‌حد به کودک نتیجه عکس خواهد داشت، اما مطلع کردن او از خوبی یا بدی کارش، وظیفه والدین است. کسانی که رفتار مؤدبانه‌تر دارند شانس بیشتری برای روابط اجتماعی بهتر و امن‌تر را خواهند داشت. پایه رفتار مؤدبانه از کودکی گذاشته میشود.
2ـ رعایت حریم خصوصی
حتما برای شما هم پیش آمده که بچه فامیل یا دوست و آشنا، ناغافل سرکیفتان را باز کرده و گفته: «خاله برام چی آوردی؟ یا خاله تو کیفت شکلات داری؟» یا صحنه‌ای که مشغول به کاری با موبایل‌تان بوده‌اید و کودکی بهتان چسبیده و سرش را روی گوشی شما فرو کرده و اجازه نداده به کارتان برسید یا خواسته که موبایل را از دست‌تان بکشد و بازی کند. کودکانی که توی صورت مخاطب‌شان، حرف می‌‌زنند و فاصله امن را رعایت نمی‌‌کنند یا آن‌هایی که با هر غریبه‌ای گرم می‌‌گیرند و از اسرار خانوادگی‌شان میگویند یا سؤالات بی‌ربط و خصوصی از فرد مقابل می‌‌پرسند، همگی جزء دسته آموزش ندیده‌ها محسوب میشوند، کودکانی که هنوز چیزی از حریم خصوصی و رعایت آن نمی‌‌دانند.
شاید با خودتان بگویید که ما توقعاتی را از کودک داریم که از یک بزرگسال هم داریم، درست است، ما توقع نداریم کودک شما مثل یک بزرگسال تمامی‌حریم‌ها را شناخته و رعایت کند، اما در هر سنی از کودک توقع می‌‌رود که یک سری از اصول روابط و ادب‌اجتماعی را بشناسد. به کودکتان یاد بدهید که هنگام صحبت‌کردن باید حداقل یک متر فاصله را رعایت کند. بدون اجازه افراد به وسایل شخصی‌شان دست نزند و اسرار خانودگی را فاش نکند. گفتن و صحبت کردن از حریم خصوصی، به تنهایی دردی را دوا نمی‌کند. کودک شاید تعریف درستی از آنچه شما می‌‌گویید در ذهنش نداشته باشد. ضمن اینکه ذهن کودک عینی است، یعنی آنچه را می‌‌بیند، می‌‌آموزند نه آنچه که شما برایش می‌‌گویید و او باید تصور کند. پس الگوی کاملی برایش باشید و اجازه دهید که او بداند نسبت به رعایت حریم‌ها بی تفاوت نیستید و همچنین خودتان تمام آن را رعایت میکنید. زمانی‌که جلوی کودکتان با مادرتان حسابی غیبت فامیل را میکنید، زمانی‌که از دوستتان سؤالاتی شخصی می‌‌پرسید، وقتی بی‌اجازه سر کیف همسرتان می‌‌روید و یا بدون در زدن به اتاق فرزندتان وارد می‌‌شوید، به او یاد می‌‌دهید که به حریم دیگران اهمیتی ندهد و این برای بزرگسالی او بسیار مضر است به‌ویژه این روزها که افراد به حریم‌شان بسیار اهمیت می‌‌دهند.
ادامه دارد...