میرزا ملکم‌خان زمینه‌ساز لاتاری در ایران
ورود لاتاری
عاطفه میرافضل
همزمان با روی کار آمدن قاجارها، ایران عرصه تحولات مهمی شد. نتیجه این تحولات گرایش ناگوار ایران به قدرت‌های بیگانه بود که نشأت گرفته از بی‌خبری حکام قاجار از تحولات بین‌المللی، درگیر بودن بی‌حد و حصر درباریان قاجار به خوشگذرانی‌ها و عیاشی‌های مبتذل و همچنین مقارن با اینان شکست ایران در جنگ‌های با روسیه و در پی آن از دست رفتن بخش زیادی از خاک ایران بود. مطلب زیر به نقل از خبرگزاری دانشجو در این باره سخن می‌گوید.
اعطای امتیازات به وسیله عقد قردادهایی با بیگانگان که سبب تحقیر ابتکار ملی، استعداد و خلاقیت در ایرانیان شده بود؛ شکاف عمیقی در دل دوران معاصر ایجاد کرد که همین شکاف می‌تواند بیانگر اهداف و انگیزه‌های افراد و جریان‌های مؤثر در اعطای امتیازات تحقیرکننده‌ای که دربار ایران در زمان پر تلاطم قاجار به بیگانگان تقدیم می‌کردند باشد.
کیفیت و چگونگی انعقاد قراردادها و اعطای امتیازهای غیر عادلانه به دولت‌های خارجی از سوی مقامات ایران در زمان قاجاریه نقش بسزایی در سرنوشت و روند توسعه و پیشرفت مردم ایران داشت. یکی از این قراردادهایی که نشانگر حضور و دخالت بیگانگان در ارکان حکومت و همچنین نشانگر سستی و ضعف و بی‌کفایتی درباریان بالاخص افراد نزدیک شاه بود؛ اعطای امتیاز لاتاری بوده است.
لاتاری به معنی قمار، تقلب یا بخت‌آزمایی است. این امتیاز در پی سفر سوم ناصرالدین شاه به اروپا در سال 1267 هجری‌شمسی در دیدار با ملکه ویکتوریا و در پی ضیافت‌هایی که برای شاه ترتیب داده شد، توسط میرزا ملکم‌خان به یک سندیکای انگلیسی اعطا شد. ناصرالدین شاه که در پی مشاهده شکوه دربار انگلیس، دچار خودباختگی شده و احساس حقارت بر او مستولی شده بود، آمادگی این را داشت که هرگونه امتیازی را به انگلیسی‌ها تقدیم کند حتی اگر این امتیاز مربوط به قمار و بخت‌آزمایی باشد که در تقابل با احکام شرع و اعتقادات مردم مسلمان ایران قرار دارد.
از طرف دیگر وجود مشاورین و همراهان بی‌کفایت و اغلب خودفروخته در کنار شاه، او را بیش از پیش ترغیب به ذبح منافع و مصالح ملی می‌کرد. از جمله افرادی که در انعقاد این قرارداد نقش بسزایی داشت میرزا ملکم‌خان ناظم‌الدوله پدر روشنفکری ایران، وزیر مختار ناصرالدین شاه، از پیشگامان انقلاب مشروطیت، منتشرکننده روزنامه قانون و از درباریان مدعی وطن‌پرستی بود.
ملکم‌خان در ترویج افکار اباحه‌گرانه (لیبرال مسلکی) نقش بسزایی داشت. شعار اصلی وی اخذ تمدن غربی بدون دخالت عقل ایرانی بود (از فرق سر تا نوک پا غربی شدن). وی دچار شیفتگی مفرط نسبت به فرهنگ غرب شده بود و معتقد بود که از جمله موانع بزرگ پیشرفت ایرانیان این است که ما عقل خود را بر علوم فرنگستان ترجیح می‌دهیم.
ملکم‌خان فراموش‌خانه (پایگاه‌های فراماسونری) را در جهت ترویج اهداف به اصطلاح اصلاح‌طلبانه غرب تأسیس کرد و سرانجام به پاس خوش خدمتی‌های انجام داده برای ملکه و دربار انگلیس و زیر پا نهادن اقتدار ملی ایرانیان، لقب «سر» را از ملکه این کشور دریافت کرد.
امتیاز لاتاری چیزی جز تأسیس قمار‌خانه و یا بنگاه بخت‌آزمایی و قرعه‌کشی در ایران در ازای رشوه برای جلب رضایت ناصرالدین شاه و امین‌السلطان نبود. در ظاهر قرارداد مابین دولت قاجار و شخصی فرانسوی به نام یوزی دوکار دوئل منشی سفارت ایران در لندن به امضاء رسید اما باطن امر چیز دیگری را حکایت می‌کرد. در پشت پرده این قرارداد میرزا ملکم‌خان پدر روشنفکری ایران قرار داشت. ملکم‌خان برای بهره‌برداری سریع از این امتیاز آن را به شرکت سندیکای انگلیسی ـ آسیایی واگذار کرد و مبلغ چهل هزار لیره دریافت نمود.
امتیاز لاتاری که نوعی قمار محسوب می‌شد با احکام اسلام در تضاد بود و این موجب جبهه‌گیری مردم در قبال آن می‌شد. از سویی دیگر نکته قابل توجه و جالب قرارداد این بود که در متن آن هیچ اسمی از شخص یا مؤسسه اقتصادی برده نشده بود و عملا قرارداد سفید امضاء شده بود! این نشان می‌داد که ناصرالدین شاه چیزی جز ملعبه‌ای در دست دیگران نبوده است.
امتیاز لاتاری در همان آغاز کار، نه تنها با مخالفت شدید روحانیونی که آن را مغایر با شرع می‌دانستند مواجه شد بلکه به دلیل فسادها و زد و بندهای صورت گرفته در عقد آن در صحنه بین‌المللی رسوایی بزرگی را به بار آورد. این شرایط به اضافه مخالفت جدی روسیه با قرارداد که در پی رقابت با دولت انگلیس و سیاست موازنه مثبت دولت ایران صورت می‌گرفت، انگلیسی‌ها را بر آن داشت تا از ترس از دست دادن امتیازات دیگر خود در ایران، نسبت به ملکم‌خان اظهار بی‌اعتمادی کرده و امتیاز لاتاری را به دلیل شرایط مذهبی در ایران فاقد ضمانت اجرایی بداند.
با توجه به شرایط پیش آمده و مخالفت‌ها، شاه به الاجبار قرارداد را لغو کرد و از آن‌جاییکه این امتیاز دست به دست در شرکت‌های انگلیسی فروخته می‌شد اعتراضات شدیدی را به بار آورده، فشار بر دربار ناصرالدین شاه را افزایش داد به گونه ای که ناصرالدین شاه ملکم‌خان را از مقامش عزل کرد. از آن سو نیز اعضای سندیکا با توجه به این‌که متوجه شده بودند این قرارداد چیزی جز کاغذ پاره‌ای نیست؛ به وزارت خارجه انگلیس متوسل شده و ملکم‌خان را مجبور به استرداد رشوه دریافتی کردند.
ملکم‌خان بعد از این‌که از طرف ناصرالدین شاه عزل شد، در جایگاه اپوزیسیون نشسته و با انتشار روزنامه قانون، بنای حمله به استبداد و ایراد شعارهای منورالفکرانه گذاشت. فشارهای او بر دربار از طریق روزنامه و موضع‌گیری‌های سیاسی‌اش سبب شد تا در نهایت در زمان مظفرالدین شاه به مقام خود دست یافته و بار دیگر به همکاری با استبدادی بپردازد که خود پیش‌تر به نقد آن می‌پرداخت. او در نامه‌ای به ناصرالدین شاه در دوران عزل و اپوزیسیون بودنش؛ به او هشدار می‌دهد که اگر چرخ زندگی او نچرخد، علیه شاه اقدام خواهد کرد و ساکت نخواهد نشست.
اعطای پر حرف و حدیث امتیاز لاتاری و متعاقب آن لغو این قرارداد، علاوه بر لطمات مادی ضربه شدیدی به حیثیت و آبروی ایران در مجامع بین‌المللی وارد کرد. از سوی دیگر بی‌اعتمادی اقشار مختلف مردم نسبت به دولت افزایش می‌یافت. آن‌ها که پیش‌تر با رشوه‌گیری مقامات دولتی از مردم ایران دست و پنجه نرم کرده و با گوشت و پوست خود آن را تجربه کرده بودند، اکنون مشاهده می‌کردند که مقامات دولت در ازای دریافت رشوه چوب حراج به منافع ملی و حتی اعتقادات مذهبی آن‌ها نیز می‌زنند. این خیانت‌ها مردم را دلواپس آینده کشور و تسلط بیگانگان بر سرنوشتشان کرده بوده و این دلواپسی خود اصلی‌ترین عامل حمایت مردم از علما در مبارزه با به تاراج دادن منافع ملی توسط درباریان و روشنفکران بود.