رمز عمليات؛ مرگ تدريجي يک باور
فاطمه اقوامی
تصوير را که ديدم ته گلويم تلخ شد و پرت شدم به سال‌ها پيش، درست وسط حياط خانه خانم‌جان... به آن روزهايي که وقتي به خانه‌اش مي‌رسيديم تک‌تک‌مان را سفت در آغوش مي‌گرفت و بعد هم يک دانه از آن شکلات خوشمزه‌هايش کف دستمان مي‌گذاشت و بوسه‌اي به سرمان مي‌زد و مي‌گفت: ننه قربونت بره... به آن موقع‌ها که تا صداي اذان مسجد بلند مي‌شد سريع مي‌رفت لب حوض وضو مي‌گرفت... بعد مي‌آمد سجاده‌اش را روي ايوان پهن مي‌کرد، روسري سفيدش را روي سر مي‌انداخت و با يک سنجاق کوچک زير چانه‌اش مي‌بست و چادر گل قرمزش را سر مي‌کرد... بلند الله‌اکبر مي‌گفت و غرق نماز مي‌شد... سن و سالم زياد نبود اما عاشق آن بودم که بنشينم و تماشايش کنم... لحظه‌شماري مي‌کردم زودتر نمازش تمام شود... همين که سلام نماز را مي‌داد و تسبيح فيروزه‌اي‌اش را برمي‌داشت و پاي راستش را دراز مي‌کرد و مي‌نشست به ذکر گفتن، سريع خودم را به او مي‌رساندم و سرم را روي پايش مي‌گذاشتم و در باغ گل‌هاي قرمز چادرش گم مي‌شدم... نفس مي‌کشيدم و عطر ياس چادرش را با تمام وجود استشمام مي‌کردم... تصوير را که ديدم يکدفعه دلم براي آن عطر و بو که هيچ ناخالصي قاطي‌اش نبود، تنگ شد... چادر مادربزرگ نقش و نگار نداشت، ساده و بي‌غل و غش بود درست مثل خودش... بوي ايمان مي‌داد... از مشهد با پول زحمتکشي آقاجان خريده شده بود... تاي چادرش از سر سليقه و تميزي بود... مادربزرگ آزارش به مورچه هم نمي‌رسيد... دستش به خير بود و در خانه‌اش به روي همه باز... بزرگترين دارايي‌اش همان چادري بود که هر جا زيارت مي‌رفت با خودش مي‌برد و تبرکش مي‌کرد... و حالا من آن دارايي بزرگ مادربزرگ را بر سر دختر وزيري مي‌ديدم که در دادگاه حاضر شده بود تا پاسخگوي دزدي‌هايش از بيت‌المال باشد! و اين برايم باورکردني نبود...
دارايي مادربزرگ که پشتوانه محکمي از جنس باور و اعتقاد داشت، اين روزها سيبل هدف قرار گرفته و براي مرگ تدريجي آن نقشه‌ها کشيده مي‌شود و عمليات‌ها به اجرا درمي‌آيد... برخي هدفمند و عده‌اي هم از سر ناداني وارد اين معرکه شده‌اند... همه چيز در تصوير دادگاه «شبنم نعمت‌زاده» دختر وزير خلاصه نمي‌شود و اين قصه سر دراز دارد فقط اين تصوير که چند روزي در محافل خبري سر و صدا کرده بود، بهانه‌اي شد تا درباره بلايي که دارند بر سر باور و اعتقاد ما مي‌آورند کمي با هم سخن بگوييم.
ريشه در اعماق تاريخ
پوشش و تجليات آن ريشه در تاريخ دارد و از زمان‌هاي قديم بين زنان ملل مختلف رواج داشته است. برخي از انديشمندان و تمدن‌نگاران ايران را منبع اصلي ترويج حجاب معرفي مي‌کنند. براساس شواهد تاريخي رعايت حجاب در ايران و ساير ملل قبل از اسلام هم وجود داشته است. شهيد مطهري مي‌گويد: قبل از اسلام در ميان بعضي ملل حجاب وجود داشته است. در ايران باستان و ميان قوم يهود و احتمالا در هند حجاب وجود داشته و از آنچه در قانون اسلام آمده سخت‌تر بوده است.
با ورود اسلام حدود حجاب تعيين شد و رواج پيدا کرد اما اين‌طور نبود که پيش از آن حدي براي حجاب تعريف نشده باشد بلکه در هر زمان متناسب با اوضاع و احوال سياسي و اجتماعي حدي از حجاب براي مردان و زنان جامعه تعريف مي‌شده است. زماني که هنوز خبري از دين مبين اسلام نبود پوشش سر در بين مردان به وسيله عمامه، دستار، کلاه و تاج و در بين زنان با استفاده از چارقد، چادر و مقنعه و لچک رواج داشته است.
در رسم و آيين آريايي زنان محترم همواره محجوب بوده‌اند و براي آن‌که مشخص کنند جزو طبقه ممتاز هستند، صورت خود را مي‌پوشاندند و گيسوان خود را پنهان مي‌کردند. در زمان داريوش، زنان طبقات بالاي اجتماعي جرأت نداشتند بدون تخت روان پوشيده از خانه بيرون بيايند. آن‌ها اجازه نداشتند با مردان ديگر رفت و آمد داشته باشند. ملکه‌ها در زمان هخامنشيان اجازه ملاقات و ديدار با افراد جامعه را نداشتند و در انظار ظاهر نمي‌شدند. براساس برخي نقوش باقي مانده بر فرش‌ها و اجناس آن دوران، زنان پارچه‌اي شنل مانند که به چادر امروزي شباهت داشته روي سر مي‌انداختند.
در زمان اشکانيان پوشش و استفاده از چادر پيشرفته‌تر شد. زنان آن دوره کلاه بلند و مخروطي به سر مي‌گذاشتند که در قسمت پشت سر آن چادري شبيه تور عروس به اين کلاه وصل مي‌شده که بيشتر موها و بدن آن‌ها را مي‌پوشانده است.
در عهد ساساني هم حجاب زنان به همين منوال ادامه داشت. در اين دوره که احکام ديني زرتشتيان بر کشور اعمال مي‌شد، زنان داراي حجاب کامل بودند. آن‌ها چادري گشاد و پرچين به سر مي‌کردند که تا وسط ساق پاي آن‌ها مي‌رسيده است.
با ورود اسلام به ايران حجاب به سبک قديم ادامه يافت و فقط احکام اسلامي حد و حدود دقيق و منطقي آن را مشخص و معين نمود.
با توجه به شواهد و مدارک تاريخي مستدل، حجاب در مفهوم عام و چادر به عنوان نوع خاصي از حجاب که در حقيقت بهترين و کامل‌ترين پوشش است، علاوه بر اين‌که به عنوان دستور شرع مقدس اسلام قابل احترام است، از اين جهت که ريشه تاريخي ـ ملي داشته و جزو رسم و آيين نياکان ما به شمار مي‌رود، بايد مورد توجه قرار گيرد. آنان که از سر عناد يا ناآگاهي با هر آنچه که دستور اسلام است مخالفت مي‌ورزند و با بهانه‌هاي واهي مثل نسبت دادن دستورات و قوانين اسلامي به اعراب، به دشمني با اين دستورات مي‌پردازند بايد بدانند که پوشش و حد و حدود حجاب قبل از هر چيز ارثيه ارزشمند نياکانشان به حساب مي‌آيد. چطور است که براي نام کوروش گريبان چاک مي‌کنند و دنبال زنده کردن رسوم آريايي هستند اما به حجاب که مي‌رسد همه چيز رنگ مي‌بازد؟!
تحریف تاریخ
همانطور که اشاره شد پوششي شبيه به چادر از زمان ايران باستان توسط زنان مورد استفاده قرار مي‌گرفته است اما برخي سعي دارند از سابقه تاريخي آن بکاهند و آن را به دوران قاجار نسبت دهند و بدتر آن‌که چنين گوهر ارزشمندي را جزو سوغاتي‌هاي ناصرالدين شاه از بلاد فرنگ برمي‌شمارند!
اين روايت موهن نسبت به چادر با هيچ کدام از مستندات تاريخي سازگار نيست و شما مدرک مستدلي براي اثبات آن در ميان نقل‌هاي تاريخي پيدا نخواهيد کرد و حقيقت قضيه چيز ديگري است. پوشش زنان در آن دوره براساس آنچه نقل شده به اين صورت بوده است: «لباس زنان عبارت بود از پيراهني کوتاه و ارخالقي از آن کوتاه‌تر که براي پوشاندن بالا تنه به کار مي‌رفت، به انضمام زير جامه‌اي که تا پشت پا را مي‌پوشاند و در زمستان‌ها کليجه‌اي براي حفاظت از بدن در مقابل سرما به آن افزوده مي‌شد و سربند زنان عبارت از چارقد بلندي بود که قدرت پوشاندن موهاي بلند و بافته آنان را داشت و بيشتر در خانه مورد استفاده قرار مي‌گرفت و هرگاه که ملزم به ترک خانه و ظاهر شدن در ملاعام بودند، چاقچوري که زير جامه در آن بگنجد، به اضافه چادري مشکي در بر مي‌کردند و روبنده‌اي مقابل چهره‌شان مي‌آويختند.» البته اين روايت بيشتر توصيفي از پوشش زنان درباري است چرا که اطلاعات ما از آن زمان اکثرا براساس نوشته‌هاي سفرنامه‌نويسان اروپائيان به دست آمده است که آن‌ها هم بيشتر با اين دسته از زنان مراوده داشتند. اين روند ادامه داشت تا اين‌که ناصرالدين شاه پايش به فرنگ باز شد و تغييرات گسترده‌اي در اين نوع پوشش ايجاد کرد. حسن بيگي در کتاب طهران قديم مي‌نويسد: «بعد از سفر ناصرالدين شاه به اروپا و از آنجا که لباس تنگ و چسبان رقصنده‌هاي پترزبورگ مورد توجه وي قرار گرفته بود، در بازگشت به ايران دستور داد زنان حرمسرايش زيرجامه‌هاي خود را تنگ و کوتاه کنند و معلوم است بعد از مدتي کار افراط تا آنجا رسيد که نه تنها زنان حرمسرا، بلکه بسياري از زنان شاه‌زادگان، وزرا و درباريان و... نيز به تبعيت از زنان شاه طول زير جامه‌هايشان را کاهش دادند.»
از طرف ديگر حجاب چادر ريشه قرآني دارد و به‌عنوان يک دستور شرعي خيلي قبل‌تر از دوران قاجار و همزمان با ورود اسلام به ايران در زمان ساسانيان به جامعه ايران انتقال يافته بود. خداوند در قرآن خطاب به پيامبر مي‌فرمايد: «يا أَيهَا النَّبِي قُل لِّأَزْوَاجِک وَبَنَاتِک وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يدْنِينَ عَلَيهِنَّ مِن جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِک أَدْنَي أَن يعْرَفْنَ فَلَا يؤْذَينَ وَکانَ اللَّهُ غَفُورًا رَّحِيمًا» (اي پيامبر! به همسران و دخترانت و زنان مؤمنان بگو: جلباب‌ها (روسري‌هاي بلند) خود را بر خويش فرو افکنند، اين کار براي اين که شناخته شوند و مورد آزار قرار نگيرند بهتر است؛ (و اگر تا کنون خطا و کوتاهي از آن‌ها سر زده توبه کنند) خداوند همواره آمرزنده و مهربان است.)
«جلابيب» جمع «جلباب» در معناي «ملحفه» است و آن پوششي گسترده است که زن خود را در آن مي‌پيچد. براساس شواهد مختلف «جلباب» پوششي فراگير بوده که از بالاي سر تا پايين پا را مي‌پوشانده است؛ درست چيزي شبيه چادرهاي امروز.
با توجه به اين ادله مشخص شد که نه دوره قاجار آغازگر استفاده از چادر بوده و نه ناصرالدين‌شاه نقشي در اين زمينه داشته است. از پوشش‌هاي شبيه چادر در دوران باستان که بگذريم، مي‌توانيم ردپاي رواج استفاده از چادر را در زمان صفويان پيدا کنيم البته چادرهاي آن دوره بيشتر به رنگ سفيد، بنفش و آبي بوده و چادرهاي مشکي رنگ اکثرا در ايام محرم مورد استفاده قرار مي‌گرفت. براساس برخي نقل‌ها در حدود سال 1298 کتابي به نام «آزاده خانم» با داستاني پيرامون ارتباط يک سياح اروپايي با خانمي مسلمان در امپراطوري عثماني توسط «پيتر لويي» نوشته شد و انتشار يافت. اين اتفاق نارضايتي سلطان وقت عثماني را به دنبال داشت و دستور داد خانم‌ها از آن پس چادرهاي رنگي را کنار بگذارند و از چادر مشکي و پيچه براي پوشاندن خود استفاده کنند که اين مسأله به تدريج به ساير بلاد اسلامي من جمله ايران هم سرايت کرد. البته در ايران تا سال‌ها بعد هم استفاده از چادرهاي رنگي ادامه داشت اما همزمان با اوج‌گيري جريانات انقلاب به يکباره استفاده از چادر مشکي رونق گرفت و تحولي در پوشش رخ داد. به قول يک عکاس خارجي در وصف زنان شرکت‌کننده در تظاهرات‌ها: «زنان ايراني با چادر مشکي مانند دريايي بودند که رژيم شاه را بلعيدند!»
ميراثي ارزشمند
چادر با اين پشتوانه تاريخي و مذهبي از پس قرن‌ها عبور کرده و چون ميراثي ارزشمند به دست ما رسيده است اما برخي در طول همه اين سال‌ها چشم ديدنش را نداشتند و تا توانستند به آن زخم زدند. عده‌اي آگاهانه براي از بين بردنش نقشه کشيدند و برخي ناآگاهانه در اين وادي قدم برداشتند. سال‌هاست که دشمنان خارجي به عنوان قطعه‌اي از پازل نفوذ روي اين مسأله سرمايه‌گذاري کرده‌اند و طرح‌هاي مختلفي را در دستور کار خود قرار داده‌اند. طرح ممنوعيت حجاب در کشورهاي اروپايي يا استفاده از مهره‌هايي چون مسيح علي‌نژاد که به صورت تخصصي براي اين هدف گمارده شده، نمونه‌هايي از اين اقدامات محسوب مي‌شود. آن‌ها خوب مي‌دانند که يکي از بهترين راه‌هاي نفوذ فرهنگي و ضربه زدن به جامعه برداشتن چادر از سر زنان و به تاراچ بردن عفاف و حجاب آن‌هاست پس تکليف آن‌ها کاملا روشن است و در دشمني‌شان شکي نيست و ما قصد نداريم در اين نوشتار به آن پردازيم. حرف ما بر سر مظلوميت چادر در کشور عزيز خودمان است. درد اصلي را بايد در همين دور و اطراف خود بيابيم و درمان کنيم.
قرار نبود لباس متهم باشد!
سال‌ها براساس يک قانون اشتباه زنان متهم با مجرم با چادر در جلسات دادگاه حاضر و هميشه با چنين هيبتي به تصوير کشيده مي‌شدند. آن‌قدر اين مسأله در عکس‌هاي خبري، فيلم‌‌‌ها و سريا‌ل‌ها تکرار شده بود که چادر و مجرم بودن با هم عجين شده و زنان مجرم هميشه در ذهن افراد جامعه با چادر تصور مي‌شدند. بارها بانوان محجبه نسبت به اين مسأله واکنش داده و اعتراضات خود را نسبت به اين مسأله ابراز کرده و از اثرات سوء چنين تصويري سخن گفته بودند اما متأسفانه گوش شنوايي نبود و فريادشان به جايي نمي‌رسيد تا اين‌که چندي پيش بالأخره صدايشان شنيده شد و حجت‌الاسلام‌و‌المسلمين رئيسي، رئيس قوه قضائيه طي ابلاغيه‌اي دستور دادند هر متهم زن مي‌تواند با همان پوشش عادي خودش در دادگاه، دادسرا و زندان حضور يابد و لزومي به استفاده از چادر نيست. هنوز جوهر اين دستور خشک نشده و تشکرات بابت اين اقدام مثبت دستگاه قضا ادامه داشت که به يکباره خبرگزاري‌ها تصويري را منتشر کردند که داغ دل همه را تازه کرد. اين بار «شبنم نعمت‌زاده» همان دختر مظلوم وزير صنعت! نه از سر اجبار و قانون که براساس ميل شخصي و در جهت انحراف افکار عمومي با چادر در دادگاه حاضر شد. او که متهم به مشارکت در اخلال عمده از طريق اخلال در توزيع مايحتاج عمومي دارو به مبلغ يک هزار و 850 ميليارد و 148 ميليون و 379 هزار و 599 ريال با علم به مؤثر بودن در ضربه زدن به نظام جمهوري اسلامي، مشارکت در تحصيل مال از طريق نامشروع به همان مبلغ ذکر شده و سواستفاده از جواز و امتياز تعويض شده، مشارکت در اخلال نظام دارويي کشور، فعاليت غيرمجاز در شبکه دارويي در استان البرز بدون مجوز وزارت بهداشت و نگهداري غيرمجاز دارو بدون تشريفات قانوني در حکم قاچاق است در حالي با اين پوشش پاي ميز محاکمه آمد که پيش‌تر تصاوير بدون چادر او در فضاي مجازي پخش و دست به دست شده بود. اين اتفاق در کنار تصاوير اخير چند متهم ديگر پروندههاي فساد که با ريش و تسبيح به دست در جلسه محاکمه خود حضور پيدا کرده بودند، از يک جريان حکايت داشت. جرياني که قصد کرده مفسدين را با نمايي مذهبي به مخاطب بشناساند. اين بدين معنا نيست که قشر مذهبي مبري از خطا و اشتباه است و فساد به ميانشان راه ندارد اما کسي که سوابق او گوياي منش و سبک زندگي اوست حق ندارد باورهاي ارزشمند جامعه را ملعبه دست خود قرار دهد و نقاب دروغين بر چهره بزند و خود را طور ديگري جز آنچه هست جلوه دهد. تصاوير حضور شبنم نعمت‌زاده با چادري که خط تاي روي آن بسيار قابل توجه و تأمل بود، واکنش کاربران فضاي مجازي را به دنبال داشت. برخي از اين واکنش‌ها را در اين قسمت مي‌تواند بخوانيد.
چادرت را کنار بگذار!
چادر خلاصه در چند متر پارچه نيست، در دل آن درياي عميقي از باور و اعتقاد نهفته است. چادر از قديم بين ما شيعيان به نام بانوي دو عالم حضرت زهرا‌سلام‌الله‌عليها شناخته مي‌شود و حرمتي عظيم و والا دارد. گوهري است ارزشمند که از دل تاريخ به ما ارث رسيده است. آن قديم‌ترها کسي که چادر به سر مي‌کرد شأن و رتبتي داشت و مجاز نبود هر رفتاري انجام دهد اما متأسفانه اين روزها عده‌اي عامدانه يا جاهلانه اين حرمت آن را زير پا مي‌گذارند. نقطه تلخ ماجرا آنجاست که اين بي‌حرمتي‌ها گاهي اوقات از سوي مسئوليني صورت مي‌گيرد که در نظام جمهوري اسلامي بر مسند قدرت نشسته‌اند و از سفره انقلاب بهره مي‌برند. هنوز اظهارات ضد حجاب و عفاف خانم مولاوردي و لايک او پاي يکي از پست‌هاي صفحه مجازي مسيح علي‌نژاد اين مهره مبارزه با حجاب از يادمان نرفته است. هنوز جملات دوپهلوي و جانبداري ضمني برخي بانوان سياسي از دختران انقلاب را به خاطر داريم. هنوز فراموشمان نشده سال گذشته «پروانه سلحشوري» نماينده ليست اميد مجلس در همايش «پوشش بانوان ايراني پس از انقلاب» عنوان کرد: «زمان زندگي در هند، چادر و مقنعه چانه‌دار به سر مي‌کردم و اين نحوه پوشش براي خود من آسيب‌زا بود. او در ادامه با بيان اين عقيده که «همين که من گردنم را عمل کردم و دستم سال‌هاست درد مي‌کند ثمره سال‌ها پوشيدن چادر بوده، بيان داشت: «ما بايد نوع حجابي را تعريف کنيم که در ابتدا آسيب زننده نباشد.»
البته شنيدن چنين ادعاي دور از منطق و انصافي از اين نماينده ليست اميد چندان عجيب نبود چرا که او به نطق‌هاي اين‌چنيني عادت دارد و بارها جملاتي گفته که يا باعث تمسخر خود شده و يا واکنش منفي مردم را به دنبال داشته است اما نکته مهم ماجرا اين است اين خانم نماينده بايد به افکار عمومي توضيح دهند چه کسي اين همه سال او را مجبور کرده سختي بکشد و به خود آسيب بزند؟! آيا اجبار بوده يا ايشان به خاطر مأموريت خاص و پنهاني و در ازاي دريافت منفعتي اين رنج و عذاب را تحمل کرده‌اند؟!
پوشش به سبک مدلينگ‌ها
اتفاق تلخ ديگري که اين روزها آثار سوء‌اش دامنگير بحث حجاب شده، ظهور پديده‌اي به نام مدلينگ حجاب است. پديده‌اي که به صورت قارچ‌گونه در صفحات مجازي تکثير مي‌يابد و هر روز نمونه جديدي ازآن از جانب فرد يا گروهي به معرض عموم مي‌رسد. گردانندگان اين صفحات به ظاهر محجبه هستند و شايد برخي از آن‌ها هم واقعا دغدغه حجاب و پوشش را داشته باشند اما متأسفانه راه و مسير درست نيست و دقيقا خلاف جريان صحيح در حال حرکت هستند.
پوشش در اسلام با هر نوع تبرج و خودنمايي بيگانه است و اساسا اين هدف اصلي و اساسي را دنبال مي‌کند که زن را از هر نوع اسباب جلب توجه دور نگه دارد تا چشم نامحرمان بر او نيفتد و دلي نلرزد. بانوي محجبه کسي است که تمام حد و مرزها را رعايت کرده و رفتاري عفيفانه داشته باشد. به صورت کلي بحث حجاب و عفاف اگر در کنار هم و به موازات هم پيش بروند ما را به نقطه مقصود خواهند رساند. در غير اين صورت پوشش چادر به تنهايي نمي‌تواند کسي را محجبه کند. برخي از صفحات پربازديد مجازي که اين روزها به ظاهر در راه ترويج حجاب قدم برمي‌دارند، در خوش‌بينانه‌ترين حالت واقف به اصول اساسي حجاب نيستند. اين صفحات سرشار از تصاوير دختران جوان زيبايي است که با هدف جذب مشتري با آرايش کامل مقابل دوربين قرار گرفته و همانند مدل‌هاي آن‌طرف آبي ژست‌گرفته‌اند! اين‌که کالاي ارائه شده يکي از ملزومات حجاب است و يا بانوي در تصوير چادر به سر دارد، چيزي را عوض نخواهد کرد. هدف يکي است؛ جذب مشتري. اين مسأله نه تنها با فلسفه حجاب همخواني ندارد و کمکي به آن نمي‌کند که دقيقا برخلاف و مغاير با آن است. واقعا چطور مي‌شود با در معرض ديد قرار دادن تصوير يک بانو که صورت خود را به آرايشي زيبا آراسته، لباسي جذاب (هر چند پوشيده) بر تن کرده، به روش مدل‌ها ژست گرفته و... در راه ترويج حجاب قدم برداشت؟! اوج تلخي قصه اين صفحات آنجاست که گاهي ديده مي‌شود همسر آن بانو هم به کمکش مي‌آيد و با ثبت تصويري عاشقانه در کنار او به تبليغ کالايي کمک مي‌کند!
اين صفحات که تعدادشان هم کم نيست حجابي را به جامعه عرضه مي‌کنند که با فلسفه حجاب فرسنگ‌ها فاصله دارد. همانطور که اشاره شد طبق قانون اسلام هر گونه تبرج و خودنمايي حرام و در تضاد با حجاب معرفي مي‌شود و اين صفحات دقيقا با اتکا بر اين دو مقوله سعي دارند افراد را به سمت حجاب سوق دهند! اين صفحات مي‌خواهند با محصولات خود که گاها فاقد خصوصيات يک پوشش اسلامي است، بانوان را محجبه کنند! چادري که سر تا پايش به انواع نقوش و نگين‌ها آراسته شده چطور مي‌خواهد بانويي را از نگاه نامحرم دور نگه دارد؟!
سخن در اين باره بسيار است و مجال کوتاه. شايد خواندن پستي که توسط يکي از اين مدل‌هاي حجاب نوشته شده ما را درشناسايي تفکرات اينگونه افراد بهتر ياري کند. در تفکر برخي از اين افراد پوشش هر شخص به خودش مربوط است نه آن‌که به عنوان يکي از دستورات دين مبين اسلام شناخته شود که همه موظف به رعايت آن باشند.
کلام آخر
همه آنچه گفته شد به اضافه هزاران حرف نگفته ديگر از جرياني حکايت مي‌کند که دارد آرام و خزنده حجاب را از مباني اصيل و بنيادينش جدا و دور مي‌کند. در اين مسير هر کس نقش خودش را ايفا مي‌کند و تأثيري به حد و اندازه خود مي‌گذارد. عده‌اي همچون مسيح علي‌نژاد عامدانه و با شمشير از رو وارد ميدان مي‌شوند، برخي در داخل مخفيانه قدم برمي‌دارند و از پشت خنجر مي‌زنند و بعضي هم از سر ناداني و جهل به اين جريان کمک مي‌رسانند. شناسايي اين عوامل بسيار مهم و ضروري است اما مهم‌تر آن است که اين اتفاق تلخ را باور کنيم و براي مقابله با آن چاره‌اي بينديشيم. اين مسير هر چقدر جلو برود بازگشت از آن سخت‌تر خواهد شد. تا دير نشده بايد فکري به حال اين گنجينه ارزشمند کنيم و جلوي تاراج آن را بگيريم.
منابع
تاريخ پوشش در ايران ـ سايت راسخون
تاريخچه چادر مشکي ـ باشگاه خبرنگاران
سوغات ناصرالدين شاه از فرنگ؛ چادر مشکي يا شليته؟ ـ تاريخ ايراني
تاريخچه حجاب بوسيله «چادر» در ايران به چه زماني برمي گردد؟ـ حوزه