دوم صفر؛ شهادت «زيد» فرزند «امام زينالعابدينعلیهالسلام» در قيام عليه دولت بني‌اميه
خاکسترش را سوزاندند
عاطفه میرافضل
پس از واقعه كربلا و شهادت ابا‌عبدالله‌الحسين‌علیه‌السلام، گرچه قيام‌‌هايى ضد امويان و براى خون‌خواهى از شهيدان كربلا و يا براى مقاصد ديگر به وقوع پيوست، مانند قيام توابين و قيام مختاربن‌ابى‌عبيده ثقفى، ولي از علويان تا زمان زيد قيام و حركت مهمى پديد نيامده بود و قيام زيدبن‌على‌علیه‌السلام سرآغاز جنبش‌‌هاى علويان ضد‌امويان و عباسیان بود. از برخى روايات بدست مى‌‌آيد كه شيعيان و دوست‌داران اهل‌بيت‌علیهم‌السلام در كوفه با آگاهى از روحيه مبارزه‌‌جويى زيدبن‌على‌علیه‌السلام و مخالفت پنهان و آشكار او با دستگاه خلافت بنى‌‌اميه از او دعوت كردند كه از مدينه به كوفه رفته و رهبري قيام را بر عهده گيرد. زيد با برادر بزرگوارش امام محمدباقرعلیه‌السلام در اين‌باره مشورت كرد. امام‌علیه‌السلام وى را از زودهنگام بودن قيام و بى‌‌نتيجه بودن آن باخبر كرد.1
زيد به احترام نظر امام و برادرش امام محمدباقرعلیه‌السلام در حيات آن حضرت اقدام به قيام و مبارزه نكرد. اما چند سال پس از شهادت امام محمدباقرعلیه‌السلام كه رفتارهاى تبعيض‌آميز عامل خليفه در مدينه غيرقابل تحمل شده بود زید تصمیم به هجرت به کوفه و دعوت مردم اين منطقه به مبارزه، گرفت. زيدبن‌على‌علیه‌السلام با ارسال نمايندگانى به برخى از شهرهاى ديگر، مانند مدائن، بصره، واسط، موصل، خراسان، رى و جزيره، شيعيان اين مناطق را به قيام ضد اموى دعوت كرد. تنها در كوفه پانزده هزار نفر با او بيعت كردند.
از طرفی دیگر عامل خلیفه فضاى كوفه را بسيار تيره و تار كرد. همين امر سبب شد كه زيدبن‌على‌علیه‌السلام يك هفته زودتر از موعد مقرر قيامش را آغاز کند. بدين جهت تعداد كمى از بيعت كنندگان توانستند خود را به زيد رسانيده و در ركاب او حاضر شوند.
زيد در روز اول صفر سال 120 قمرى (به روايتى 121 و به روايتى ديگر 122) با شعار «يا منصور امت، امت» كه شعار پيامبرصلی‌الله‌علیه‌و‌آله در جنگ بدر بود، قيام خود را آغاز كرد. تعداد ياران او از 220 تا 500 تن تجاوز نمى‌‌كرد.
درگيرى ميان طرفين، دو روز ادامه يافت. تعداد زيادى از سپاهيان شامى به‌دست ياران زيد كشته و زخمى شدند. با اين‌كه ياران زيد نسبت به شاميان و سپاهيان يوسف‌بن‌عمر بسيار اندك بودند، در عين‌حال دو روز مبارزه را با سرافرازى به پيش بردند. اما در گرماگرم نبرد تيرى به پيشانى زيدبن‌على‌علیه‌السلام اصابت كرد و ایشان به شهادت رسیدند. ياران و فرزندان او بدنش را در جويى دفن نموده و بر روى آن آب روان جارى كردند. از زيدبن‌على‌علیه‌السلام در هنگام شهادتش، چهل و دو سال گذشته بود.
بازماندگان سپاه زيد و فرزندان او از جمله يحيى‌بن‌زيد پس از دفن بدن وى پراكنده شده و بسيارى از آنان توانستند از كوفه گريخته و به شهرهاى ديگر روند. يوسف‌بن‌عمر مدفن او را پيدا كرد و پس از نبش قبر سرش را از بدن جدا كرد و براى هشام‌بن‌عبدالملك در شام فرستاد و بدنش را در محله كناسه كوفه به دار آويخت.
اين واقعه، به‌همان صورتى كه امام محمدباقرعلیه‌السلام و امام جعفرصادق‌علیه‌السلام پيش‌گويى و پيش‌‌بينى كرده بودند، واقع گرديد. به دستور دستگاه خلافت جسد زيد‌علیه‌السلام و يارانش بر بالاى چوبه‌‌هاى دار باقى ماندند. پس از گذشت چهار سال كه يحيى‌علیه‌السلام فرزند زيد‌علیه‌السلام در خراسان قيام كرد و به شهادت رسيد و سرش را نزد وليدبن‌یزيد (دهمين خليفه امويان) در شام بردند، وى دستور داد تا جسد زيد را آتش زده و خاكسترش را بر باد دهند.2
1ـ مسند زیدبن‌علیعلیه‌السلام، صفحه 190
2ـ تاريخ الطبرى