جناب سرهنگ پیزوری!
گلاب بانو
یادداشت‌های یک همسایه
اصلا بد اخلاق بود. هیچ طوری هم نمی‌توانستی قانعش کنی که حق با او نیست. به این مدل کار‌ها مردم آزاری نمی‌گفت می‌گفت آزمون همسایگی. برای هر کس هم آزمونی تعریف کرده بود. از یکی آزمون برادری می‌گرفت و از یکی دیگر آزمون خواهری. آزمون مادری و رفاقت و همسایگی و همکاری بهم رأی خودش لیست بلند بالایی داشت. از تمام کار‌هایی که می‌توانست بکند یا می‌کرد یا می‌خواست؛ فکر‌هایش را می‌نوشت. فکر‌هایش مربوط می‌شد به کی، چه چیزی را دوست دارد، یا کی به چه چیزی وابسته است. خلاصه نقطه ضعف‌ها را می‌جورید یک سوزن بر می‌داشت و می‌گذاشت روی زبانش و می‌پرسید، از همه جا، از همه چیز.
هر بار از یکجا شروع می‌کرد، سن و آدرس و شغل و تحصیلات و حال و احوال. آشنا‌ها دور و برش نمی‌چرخیدند. حتی آشنا‌های خودش، از دور حالی می‌پرسیدند و می‌رفتند. البته آشنایی که نداشت. آشنا‌ها همان آدم‌هایی بودند که سال‌ها می‌شناختندش و می‌دانستند نزدیک بیایند شروع می‌شود.
انقلاب که شد چند سالی دور از هر شهر و روستایی زندگی می‌کرد. یک بیغوله را کرده بود خانه‌اش، در خفا می‌رفت و می‌آمد. شناسنامه یکی از شهدایی را که بی‌سر و صدا کشتند و سر به نیست کردند، برداشته بود برای خودش کمی عکس را دست‌کاری کرده بود. همه مدارک خودش را انداخته بود توی آتش و نشسته بود جزغاله شدنش را نگاه کرده بود. حتی خاکستر هویتش را هم به باد داده بود، نه کسی او را می‌شناخت و نه کسی حدس می‌زد او کیست؟ جالب بود با من هیچکس نیستم خودش را پشت مردم قایم می‌کرد. جوری که انگار از آن‌هاست، از آن‌ها نبود، کلی با آن‌ها فرق داشت. جگر گوشه‌هایشان را گذاشته بود بیخ دیوار‌های بلند سیمانی. مردم این چیز‌ها را نمی‌دانستند، ظاهرش را می‌دیدند، یک پیر مرد معمولی محترم و فضول که معلوم نیست دنبال چه چیزی توی زندگی مردم می‌گردد که مدام جستجو می‌کند.
به اولین کسی که کنارش نشسته می‌گوید که چند سال دارد
و اهل کجاست؟ مسافرت که می‌رود همین‌طور روی صندلی‌های خالی می‌نشیند که کسی کنارش
بنشیند، و سوژه‌اش بشود، حالش را دارد وقتش را هم! بعد به عادت سی ساله می‌نشیند وجزئیات
احوال آن‌ها را توی یک دفترچه کوچک می‌نویسد، جلوی تعریف‌ها را تیک می‌گذارد، به ترتیب
خطرناک بودن یا نبودن، به ترتیب اهمیت داشتن یا نداشتن، زیر بخش توضیحات را هم
همین‌طور.
هنوز چهل سال بعد از انقلاب دلایل مشکوک بودنش را می‌نویسد که چرا و به چه علت به این
آدم مشکوک است. هنوز خیلی از آدم‌ها از نظر او مشکوک هستند. هنوز خیلی از آدم‌ها خرابکار
هستند. هنوز بیشتر همسایه‌ها سر و گوششان می‌جنبد و دارند علیه اعلیحضرت دسیسه می‌کنند.
علت مردم آزاری‌هایش هم همین است، خودش آن‌ها را مجازات می‌کند. این‌طوری که سطل زباله‌اش
را خالی می‌کند بیخ دیوار خانه‌شان یا شیلنگ آب را چند شبانه‌روز باز می‌گذارد توی
بالکن تا سقف خانه پایینی‌ها نم پس بدهد. می‌گذاشت همه که خوابیدند سر و صدای عجیب
و غریب از خودش در می‌آورد تا بچه‌ها بترسند، این‌طوری تنبیه بشوند، این‌طوری حالشان
گرفته بشود. و دیگر شلوغ نکند.
از آسانسور می‌ترسید. به نظرش شبیه اتاق‌های انفرادی بود که خودش حاضر نبود یک لحظه پایش را توی یکی از آن‌ها بگذارد. اما چند صد نفر را روز‌ها و ساعت‌ها آن‌جا نگه داشته بود.
بازجویی
چند سالت است؟ مهم است که بگویی چند سال داری؟ آدم‌ها تا قبل از هجده سالگی جرأت خطا کردن ندارند. بعد از چهل سالگی هم ریسک نمی‌کنند دیگر زن و بچه دور و برشان را گرفته به خطا و عطا نمی‌رسد و دو دستی زندگیشان را می‌چسبند. یا زن‌ها نمی‌گذارند یا بچه‌ها آویزانشان هستند. قبل از هجده هم که تکلیفشان با خودشان معلوم نیست، تن از رختخواب نمی‌کنند و اگر کاری به کارشان نداشته باشی گوشه‌ای می‌افتند و نای بلند شدن ندارند. برای همین اگر طرف بگوید بین هجده تا چهل سال باید یک تیک بگذاریم جلوی مربعی که نشان می‌دهد این آدم چقدر می‌تواند خطرناک باشد. جنسیت هم که مهم است و مشخص! زشت و زیبایی و قدرت بدنی هم تأثیر دارد، همین‌طور شغل و جایگاه اجتماعی. خیلی‌ها تو ادارات دولتی دست و پایشان را جمع می‌کنند، کار و برنامه و هدفشان مشخص است. آدرس و میز و دفتر و دستک آدم‌ها را گیر می‌اندازد. مثل یک مهر می‌ماند بر پیشانی یا مثل یک زنجیر به پا، به هر شکل خفتت می‌کند؛ همه می‌شناسندت. انگار که یک رادار به خودت وصل کرده باشی، هر کجا بروی و هر طور بچرخی معلومی هر چقدر هم که کارمند جزء باشی و محل کارت دورافتاده‌ترین نقطه باشد باز هم چراغ می‌دهی که جای من اینجاست.
جا‌های مشخص را هم نمی‌توان زیاد شلوغ کرد اگر چه چند‌تایی که گرفتی معلم و کارمند بانک و شهرداری بودند اما زود جایشان لو رفت. بچه‌ها آمده بودند گفته بودند که معلمشان درباره آزادی و حقوق مستضعفین و اسلام حرف می‌زند. چندتا خبرچین سر کلاس فرستادیم. یکی‌شان بچه دماغو آقای حیدری بود، جاسوس معلمشان بود. گفتیم از شهرستان وسط سال تحصیلی منتقل شده و آمده به شهر ما. بچه نمی‌توانست آب دماغش را کنترل کند، همیشه سرما‌خورده بود و فین فین می‌کرد. همیشه یک بادکنک سبز کوچک بیخ دماغش بود که کمی باد می‌شد و بعد، قبل از ترکیدن بادش می‌خوابید. بادکنک را از دستش گرفتم، ترسید. گفتم: پدرت خانه است؟ گفت: بله! پدرش را زود شناختم، پرونده‌اش زیر دست من بود. اما او مرانمشناخت! چشم راستش عفونت کرده بود. همان چشمی که دقیقا با باتوم توی آن کوبیدم. احساس کردم یک چیزی به اندازه یک تخم‌مرغ زیر تنه باتوم، سفت بود و له شد و ترکید. چشمش را گرفت. بهداری که بود مردم ریختند زندان‌ها را آزاد کردند. ندیده بودمش تا این دیروز توی صف نانوایی. خودش بود. آمدم خانه عکسش را برداشتم. بله!درست حدس زده بودم؛ مرا نشناخت. احتمالا تحت تأثیر ضربه، آن یکی چشمش هم ضعیف شده بود. اصلا حدس نمی‌زد کسی که پشت سرش ایستاده و نان خاش خاشی دو آتشه می‌خواهد، همان بازجوی اوست. بچه نداشت. آن موقع‌ها مجرد بود اما الان دست پسر بچه‌ای را محکم توی مشتش نگه داشته بود.
توهم یک بازجوی فراموش شده
تلفن را بر می‌دارد به تمام شماره‌هایی که بلد است، یادش
مانده،یا گوشه‌ای یادداشت کرده زنگ می‌زند. بیشتر شماره‌ها پنج رقمی هستند و دیگر
کسی جواب نمی‌دهد، برنمی‌دارد، اصلا خط عوض شده.
اول‌ها بوق می‌زد. چند سال همین‌طوری زنگ می‌زد و می‌نشست آنقدر به بوق‌ها گوش می‌کرد
تا قطع شود. بعدتر‌ها زنی را گذاشتند پای تلفن که از همان اولش بگوید این شماره اشتباه
است. اما جناب سرهنگ ول‌کن نبود. صبح به صبح کراوات زده و لباس پوشیده می‌نشست پای
تلفن، دفترش را می‌آورد می‌گذاشت کنار دستش، شماره‌ها را می‌گرفت. جواب هیچ تلفنی را
اوایل نمی‌داد. کسی شماره‌اش را نداشت. بعد‌ها به چند نفر پیر و پاتال مثل خودش، بقالی
و قصابی شماره داد. یعنی شماره‌اش را برداشته بودند که اگر کاری داشت برایش انجام بدهند.
همسایه‌ها برایش آش می‌آوردند، می‌دانستند تنهاست، کسی را ندارد. دلشان می‌سوخت برای
پیرمرد تنهای طبقه پنجم که هرگز آسانسور سوار نمی‌شود، تلفن جواب نمی‌دهد و با یک لباس
قدیمی نظامی که سردوشی‌هایش کنده شده و یک کراوات دم در می‌آید و آش را تحویل می‌گیرد.
برایش نان هم می‌گرفتند، با بیژامه و کراوات دم در می‌آمد. اوایلش نمی‌خورد اما بعدا که رفع شک شد می‌خورد. همسایه‌ها هوایش را داشتند. نمی‌دانستند کیست، نمی‌دانستند پشت درشان آشغال می‌ریزد. نمی‌دانستند چرا تنهاست. فقط می‌دیدند پا کشان پنج طبقه را بالا و پایین می‌رود. دلشان می‌سوخت برایش. حالا او مربع‌های دیگری به مربع‌های قبلی جلوی اسم‌ها و آدم‌ها اضافه کرده بود.
آقا‌رضا....
خانم‌جمشیدی....
صغری‌خانم....
جناب موسایی......
توی توضیحات هم می‌نوشت غذای کی بهتر است و نان کی تازه‌تر و سر و صدای کی بیشتر. این چیز‌ها گزارشات خرابکاری همسایه‌ها تبدیل شده بود به گزارشات پیرامون آشپزی‌ها و خدمات.
هزار صفحه، هزاران پرونده خصوصی محرمانه، هزار هزار پیگرد
قانونی نیمه‌کاره از همسایه‌ها! پنهانی عکس هم می‌گرفت می‌گذاشت کنار مشخصاتشان، می‌گذاشت
کنار داشته‌ها و نداشته‌هایشان. خانم جمشیدی تو عکس خیلی خوب افتاده بود. تنها زندگی
می‌کرد. بچه‌هایش خارج از کشور بودند. معلم بازنشسته بود؛ مهربان و کمی رک، باحوصله
و منظم، دستپختش هم حرف نداشت. هیچ وقت جلوی در خانه خانم‌جمشیدی آشغال نگذاشت. چند
بار با هم چشم در چشم شده بودند اما نشده بود که گرم بگیرند. نشده بود پی‌اش را بگیرد
که چرا دوباره ازدواج نکرده. نشده بود بپرسد می‌خواهد دوباره ازدواج کند یا نه؟ به
این‌جا‌ها نرسیده بود، یک سلام و علیکی، انگار خانم‌جمشیدی را که می‌دید خون می‌دوید
توی قلب کهنه و زوار در رفته‌اش، نفسش می‌گرفت و پاهایش ذوق ذوق می‌کرد و چشم‌هایش
می‌سوخت.
بالأخره که می‌فهمیدند استاد حسن بنا نیست! بیچاره استاد حسن بنا جنازه‌اش را پای یک
دیوار سیمانی گذاشتند و چال کردند و چاله را پر از سیمان کردند.
بالأخره که می‌فهمیدند این همسایه پیزوری جناب سرهنگ است؛ جناب سرهنگ وظیفه‌شناس ساواک! نمی‌دانست اگر خانم‌جمشیدی این را بفهمد چه واکنشی نشان می‌دهد. اگر بفهمد سرهنگ خطیبی خطرناک دوره شاه همین استاد حسن بناست. نمی‌دانست بله را می‌گوید یا نه!