تقدیر پاره‌دوز
گلاب بانو
وصله پینه
اصلا از چیزی نمی‌ترسیده که مثلا رنگش بپرد و یا دهانش خشک بشود یا جا‌بخورد و حواسش پرت بشود. اصلا چیزی نمی‌ترساندش؛ هیچ حادثه‌ای، اتفاقی، خبری، آن‌قدرها عمق نداشته که غرقش کند یا اگر داشت این عمق آن‌قدرها نبود که او را بترساند. از روی حوادث می‌پریده، از روی حادثه‌ها پریدن را به ارث برده بود.
همیشه احساس می‌کردم مادربزرگ دو تا بال بزرگ دارد که کسی نمی‌بیند. بال‌هایش را فقط پدربزرگ می‌دید. بال‌هایش را می‌گشوده توی خانه پنجاه متری، بال‌ها از پنجره‌ها بیرون می‌زده تا آسمان می‌رفته، پدربزرگ عاشق همین بال‌ها شده وگرنه مادربزرگ اصلا قیافه نداشته است؛ صورت تکیده لاغر و چانه بزرگ. همه می‌گفتند، چطور شده که پدرربزرگ که آن موقع‌ها جوان رعنایی بوده، مادربزرگ را پسندیده.
پدربزرگ می‌گفت که عاشق چیزهایی است که هیچ‌کس ندارد وبچه‌ها را با همه
نک و ناله‌هایشان می‌فرستاد سراغ مادربزرگ. با انگشت اشاره می‌کرد و می‌گفت: من نمی‌دانم!
بروید پیش مادرتان. مادربزرگ می‌گفت: حالا شما هم دستی سر این بچه‌ها بکشید ثواب دارد
حاجی.
این تعارف پدربزرگ را می‌خنداند. می‌دانست که آخرش هم باید به نشانی شما بیایند و
بفهمند آن طرف اتاق چه کاری است؟ چند بار بگویند چه می‌خواهند؟ همان اولش می‌گویند،
همان اولش مشکل‌شان را می‌آورند خدمت شما!
مادربزرگ این‌طوری بود که پیش رویش هیچ سؤالی وجود نداشت. هیچ چیزی نمی‌توانست شگفت‌زده‌اش
کند. هیچ‌چیز آن‌قدر بزرگ و مهم و پیچیده نبود که غافلگیرش کند. انگار که می‌داند چه
اتفاقی قرار است بیافتد. همیشه عادت داشت چیزهای بزرگ را هم کوچک جلوه می‌داد. اصلا
برایش بزرگ نبود. هیچ چیزی، هیچ آدمی، هیچ حادثه‌ای، نمی‌توانست برایش بیشتر از یک
بندانگشت باشد. همیشه شصتش را می‌گذاشت کنار بند اول انگشت اشاره‌اش و می‌گفت: ببین
اینقدر ارزش داره که برای این موضوع گریه کنی یا ناراحت باشی؟ دیگه بیشتر از این ارزش
نداره. بال‌هایش را باز می‌کرد تاآن بالا می‌رفت و مشکلات کوچک می‌شدند برایش، می‌گفت:
ببین! همان بند اول انگشت میزانش بود. آن میزان را از بچگی تمام بچه‌ها، داشت. از جوانی
خودش تا پیری. همان وقت‌ها که بخاطر شکستن قلک و گم شدن مداد و پاره شدن زانوی شلوار
بغض می‌کردند. آن‌وقت‌ها که هنوز بلوغ سراغشان نیامده بود، هنوز دانشجو و کارمند و
مهندس نبودند. این خط اول بندانگشت مادربزرگ از همان موقع بود وعمق مشکلات را نشان
می‌داد، وقتی نمی‌توانستند مشکلات‌شان را بگویند و هق‌هق‌شان بند نمی‌آمد.
پدر می‌گفت: با پشت دست بغض‌هایمان را روی صورت و پشت پلک می‌مالیدیم. صورت‌هایمان
خاکی و کثیف بود یا بغض‌ها درد داشت. هر چه بود، رد پای اشک‌ها سیاه می‌شد. می‌نشست
توی گودی چشم‌ها و بیشتر مادربزرگ را می‌خنداند. ثروتمند نبود که دوباره شلوار نو بخرد،
سوزن بر می‌داشت و می‌افتاد به جان پارگی‌ها ، جوری وصله می‌زد که انگار پارگی گریه
را روی صورت ما وصله می‌زند. با چند تا کوک شلوار می‌شد عین اولش، گریه ما هم شسته
می‌شد و می‌رفت پی کارش، چیزهایی را هم که نمی‌توانست وصله بزند جایگزین می‌کرد. مثل
توپ پدر که رفته بود زیر چرخ ماشین. اسم پدر «علی» بوده. علی جنازه توپ را روی دست
گرفته بوده آورده بوده برای وصله زدن و نفسش را هم نگه می‌داشته که بعد وصله، توپ را
بادش کند. مدام به زانوی شلوار حامد استناد می‌کرده که مادر می‌خواهم عین این پارگی
درستش کنی، حرف توی سرش نمی‌رفته که پارگی این کجا و پارگی آن کجا!
مادربزرگ گفته بوده توی تقدیر هر چیزی ممکن است چیز دیگری باشد، هم چیز
بدتر، هم چیز متوسط و هم چیز بهتر، توی تقدیر این توپ هم یک لانه کبوتر هست یا یک گلدان!
علی به تقدیر پاره پوره توپ خیره می‌شد که کجای این توپ پاره می‌تواند لانه کبوتر
باشد. مادر چند تکه پارچه انداخت کف توپی که با دست، دو لایه‌اش را به هم نزدیک کرده
بود. بعد هم پوشال کهنه داخل کولر آبی را ریخت تویش و گفت: حالا ببر بذار روی شانه
درخت ببین چه می‌شود.
کار علی بعد از آن بالا رفتن ازدرخت می‌شد سر زدن به تقدیر نانوشته توپ. بالأخره یک روز جیغ‌ها و فریادهای علی تو خانه پیچید. توی لانه، یک جفت کبوتر تخم گذاشته بودند. علی آن روز باور کرده بود که توی تقدیر هر چیزی ممکن است حتما چیز بهتری باشد.
تئوری مادربزرگ
علی را با آمبولانس آورده بودند. یک دست و یک پایش زخمی شده بوده اما دوباره
داده یک دکتر وصله‌ای به آن دست و پا انداخته و برگشته خط مقدم. هر چه گفته‌اند همین‌جا
باید مدتی بمانی نتوانسته. یعنی گشته دنبال تقدیرش در یک بیمارستان صحرایی پشت جبهه
تا چیزی پیدا کند و نکرده. بعد همان چیز را کمی آن‌طرف‌تر توی سنگر پشتیبانی پیدا کرده،
تخته‌هایی از جدا کردن جعبه‌های مهمات و گچ. اصلا نباید راهش می‌دادند. آدم بی دست
و پا به چه درد می‌خورد؟
علی که معطل جواب نمی‌مانده سریع گفته که برای پشت جبهه کار می‌کند. آنجا تا مدتی که
وصله پینه‌هایش خوب بشود درگیر درس دادن به پیرمردها و بی‌سوادها بوده است. پایش که
خوب شده مشق آخر را هم توی سنگر پشت خاکریز نوشته و به تقدیر بعدی‌اش پریده. تقدیر
جدیدش این بود که ده سالی اسیر باشد. انگار نتوانسته بوده خوب بدود و غافلگیر شده،
یعنی تکه‌های آهنی که توی بدنش داشته غافلگیرش کرده اند. بعد هم افتاده دست دشمن. توی
تقدیر بعدی‌اش کلی کتک و دربدری و بی‌خبری و دوباره درس خواندن بوده. آن‌قدر که دو
زبان دیگر یاد گرفته و مقدمات پزشکی را آموخته. معلوم نبوده این‌ها اسیر بوده‌اند یا
دانشجو؟ همه تعجب می‌کردند. اولش همه از محورهای مختلف ریخته بودند آن تو، هر کی به
هر کی بوده و اکثرا هم که با سرنوشت نامعلوم پیش‌رو توان فکری‌شان تحلیل می‌رفته ،علی
را هیچ چیزی در اسارات شگفت‌زده یا غمگین نمی‌کرده. مدتی طول کشیده تا بچه‌ها را جمع
و جور کند و بازی با تکه‌های تقدیر را یادشان بدهد. مدتی طول کشیده تا نشان بدهد درس‌های
مادربزرگ را خوب از حفظ کرده. سریع هر مشکلی را تبدیل می‌کرده به یک فرصت. تمام هم‌بندی‌هایش
را باسواد کرده بوده. به باسوادها عربی یاد می‌داده و انگلیسی هم خودش یاد می‌گرفته.
توی بندشان کنار غربت و ترس و دوری و دلتنگی یک دفتر و کتاب می‌گذاشته تا مردان اسیری
که اسارت، توپ زندگی‌شان را پاره کرده ، تقدیرشان را از چیزی که بوده بهتر کنند. همان
پای زخمی و تکه فلزهای جامانده توی پایش باعث شده بود که پایش را ببرند و دوربیاندازند.
علی اولش با یک تکه چوب برای خودش پایی تراشیده بوده. آن‌قدر به آن تکه چوب امیدوار
بوده که هم‌بندی‌هایش می‌گفتند اگر یک روز صبح آن پای مصنوعی چوبی سبز می‌شد و شاخ
و برگ در می‌آورد هیچ تعجب نمی‌کردند. بعد دیده تقدیر می‌تواند پای مصنوعی را بهتر
از این کند. داخل چوب را تراشیده بوده انگار که هم سبک‌تر باشد و هم استفاده دیگری
داشته باشد. همان پای مصنوعی را کرده بوده کتابخانه سیار متحرک، هر چیز مگویی را که
می‌خواسته پنهان کند می‌تپانده توی لوله چوبی که درست کرده بوده و بجای پا از آن استفاده
می‌کرده. از آن پای مصنوعی به‌عنوان صندوق امانات و صندوق پست هم استفاده می‌کرده‌اند.
حتی فکرش را هم نمی‌کرده‌اند که بشود از یک سلول آدم اسیر شکست‌خورده آدم‌های این‌طوری
بیرون بیاید. همه شده بودند شبیه مادربزرگ، شبیه یک پیرزن که اصلا دانشگاه هم نرفته،
اصلا سواد آنچنانی هم ندارد، اما با یک جفت قلاب و یک سوزن نخ می‌تواند تقدیرها را
تغییر بدهد. یعنی آموزشش را بدهد تا بعدا هر کسی خودش سراغ دوخت و دوز تقدیر خودش برود.
در اصل مادربزرگ صاحب این نظریه بوده؛ «نظریه اصلاح رفتار در مواقع بحرانی!» اما نظراتش
را در قالب توپ و عروسک به بچه‌هایش منتقل کرده و بچه‌ها این نظریه را گسترش داده‌اند
تا رسیده به دست نوه بزرگ خانواده که من باشم. بعد در یک پایان‌نامه دانشگاهی بسط و
گسترش نموداری و پلکانی به خودش گرفته و شهرتی به هم زده. بعد به شکل یک مدل رفتاری
و الگوی رفتارشناسی تدریس شده است.
چند بار می‌زنم توی میکروفن صدایم بپیچد توی سالن امتحان میکنم ببینم صدا به همه‌جا
می‌رسد یا نه. این صحنه را توی کابوس‌های قبل از دفاع پایان‌نامه‌ام دیده‌ام. میکروفن
سوت می‌کشد، من از اول تا آخر دفاعیاتم را می‌گویم وقتی نگاه میکنم کسی نیست! اما
این‌جا به محض فوت کردن بچه‌ها می‌خندند ،حالم خوب می‌شود. خواب نیستم «به نام خدا»
را مثل کبوتر پر می‌دهم توی ایوان نفس‌هایم. از استاد راهنمایم اجازه می‌گیرم و بحث
تئوری تقدیر مادربزرگ را شروع میکنم. برای مهمانان این تئوری آشناست اما اتصال آن به
مادربزرگ را متوجه نمی‌شوند. یک توپ پلاستیکی پاره را روی میز می‌گذارم تا برای مدعوین
توضیح بدهم چطوری می‌شود تقدیرها را جابجا کرد، بهتر کرد، تغییر داد. توپ پلاستیکی
کهنه که یک گلدان گل شده است.