پشت پرده

معصومه تاوان

زن‌دایی فتانه را همه می‌شناختند. اسمش را گذاشته بودند ناناز خانم و پشت سرش حرف می‌زدند و غش غش می‌خندیدند. البته کسی جرأت نداشت رو در رویش چیزی بگوید چون می‌دانستند خبرها به گوش دایی‌جعفر می‌رسد و یک جنگ تمام اعیار راه می‌افتد.

دایی‌جعفر عاشق زنش بود یا این‌طور نشان می‌داد. این را همیشه جلوی روی همه علی‌الخصوص خانم‌جان که با غیظ می‌خواست حرفش را به کرسی بنشاند، می‌گفت. خانم‌جان هر موقع دایی را می‌دید محال بود این جمله را به زبان نیاورد:

ـ خودتو بدبخت کردی.

دایی‌جان جعفر زیر بار نمی‌رفت، بحث می‌کرد، داد و قال راه می‌انداخت و بعد هم با قهر و توپ و تشر خانه خانم‌جان را ترک می‌کرد و تا چند روز آن طرف‌ها‌ پیدایش نمی‌شد. خاله‌شهربانو همیشه با خانم‌جان دعوا می‌گرفت که چرا دایی را ناراحت می‌کند و توی زندگیشان دخالت می‌کند. خانم‌جان هم نم پای چشم‌ها‌یش را می‌گرفت و می‌گفت:

ـ من بچمو می‌شناسم بزرگش کردم، اون بدبخت شده.

ـ آخه مادر من بدبخت شده یا نشده به ماها چه؟! چرا یه کاری می‌کنی مرد به این گندگی به گریه بیفته آخه. تو مادرشی اونم زنش، نمی‌تونه که بینتون یکی رو انتخاب کنه.

دایی هیچ‌ وقت زیر بار نمی‌رفت که بدبخت شده. مدام می‌گفت زن‌دایی آن چیزی که آن‌ها فکر می‌کنند، نیست.

ـ شما که باهاش این‌طور رفتار می‌کنید چه توقعی دارید ازش؟! خب بایدم بد عنقی کنه دیگه. شما خوش‌اخلاقی کنید ببینید چطور مهربانی می‌کنه.

ـ مهربونیشم نخواستیم بابا.

البته به نظر میامد برای کسی اهمیت نداشت که دایی بدبخت هست یا نه، فقط دلشان می‌خواست مسأله‌ای برای حرف زدن و پر کردن اوقات‌ فراغتشان پیدا کنند و بدبخت شدن دایی را بهانه کرده بودند.

زن‌دایی وقتی من هفت سالم بود وارد خانواده‌مان شد. لوس بود و نازک‌ نارنجی. با کوچک‌ترین حرف و شوخی گریه‌ا‌ش می‌گرفت و اشک‌ها‌یش دانه دانه راه می‌افتادند. اشک‌ها‌یی که معلوم نبود از کجا و چطور این‌قدر راحت توی چشم‌ها‌یش می‌نشستند. همیشه گریه را توی آستینش داشت، بی‌دلیل و با‌دلیل دم دستش بود و نثار همه چیز می‌کرد. نثار لحظه‌ها‌ی خوش، لحظه‌ها‌ی ناخوش. اهل گله و شکایت و آه و ناله بود. چشم‌ها‌یش را خمار می‌کرد و از سر دردی که چند وقت است به جانش افتاده و خواب و خوراک را از زندگی‌اش گرفته حرف می‌زد. بهانه‌گیر بود و غر غرو. کم‌تر چیزی راضی‌اش می‌کرد. آن‌قدر از این چیز و آن چیز ایراد می‌گرفت که همه را عاصی می‌کرد و گاها دیوانه. مدام از خانواده‌ا‌ش می‌گفت، از خاندان بزرگ و اصیلش که در باکو و قفقاز زندگی می‌کردند، از جد پدری‌اش که برای خودش در دم و دستگاه شاهی کسی بوده، از مادربزرگش که صاحب جعبه‌ها‌ی گنج بود و آن را برای نوه‌ها‌ و نتیجه‌ها‌یش ارث گذاشته. قیافه خانم‌جان و ایل و تبار مادری وقتی این حرف‌ها‌ را می‌شنیدند دیدنی بود. سکوت می‌کردند اما چشم‌ها‌یشان برق می‌زد و تمام تمسخر دنیا روی لب‌ها‌یشان جان می‌گرفت و بین نگاه‌ها‌یشان رد و بدل می‌شد. سرشان را طوری تکان می‌دادند که به قول خودشان ناناز خانم متوجه شود و حرص بخورد ولی ناناز خانم همیشه این حرکات را نادیده می‌گرفت و به حرف‌ها‌یش ادامه می‌داد. تنها کسی که با جان و دل به حرف‌ها‌ی زن‌دایی فتانه گوش می‌داد دایی‌جان جعفر بود. دستش را به شانه زنش می‌کشید و همه چیز را تأیید و به قول مادر روغن و پیاز‌داغش را بیشتر می‌کرد. زن‌دایی حتی بعضی وقت‌ها‌ دایی را هم وارد داستان‌ها‌یش می‌کرد و از رشادت‌ها‌ و شجاعت‌ها‌ و هر چیزی که بشود یک مرد ایده‌آ‌ل داشته باشد، حرف می‌زد. دایی می‌خندید و کیف می‌کرد از این تعریف‌ها‌. بعضی وقت‌ها‌ حتی باورش می‌شد که تمام این کارها را خودش انجام داده.

ـ فتانه‌جان به من لطف دارن، من رو خجالت زده می‌کنن.

و زن‌دایی انگار شیفته این تعریف باشد، گردنش کش می‌آمد و غبغبی شل وول زیر گلویش می‌نشست و با صدایی که ناز و ادا از آن بیرون می‌ریخت، می‌گفت:

ـ شما که اینقدر تواضع دارین چیزی نمی‌گین گفتم من دلاوری‌ها‌تون رو برای بقیه تعریف کنم.

و خانم‌جان خون خونش را می‌خورد. لب‌ها‌یش را گاز می‌گرفت و تند تند نفس می‌کشید. نگاهی ماتم‌زده به دایی می‌انداخت و بعد برای مادرم زیر لب چیز نامفهومی‌را زمزمه می‌کرد.

خانم‌جان خیلی از زن‌دایی فتانه خوشش نمی‌آمد. از همان روز اول موضعش را با او مشخص کرد. در نظر او زن‌دایی آدم تمارض کاری بود که با این ناز و اداهای الکی دل پسرش را خون کرده و به زندگی او آتش زده بود.

خانم‌جان دلش می‌خواسته دختر برادرش را برای دایی‌جعفر می‌گرفته که از هر انگشتش هزار جور هنر قد و نیم قد می‌ریخته و الان برای خودش آرایشگاه زده و کلی کیا و بیا دارد. به خاطر همین خیلی روی خوش به زن‌دایی‌ فتانه نشان نمی‌دهد. زن‌دایی هم کم پیش می‌آید که با خانم‌جان گرم بگیرد و سر صحبت را باز کند.

مادرم دم به دم خانم‌جان داده و از زن‌دایی فتانه حرف می‌زند. از این‌که مدام آه و ناله می‌کند، از این‌که عمر دایی را تباه کرده، از این‌که شبیه آن‌ها نیست. در خیال‌بافی مامان، دایی به روی خودش نمی‌آورد که از زندگی با فتانه خسته شده وگرنه او هم دل خوشی ندارد از این‌که او بچه‌دار نمی‌شود و به دروغ همه را انداخته گردن دایی. خانم‌جان هم تمام حرف‌ها‌ی مادرم را تأیید می‌کند، دوباره نم پای چشم‌ها‌یش را می‌گیرد و می‌گوید:

ـ چقدر گفتم این زن به درد تو نمی‌خوره نگیرش بیا همین دختر داییت رو بگیر، پاشو کرد توی یک کفش که الا و بلا همین دختر. خدا بهادر رو نبخشه که این نون رو اون گذاشت تو دامن ما. خانواده اصیلی هستن و اصالت دارن! آخه اگر ما از کوچه پس کوچه‌ها‌ی پایین شهر جمعش نمی‌کردیم که معلوم نبود چه سرنوشتی پیدا کنه.

من از این چیزها سر در نمی‌آورم. خیلی وقت‌ها‌ خودم هم می‌روم توی فکرکه دایی مجبوری او را تحمل می‌کند یا نه واقعا زن‌دایی فتانه همیشه رنجور الکی دلخور قهرش دم دست را دوست دارد. هر وقت دایی‌جان جعفر را دیده‌ا‌م در حال نازکشی از زنش است. دایی‌جعفر از آن مردهایی است که همه زن‌ها‌ دوست دارند یکی یک دانه‌ا‌ش را داشته باشند. این فقط مختص بزرگ‌ترها نیست حتی من با تمام پانزده سالگی‌ام بعضی وقت‌ها‌ به زن‌دایی فتانه حسادت می‌کنم. البته فقط من نیستم همه بچه‌های فامیل دایی را دوست دارند و عاشق شوخی‌ها و خنده‌ها و شادی‌های کودکانه و سر به سرگذاشتن‌هایش هستند ولی زن‌دایی فتانه اجازه نمی‌دهد تا دایی را می‌بینیم. تا می‌بیند دایی مشغول خوش و بش با یکی از بچه‌ها‌ سریع خودش را می‌زند به بیماری به غش و ضعف و سر درد. خوب قلق دایی را بلد است و دایی انگار که کسی برق به تمام تنش وصل کرده باشد خودش را می‌رساند بالای سرش و آن‌قدر ناز زن‌دایی فتانه را می‌کشد تا رنگ و روی پریده زن‌دایی به سر و صورتش برگردد. بچه ندارند ولی زن‌دایی به اندازه یک بچه نُنر دایی را آزار می‌دهد و دایی انگار از تمام این آزار و اذیت‌ها‌ لذت می‌برد یک‌بار هم دم نمی‌زند. احساس می‌کنم من هم مثل مادر و خانم‌جان از زن‌دایی بدم می‌آید، از قهرهای کودکانه‌ا‌ش، از اشک‌ها‌ی دروغی‌اش، از آه و ناله‌ها‌ی مسخره‌ا‌ش. من هم دلم می‌خواهد بعضی وقت‌ها‌ مثل مادر و دایی‌ها‌ و خاله‌ها‌ و خانم‌جان یواشکی به او بخندم وقتی حرف می‌زند لب و دهانم را تکان بدهم و آشکارا و پنهانی او را دست بیاندازم و انتقام تمام روزهایی را که دایی را از ما گرفته در بیاورم. بچه‌تر که بودم موقع بادبادک‌بازی روی کول دایی می‌رفتم و تمام مدت روی دوش دایی اوج گرفتن بادبادکم را می‌دیدم.

دلم می‌خواهد یک روز دایی را از چنگال ملکه فتانه در بیاورم و یواشکی ببرم به دشتی سرسبز و آن‌جا آن‌قدر با هم بازی کنیم و بخندیم تا تلافی تمام سال‌ها‌ی زندگی دایی در بیاید. با دیدن زن‌دایی انتقام کوچک و مسخره به سرم می‌زند. حسادت‌ها‌ی استخوان سوز او دنیای مرا بهم ریخته. هر چه فکر می‌کنم به جایی نمی‌رسم. وقتی این فکر به سرم می‌زند از خودم خجالت می‌کشم، شرمنده می‌شوم و از فردای آن روز دختر خوبی برای پدر و مادرم می‌شوم تا تلافی افکار بدی که به سرم زده در بیاید اما دایی هیچ وقت از ذهنم بیرون نمی‌رود. من دایی را مثل شاهزاده‌ا‌ی می‌دانم که در قصری کهنه و قدیمی اسیر است و آن‌جا مجبور است هر روز برای پادشاه قصر قربان صدقه برود و شعرهای عاشقانه بخواند تا شاهزاده خانم بیشتر دوستش داشته باشد و کمتر تب کند و ناخوش شود. دلم برایش می‌سوزد از آن دل‌سوزی‌ها‌یی که آخرش حالت تهوع می‌گیرم و کارم به آب قند و قربان صدقه رفتن‌ها‌ی خانم‌جان می‌کشد.

برای شهریور ماه دایی خبر می‌آورد که می‌خواهند به مسافرت بروند و نمی‌توانند با ما به روستای زادگاهش بیایند. خانم‌جان وقتی می‌شنود چیزی نمی‌ماند که سنگ‌کپ کند. دستش را می‌گذارد روی سینه‌ا‌ش و فشار می‌دهد. رگ‌ها‌ی خونی چشم‌ها‌یش بیرون می‌زند. برای هزارمین بار همه را می‌اندازد گردن زن‌دایی و تا جایی که می‌شود از او بد گویی می‌کند و چند فحش آب‌دار حواله دایی‌بهادر می‌کند.

ـ اون این نون رو گذاشت توی دامن ما اون.

همه ما می‌دانیم زن‌دایی فتانه خواهر‌زاده صمیمی‌ترین دوست دایی‌بهادر است و دایی‌بهادر برای این‌که دوستی‌اش را با رفیق قدیمی‌اش محکم‌تر کند زن‌دایی فتانه را برای دایی‌جعفر انتخاب کرده. نمی‌دانم چرا دلم می‌خواهد بروم و گوشی را بردارم تمام حرف‌ها‌ی بد و ناجوری را که بلدم به زن‌دایی بگویم نه به خاطر خودم که این بار برای خاطر خانم‌جان. او دایی‌جعفر را بیشتر از تمام بچه‌ها‌یش دوست دارد. گل سرسبد بچه‌ها‌یش است و یک‌جور دیگر خواستنی است. درست مثل زن‌دایی بیژن که سوگلی خانم‌جان است و هیچ کدام از عروس‌ها‌ و دامادهای دیگر نمی‌دانند که راز موفقیتش چیست و چطور در قلب سخت پسند خانم‌جان راه باز کرده و این‌طور سفت و محکم جا خوش کرده. خانم‌جان مدام قربان صدقه‌ا‌ش می‌رود و گل سوغاتی‌ها‌ی مشهد و کربلا و سفرهای زیارتی دیگرش برای اوست. هر کجا که می‌نشیند از دست پخت و سلیقه و خانه‌داری و بچه‌داری‌اش حرف می‌زند و چشم‌ها‌یش وقت تعریف برق می‌زند.

***

خانم‌جان چند وقتی است که تب‌دار و مریض است. حالش اصلا خوب نیست. نمی‌دانم چرا ولی بوی مرگ را می‌شود از تمام در و دیوارهای خانه فهمید. فکر این‌که یک روز خانم‌جان نباشد، همه را یک جورهایی کلافه کرده. دایی‌ها‌، خاله‌ها‌، زن‌دایی‌ها‌ و شوهر‌خاله‌ها‌ را. مادرم بیشتر از همه کلافه است مدام راه می‌رود و با خودش حرف می‌زند. نه بلند بلند که آرام و بی‌صدا. طوری که فقط تکان لب‌ها‌یش دیده می‌شود ولی خوب می‌فهمم که دارد با خودش غرغر می‌کند. نبود خانم‌جان همه را یک جورهایی کلافه کرده اما بیماری خانم‌جان بیشتر. همه درگیر همدیگر هستند، مدام با هم دعوا می‌کنند و سر هم دیگر منت می‌گذارند و کارهایی را که روزی روزگاری در حق خانم‌جان انجام دادند به رخ همدیگر می‌کشند. خانم‌جان همه این‌ها‌ را می‌شنود و یواشکی اشک می‌ریزد. به مراقبت احتیاج دارد به مراقبت شدید. خودش هم شرمنده می‌شود ولی بعضی وقت‌ها‌ جایش را خیس می‌کند و بعدش با صدای بلند گریه می‌کند. شرمنده است.

زن‌دایی ‌ها‌نیه درس و مشق بچه‌ها‌ را بهانه کرده و چند روزی است که خانه خانم‌جان پیدایش نمی‌شود. زن‌دایی بیژن هم که سوگلی خانم‌جان بود با خاله شهربانو دعوای سوری راه انداخت و چند وقتی است که دور و بر خانه خانم‌جان دیده نمی‌شود. مادرم مانده دست تنها. از پس کارهای خانم‌جان بر نمی‌آید ولی حال و حوصله غر و لند کردن هم ندارد. به زحمت و تنها کارها را جلو می‌برد. خانم‌جان بد اخلاق‌تر و بد قلق‌تر شده و راه به راه گریه می‌کند و کسی نمی‌داند برای خاطر خودش است یا وضعیتی که در آن گیر افتاده. من گاه گداری بعد از مدرسه و کلاس‌ها‌ به مادرم کمک می‌کنم اما دیدن خانم‌جان آن هم در آن وضعیت اعصابم را خورد می‌کند.

تنها کسی که در این گیر و دار به درد مادر می‌رسد و باری از روی دوشش بر می‌دارد زن‌دایی فتانه است. نمی‌دانم چرا ولی می‌آید و می‌رود. اهل اه و پیف است ولی تا مادر را گرفتار می‌بیند دستش را می‌گیرد و به دادش می‌رسد. خانم‌جان دلش نمی‌خواهد زن‌دایی فتانه او را در این وضعیت ببیند. مدام غرغر می‌کند و حرف می‌زند. وقتی زن‌دایی فتانه بالای سرش می‌رسد، خودش را مچاله می‌کند. چشم‌ها‌یش را می‌بندد ولی زن‌دایی به روی خودش نمی‌آورد. آرام کارهای خانم‌جان را انجام می‌دهد. هنوز هم کمتر با خانم‌جان حرف می‌زند ولی همان چند کلمه‌ا‌ی را هم که می‌گوید نه دروغی می‌شود در آن پیدا کرد نه کینه و حسادتی. موهای خانم‌جان را شانه می‌زند، ناخن‌ها‌یش را می‌گیرد، او را حمام می‌کند و... وقتی زن‌دایی فتانه کارهای خانم‌جان را انجام می‌دهد، هیچ نشانی از آن زن لوس و نُنر نمی‌شود در او دید. مهربان و صبور می‌شود. دیگر نک و نال هم نمی‌کند. نمی‌دانم چطور شد که زن‌دایی اینقدر عوض شد ولی دایی‌جان جعفر با خنده شعری می‌خواند و تحویل مادر و خانم‌جان می‌دهد.

ـ سیرت زیبا... گفتم که فتانه رو باید بشناسید.

خانم‌جان باز هم نمی‌خواهد کم بیاورد. غرغر می‌کند ولی این‌ بار آرام‌تر. خودم چند باری دیده‌ا‌م که با زن‌دایی گرم حرف زدن است. هیچ کدام به روی خودشان نمی‌آوردند که روزگاری با هم ناسازگار بودند. مثل این‌که تازه همدیگر را کشف کرده باشند، سخت مشغول فهمیدن ریز و درشت خلقیات همدیگر هستند. کم کم فکر می‌کنم من هم مثل دایی دارم عاشق زن‌دایی می‌شوم. مادرم با او مهربان‌تر شده، دیگر وقتی از شجره نامه‌ا‌ش حرف می‌زند لب‌ها‌یش را جمع نمی‌کند و پوزخند نمی‌زند. با دقت گوش می‌دهد. دایی خوشحال‌تر شده بیشتر سر به سر من و بقیه بچه‌ها‌ می‌گذارد و زن‌دایی دیگر کمتر بد عنقی می‌کند و بهانه‌گیری.

مادرم می‌گوید:

ـ فتانه خیلی عوض شده‌ ها‌ داداش؟!

ـ فتانه از اول هم همین شکلی بود شما عوض شدید.

و خانم‌جان سکوت می‌کند و به انگشت‌ها‌یش خیره می‌شود، به ناخن‌ها‌ی تازه کوتاه شده‌ا‌ش.