هوش هیجانی
هوشمندان معاصر
یاسمین رضوی
به نظر می‌رسد که اغلب ما پیش‌فرض ذهنیمان این است که آدم‌های موفق در عرصه‌های متفاوت، دارای هوش بالایی هستند. در واقع ما معتقدیم که آی کیو (IQ) در رسیدن به موفقیت اهمیت فراوانی دارد، که البته اعتقاد بی‌مایه‌ای هم نیست. اما در برابر آی کیو، روانشناسان هوش دیگری را هم تعریف می‌کنند به نام هوش هیجانی (EQ) که از اوایل قرن بیستم به آن توجه بیشتری شد و درباره‌اش تحقیقات فراوانی صورت گرفت. حالا عده‌ای از پرژوهشگران، محققان و روانشناسان بر این باورند که داشتن هوش هیجانی، در رسیدن به موفقیت و داشتن زندگی بهتر، بیش از آی کیو، مؤثر است. اما هوش هیجانی چیست؟ همان‌طور که ضریب هوشی هر کداممان به همراه خودمان متولد شده است، هوش هیجانی هم ذاتی است؟ نشانه‌های داشتن هوش هیجانی چیست؟ در ادامه به این سؤالات پاسخ می‌گوییم.
هوش هیجانی چیست؟
اولین تعریف رسمی که از هوش هیجانی ارائه شد، توسط فردی به نام پیتر سالووی بود که می‌گفت: هوش هیجانی یعنی توانایی نظارت و کنترل احساسات و هیجانات خود و دیگران، تفکیک و تشخیص آن‌ها و استفاده از این اطلاعات به عنوان راهنمای تفکر و رفتار.
پس از آن، دانیل گلمن، تعریفی دیگری از هوش هیجانی ارائه کرد که روشن‌تر از قبلی به نظر می‌رسید: «هوش هیجانی شامل توانایی‌‌هایی مثل انگیزه دادن به خود، پشتکار در شرایط دشواری و سرخوردگی، کنترل رفتار‌های تکانشی، به تأخیر انداختن خواسته‌‌ها، تنظیم هیجانات، جلوگیری از غلبه استرس بر قدرت فکر کردن، همدلی با دیگران و امیدواری است.»
چند مثال از گلمن
دنیل گلمن برای آن‌که منظور خود را از هوش هیجانی روشن کند، چند مثال می‌آورد:
«مدیری که می‌داند فشرده شدن کار‌ها، کیفیت کارش را پایین آورده و در او استرس ایجاد می‌کند. با توجه به این شناختی که از خود دارد، به شکلی برنامه‌ریزی می‌کند که با فاصله کافی از مهلت نهایی، کارهایش را به انجام برساند.»
یا «فردی که می‌خواهد تحولی در سازمان ایجاد کند و با توجه به این‌که هنوز مدیران ارشد از نظر ذهنی آماده نشده‌اند، با گفتگو و هماهنگی، هم‌فکرهای خودش را در سازمان پیدا می‌کند و این فعالیت را استارت می‌زند.»
هوشی که می‌توان آن را آموخت
برخلاف آی کیو، هوش هیجانی آموختنی و تمرین کردنی است. یعنی شما می‌توانید با آموختن مؤلفه‌های تعریف شده هوش هیجانی و تمرین آن‌ها، ارتقاء قابل توجهی در سطح هوش هیجانیتان ایجاد کنید. فراموش نکنید که اغلب روانشناسان این روزها بر این باورند که هوش هیجانی اثر بیشتری بر موفقیت در زندگی دارد.
مؤلفه‌های هوش هیجانی
5 مؤلفه برای هوش هیجانی تعریف شده است که در ادامه با هم می‌خوانیم:
الف: خودآگاهی
خودآگاهی یعنی داشتن توانایی شناخت خود؛ این‌که ما بتوانیم احساساتمان را بشناسیم و آن‌ها را تشخیص بدهیم و تفکیک کنیم. برای رسیدن به این سطح از آگاهی باید نقاط ضعف و قوت شخصیتتان را بشناسید و خود را در موقعیت‌ها و شرایط مختلف به خوبی رصد کنید.
نشانه افراد خودآگاه از نظر گلمن «شوخ طبعی» و «اعتماد به نفس» بالا است و همین دو خصیصه باعث می‌شود که رابطه بهتری هم با دیگران برقرار کنند.
ب: خودتنظیمی
فردی که خودآگاه هست و بر اساس تعریفی که در بالا اشاره شد، احساسات خود را به خوبی می‌شناسد و از آن‌ها آگاه است، در مرحله دوم باید بتواند آن‌ها را مدیریت کند. در واقع مدیریت احساسات همان خودتنظیمی است. فردی که در زمینه کنترل احساسات و «خودتنظیمی» رشد کرده است می‌داند که احساساتش را در چه زمانی، چه مکانی و چقدر باید بروز بدهد. مشخصه این افراد «انعطاف‌پذیری» شان است. با شرایط و تغییرات سازگارند و از پس مشکلات و سختی‌ها برمی‌آیند.
ج: مهارت‌های اجتماعی
خب حالا که به این مرحله رسیدیم، روشن است کسی که خودآگاه و خودتنظیم است، روابط اجتماعی بهتری هم نسبت به دیگران دارد. داشتن مهارت‌های برقراری روابط اجتماعی، جنبه مهمی از هوش هیجانی است. این‌که بتوانیم احساسات دیگران را هم خوب درک کنیم، مستلزم این است که خودآگاه باشیم، با شناخت و درک درست احساسات دیگران روابط اجتماعی‌مان هم پیشرفت می‌کند.
د: همدلی
گام بعدی، همدلی است. وقتی ما مهارت‌های اجتماعی‌مان را ارتقاء می‌دهیم و به مرحله از رشد می‌رسیم که می‌توانیم احساسات دیگران را خوب درک کنیم، همدلی کردن پیش رویمان قرار می‌گیرد. همدلی، چیزی فراتر از درک احساسات طرف مقابل است. حال که خوب درک کرده‌ایم، چه رفتاری با طرف مقابلمان خواهیم داشت و این نامش همدلی است. سکوت می‌کنیم؟ با شوخ طبیعی سعی می‌کنیم غصه‌هایش را فراموش کند؟ یا هر رفتار دیگری که در چنین شرایطی انجام می‌دهیم، نشان می‌دهد که ما در زمینه همدلی چقدر رشد کرده‌ایم.
رشد توانایی همدلی کردن با دیگران، باعث می‌شود که ارتباطات اجتماعی ما یک گام دیگر هم ارتقاء پیدا کند. نفوذ اجتماعی بیشتری داشته باشیم و بتوانیم موقعیت را بهتر درک و کنترل کنیم.
ه: انگیزه
افرادی که دارای هوش هیجانی بالایی هستند، از سطح انگیزه‌مندی بیشتری هم نسبت به دیگران برخوردارند. این افراد معمولا اهداف بلند مدت روشنی دارند، فعال و مسئولیت‌پذیرند و تعهد بالایی در خود احساس می‌کنند.
اشتباه نکنید
با توجه به مختصر تعاریف و توضیحاتی که گفته شد، می‌دانیم که هوش هیجانی از چه مؤلفه‌هایی تشکیل شده است. اما ممکن است دچار اشتباه بشویم و گمان کنیم کسانی که دارای هوش هیجانی بالایی هستند، هرگز عصبانی نمی‌شوند، احساس خستگی نمی‌کنند، بی‌انگیزه و ناامیدی در آن‌ها راهی ندارد؛ اما اشتباه نکنید؛
داشتن هوش هیجانی به معنای همیشه مهربان و خوب بودن نیست. آدم طبیعی، عصبانی هم می‌شود، اما بلد است که عصبانیتش را کنترل کند، چون به خودتنظیمی و مدیریت احساسات دست پیدا کرده است. البته این هم به معنای بروز ندادن احساساتش نیست. شاید فکر کنید که فردی که به خودتنظیمی رسیده، عصبانیت و خشمش را فرومی‌خورد و هرگز آن را نمایان نمی‌کند، این هم فکر اشتباهی است. هوش هیجانی به ما این امکان را می‌دهد که بتوانیم احساساتمان را درست و به موقع بروز دهیم.
خودسرکوبی
هوش هیجانی و خودتنظیمی نباید ما را به سمت سرکوب احساسات پیش ببرد. این‌که مدام نگرانی و استرسمان را پنهان کنیم و اسمش را بگذاریم مدیریت احساسات، فقط باعث سرخوردگی و تنش‌های پنهان می‌شود، مهارت‌های هوش هیجانی به ما کمک می‌کنند که احساساتمان را مدیریت کنیم، نه پنهان.
از خودتان دفاع کنید
یکی از تمرین‌هایی که کمک می‌کند تا هوش هیجانیمان ارتقاء پیدا کند، دفاع کردن از خودمان است. دقیقا همان چیزی که فکر می‌کنیم در تضاد با آن است. ما در عین صمیمیت، درک و همدلی و مهربانی با دیگران، باید بتوانیم از خودمان دفاع کنیم و مرز‌هایمان را مشخص کرده و پاسداریشان کنیم.
بیان احساسات
پژوهش‌‌ها نشان می‌دهند که تنها ۳۶ درصد افراد می‌توانند احساسات خود را به طور کامل و دقیق بیان کنند. و بقیه افراد در بروز و بیان احساساتشان درجاتی از ناتوانی را دارند که اغلب باعث سوءتفاهم می‌شود. برای رسیدن به این مهارت، باید دایره لغاتتان را افزایش دهید و تمرین کنید. کودکی را در نظر آورید که وقتی گرسنه است، گریه می‌کند، در حالی که می‌تواند بگوید: گرسنه هستم و غذا می‌خواهم، تا به زودی مشکلش برطرف شود، اما فقط گریه کرده و والدینش را گیج می‌کند. چرا؟ چون هنوز لغات را فرانگرفته، حرف زدن نمی‌داند و نمی‌تواند احساساتش را درست توضیح دهد.
هرچه، کودک بزرگ‌تر می‌شود، در تشریح حالاتش موفق‌تر عمل می‌کند، بیان درست احساسات، ما را در رسیدن به هوش هیجانی یاری می‌کنند.
تأمل کنید
آدم‌هایی که هوش هیجانی بالایی دارند، زود نظر نمی‌دهند و با تعصب از آن دفاع نمی‌کنند. زمانی که از شما نظر می‌خواهند، کمی مکث کنید. خوب به ابعاد مختلف ماجرا فکر کنید. سعی کنید که دستخوش احساسات و تعصبات غیرمنطقی نشوید. آرام باشید و توانایی شنیدن نظرات مخالف را در خودتان پرورش دهید. برخی از ما به قدری دچار تعصبیم که حتی حاضر نیستیم نظرات مخالف را بشنویم، ما خود را حق تمام می‌پنداریم و این نشان از هوش هیجانی پایین است.