مشق عشق

عاطفه میرافضل

از خوشنویسان صاحب‌نام در خط نستعلیق در زمان قاجار بود. او از خوشنویسان پرآوازه دوره ناصری و از نستعلیق‌نویسان مؤثر در تاریخ هنر ایران به‌شمار می‌رود که شیوه‌ای خاص در نستعلیق‌نویسی ایجاد کرد. این شیوه پس از او و تا حال حاضر شیوه رایج در نستعلیق‌نویسی دوران معاصر محسوب می‌شود. از «رضا کلهر» سخن می‌گوییم؛ خوشنویسی که اقبالی به دربار شاه نداشت و تنها عشق زیارت امام هشتم او را ملازم ناصرالدین شاه کرد.

شروع

محمدرضا کلهر، فرزندمحمدرحیم بیگ‌خمان جلودار فوج سواره‌رو ایل کلهر بود. چشم به دنیا گشودن در میان ایل و تواناییش در سوارکاری و تیراندازی از او مردی بنیه‌دار و نیرومند ساخته بود. میرزا محمدرضا کلهر مردی تکیده با قدی متوسط بود، محاسنی کوتاه داشت که اندکی به سرخی می‌زد. پاکدامن، بلند نظر، هنردوست و خوش‌محضر بود و از لذات دنیا تنها عاشق مشق عشق با خط نستعلیق و شکسته بود و بس.

برخی از روزها هجده ساعت را صرف مشق خط می‌کرد و اغلب خط‌های خود را چون مناسب طبع بلند خود و دور از انتظارش می‌یافت از بین می‌برد. بیشتر آنچه از او مانده به قول آن‌ روزگار؛ رقم و به قول امروز؛ امضاء ندارد. محمدرضا اگرچه ازکم‌شنوایی رنج می‌برد اما عرصه خوشنویسی میدانی نبود که او را به خاطر زخم کهنه‌اش از وارد شدن به آن بازدارد. همان موضوعی که مردم دلاور و خستگی ناپذیر کرمانشاه بارها و بارها در طول تاریخ آن را به اثبات رسانده‌اند. به تدریج با ظهور پدیده چاپ سنگی و گسستگی ارتباط خوشنویسان با سلسله اساتید قدیمی در خط ایرانی به ویژه نستعلیق‌نویسی خوشنویسی هم به سمت هنرهای کاربردی رفت و با این تحولات همراه شد.

جوانی به‌نام میرزارضا

ایام نوجوانی رضابیگ به مقتضای ایلی و خانوادگی به آموختن فنون رزم، تیراندازی وسواری گذشت و مردی قوی‌هیکل و خوش‌بنیه شد. اما دریکی ازدرگیری‌های ایل زخمی برداشت که تا اواخر عمر باعث کم شنوایی او شد.

رضابیگ به سبب میل و قریحه شخصی و استعداد ذاتی و رغبتی که به مشق خط داشت و تاحدی نیز این هنر را نزد هنرمندان ایل آموخته بود، به تهران هجرت کرد و نزد میرزامحمد خوانساری به شاگردی و مشق پرداخت. آن‌جا بود که رضابیگ به میرزا رضا معروف شد. پس از درگذشت استاد، میرعماد سرمشق رضا شد تا از روی پیچ و تاب‌های خطوطش مشق کند چنان که گویند برای این کار به اصفهان رفت تا از روی کتیبه معروف میرعماد در تکیه میرفندرسکی بنویسد و بنویسد و باز هم بنویسد.

میرزا چون در خط نستعلیق شهرت یافت، ناصرالدین‌شاه قاجار که اندک تمایلی به تشویق هنرمندان داشت، وی را احضارکرد و گاه‌گاهی هم از او مشق می‌گرفت.

بعد از مدتی شاه قاجار از میرزا خواست تا در وزارت انطباعات (وزارت چاپ) به کار کتابت مشغول شود، اما از آن‌جا که وی مردی آزادمنش بود، نپذیرفت و درخواست شاه را که غیرمستقیم چندین بار از طریق رجالش بیان می‌شد رد کرد وفقط هنگامی که اعتمادالسلطنه (وزیر انطباعات) کتابتی را به وی ارجاع می‌داد، می‌پذیرفت و به حق‌الکتابه آن قانع بود. میرزا تنها یک‌بار حاضر شد در دستگاه دولتی شغلی داشته باشد و آن هنگامی بود که ناصرالدین‌شاه به سفر دوم خود به خراسان می‌رفت، میرزا هم که شوق زیارت آستان امام‌ رضا‌‌علیه‌السلام را داشت پذیرفت تا با آن‌ها همراه شود. او در این سفر در ضمن سفر کار خوشنویسی روزنامه وقایع اتفاقیه و روزنامه «وقایع اردوی همایونی» را انجام می‌داد که به تدریج و با روش سنگی چاپ می‌شد.

ساده‌زیستی

میرزا علاوه بر آزادمنشی، مردی درویش‌منش و بی‌اعتنا به مال و منال دنیا بود و زندگی بسیار ساده‌ای داشت. به گفته عبدالله مستوفی درآمد میرزا از تعلیم چند شاگرد که به مجلس او می‌آمده‌اند و چند شاگرد دیگر که خود میرزا به خانه آن‌ها می‌رفته و چاپ‌نویسی تأمین می‌شده که به ندرت در ماه 20 تومان بوده است. میرزا برای مشق کردنش خود را محصور وضعیت نمی‌کرد ـ چنان که می‌دانیم، خوشنویسان معمولا برای آفریدن آثار خود، وضعیت و فضای خاصی اختیار می‌کنند؛ مثلا حتما با اسباب و وسایل مخصوص خود کار می‌کنند و در مکانی مأنوس می‌نشینند؛ به گونه‌ای که اگر این شرایط نباشد، خوشنویس نیز دچار مشکل می‌شود ـ در واقع میرزا در هر وضعیتی حتی در سفر و با مرکب غلیظ چاپ به هنر آفرینی می‌پرداخت.

مکتب کلهری

یکی از مهمترین تحولات زمان قاجار، ورود صنعت چاپ سنگی به کشور بود که تأثیر بسیاری زیادی بر جامعه فرهنگی آن زمان گذاشت و قدم‌های نخست تبدیل جامعه سنتی ایران به جامعه‌ای صنعتی با ورود این صنعت برداشته شد.

در واقع، متحول شدن سطح فرهنگی کشور، پیدایش مدارس جدید و این که کتاب و کتابت باید در دسترس همگان قرار می‌گرفت و همچنین چاپ و چاپ‌نویسی روزنامه و مطبوعات عواملی بودند که نیاز جامعه را به صنعت چاپ کاملا نشان می‌دادند. در این شرایط، خوشنویس ناچار بود که به تندی کار کتابت را برای چاپ (مثلا روزنامه) آماده سازد.

در این شرایط بود که میرزا رضا کلهر به عنوان بزرگ‌ترین نوآور در خط نستعلیق به همراهی با صنعت چاپ قدم برداشت. وی به تغییراتی اساسی در خوشنویسی دست زد تا بتواند در زمان کم و با سرعت، کار کتابت را انجام داده، برای چاپ آماده کند. در واقع، تغییرات او در خوشنویسی باعث پیدایش مکتبی جدید شد که بعدها با نام خودش یعنی «کتب کلهری» شهرت یافت. مرکز قلم میرزا در نستعلیق، در کتابت و سبک مشقی بوده است. او در نوشتن، آن‌قدر قدرت داشت که تمام کلمه را بدون برداشتن قلم از روی کاغذ می‌نوشت که در چاپ‌نویسی این کار لازم بوده است.

از میرزا چلیپا آثار کمی دیده شده و آثاری که رقم یا همان امضای صریح او را داشته باشد نیز کم است. این شاید که به سبب طبع بلند وی بوده که قطعه یا سیاه مشقی که رقم داشته باشد، از او موجود نیست و تنها اثر او که رقم دارد یک نسخه «فیض‌الدموع» است.

میرزا به شعر و شاعری نیز علاقه داشته و معانی شعر را خوب می‌فهمیده است. او شعر نیز می‌گفته و معروف است که هزار و پانصد بیت شعر دارد.

در پایان باید گفت تغییراتی که میرزا در خط به وجود آورد، زاده دو عامل مهم بوده است: یکی سرعت و دیگری شرایط چاپ‌نویسی. میرزا باید در مدت کمی با مرکب به اصطلاح لجن چاپ که بسیار غلیظ و چسبناک بود بر روی کاغذهای چاپ کتابت می‌کرد.

دست‌پروردگان

میرزا رضا کلهر بسیار سخت شاگرد می‌پذیرفت. یعنی به انتخاب خودش، آن هم با اصرار و التماس. از میان شاگردان وی، میرزا زین‌العابدین‌بن‌محمد‌شریفی‌قزوینی «ملک‌الخطاطین»، کاتب شهیر آقا سیدمرتضی برغانی «میرخانی»، میرزا مرتضی نجم‌آبادی و سید‌محمود صدر‌الکتاب را می‌توان نام برد. اما از شاگردان مهم وی که مستقیما شاگردیش را نکرد محمدحسین سیفی‌قزوینی، ملقب به «عماد‌الکتاب» است. مرحوم عماد‌الکتاب با ذره‌بین بسیار بزرگی، خطوط و الگوها و برش‌های میرزا را بزرگ کرده، روی آن کار می‌کرد.

میرزا رضا کلهر در شیوع وبای تهران در روز جمعه بیست و نهم مرداد ماه 1291 درگذشت و در گورستانی در حسن‌آباد که اکنون محل آتش‌نشانی شهرداری تهران است به خاک سپرده شد.

نظر شاگردان

«عبدالله مستوفی» از شاگردان کلهر در کتاب خود «شرح زندگانی من» آورده: برادر بزرگترم و من از شاگردان استاد کلهر بودیم، او مردی ثابت‌قدم، گزیده‌گو و راست‌گفتار، خوش‌خلق، مهمان‌نواز و قانع به نیم‌نان خویش بود. او همیشه بر این احوالات نیکو بود و در حالی‌که به راحتی و با زحمت کمتر می‌توانست کارمند وزارت چاپ و نشر شود (در مقطعی از طرف دربار و امیرکبیر به او پیشنهاد شد) اما او این درخواست‌ها را رد می‌کرد. سوای این مطلب کلهر به اندک مواجب و مستمری که از شاگردان به‌دست می‌آورد قناعت می‌کرد. تعداد شاگردان وی گاه به تعداد انگشتان یک دست نمی‌رسید در صورتی‌که شاه و دخترش، وزیران و خانواده‌های آنان و عامه مردم منت‌پذیر شاگردی در مکتب و محفل انس او بودند. گاهی اوقات که عصرگاه ما به درب منزل اجاره‌ای او در سنگلج برای مشق گرفتن می‌رفتیم می‌فهمیدیم که او و خانواده‌اش نهار نخورده چشم به راه ما هستند تا از پول و مواجبی اندکی که می‌دهیم نهاری برای خانواده تهیه کنند. به مال دنیا بسیار بی‌توجه و بی‌میل بود و تمام عمرش را صرف مشق کردن نمود. نحوه مشق او هم منحصر به‌فرد بود: یک هفته تمرین حرف «ن ی» و دایره می‌کرد و یک هفته بعد هم به مشق «کشیدها و مدات» مشغول بودند به طوری‌ که در صفحه مشق وی یک نقطه سفیدی باقی نمی‌ماند. او دوستان اندک و خاصی داشت در شاگرد گرفتن هم بسیار سختگیر و نمونه‌گزین بود. یکی از دوستان وی که دایم به او سرکشی می‌کرد هادی نجم‌آبادی بود که ایشان به‌ همراه یارانش در هنگام مرگ کلهر را در حسن‌آباد به خاک سپردند.

نجومی کرمانشاهی در کتاب «یادنامه محمدرضا کلهر» نوشته: در مجلس انس و الفت استاد کلهر عشق موج می‌زند. آن عزیز همشهری من به چنان مرحله‌ای از خلوص و تذهیب نفسانیت دست یافته بود که جان داده بود و به جانان رسیده بود. اندک دوستان و هم صحبتان وی چند تن از خواص وقت همچون هادی نجم‌آبادی بوده‌اند. همیشه پیش از طلوع آفتاب برمی‌خیزد و هیچ‌گاه نماز صبح و راز و نیاز با معبود خویش را قضا نمی‌کند به نیم نانی خرسند است و منت نمی‌کشد. هیچگاه پای آثارش را امضا نمی‌زند و بیشتر خطوطش را با آب شسته است چرا که ترجیح می‌داده که آب روان آن‌ها را پاک کند تا به‌دست... بیفتد. اندک آثاری از خط وی در دست است ولی همین هم غنیمت است آن‌کس که ورقی از دست‌نوشته‌های او را می‌خرد خرسند است چرا که اندک مالی داده و جان عالمی را خریده است (اگر چه میلیاردها میلیارد پرداخت کرده باشد، ایشان می‌افزایند: چرا به‌ خود نبالم که من، از رهروان راه پاک او و از دوستداران و همشهریان ایشان هستم.