تربیت کودک خوش‌بین و مثبت‌اندیش
مریم کمالی‌نژاد
می‌خواهیم درباره تربیت کودکانی خوش‌بین صحبت کنیم. شاید با خودتان بگویید که مگر کودک خوش‌بین یا کودک بدبین هم داریم؟ و معتقد باشید که خوش‌بینی و بدبینی مربوط به بزرگسالی است و ربطی به بچه‌ها ندارد. حتی ممکن است بر این باور باشید که خوش‌بینی یا بدبینی مثل رنگ چشم، چیزی ارثی و ژنتیک است که کودک با آن زاده می‌شود و نهایتا والدین می‌توانند آن را تعدیل و کنترل کنند. اما در واقع این‌طور نیست. خوش‌بینی و بدبینی مثل هزاران رفتار و اعتقاد دیگر، اکتسابی است و اولین معلمان آن، والدین هستند.
برخی والدین هم ممکن است اعتقاد داشته باشند که بدبینی گاهی بسیار بهتر از خوش‌بینی است، کودک خوش‌بین، ساده‌لوح است و به زودی در دام گرگ‌های جامعه و رفتارهای بزهکارانه می‌افتد و چه بهتر که بچه بدبین باشد تا خوش‌بین. خب منظور ما از خوش‌بینی، ساده‌لوحی نیست و این دو با هم یکی نیستند. خوب است بدانید که طبق پژوهش‌های انجام شده در این زمینه، خوش‌بین‌ها معمولا عمر طولانی‌تری دارند و زندگی سالم‌تری را تجربه می‌کنند. تربیت کودک خوش‌بین، اثرات بلندمدتی بر زندگی او دارد. مسأله تنها به امروز ختم نمی‌شود. فرد مثبت‌اندیشی که نیمه پر لیوان را می‌بیند، روابط اجتماعی و عاطفی عمیق‌تر و سالم‌تری را تجربه می‌کنند، احساس رضایت بیشتری دارد و کمتر به دام افسردگی می‌افتد. پس با ما باشید تا روش‌های تربیت کودک خوش‌بین را با هم مرور کنیم.
الگوی غر غرو
اولین گام، داشتن الگوی رفتاری مناسب است. اولین الگوهای رفتاری و قهرمان‌های زندگی کودک، والدین او هستند. پس اگر شما الهه غر زدن و اندوه مداومید، تعجبی ندارند که فرزندتان هم مثل خودتان بشود. دست از غر زدن بردارید و روی مثبت‌اندیشی خودتان در قدم اول کار کنید. زندگیمان سخت شده است، این را همه‌مان می‌دانیم و با آن دست و پنجه نرم می‌کنیم، اما بازگو کردن این حجم سختی در پیش روی بچه‌ها، آن‌ها را دچار عدم امنیت، نگرانی و در نهایت بدبینی نسبت به اوضاع می‌کند. اگر مادری شاغل هستید، کمتر از مشکلات شغلیتان جلوی بچه غر بزنید، اگر پدری کارمند هستید، نیاز نیست کودک در جریان کلیه مشکلات اقتصادیتان قرار بگیرد. آن‌قدر از گرانی و مشکلات و سختی غر نزنید. یا حداقل جلوی بچه‌ها این کار را انجام ندهید.
نگران‌های منفی‌باف
ما نگران فرزندانمان هستیم. نگران سلامت جسم و روحشان. نگرانیمان را اغلب در غالب جملات منفی بیان می‌کنیم. «بیا کنار از نزدیک پنجره، الان میفتی» «به او دست نزن، می‌خوره توی سرت» یا حتی در مورد موقعیت‌های متفاوت زندگی با جملات منفی صحبت می‌کنیم: «بچه خانم فلانی پزشکی قبول شده، عمرا ما از این شانس‌ها داشته باشیم» «آخرش این ترافیک مزخرف منو دیوونه می‌کنه»! جملات ما با این‌که روی رفتار و روحیات خود ما هم اثرات غیرقابل انکار دارند، بر روی احساس و رفتار بچه‌ها اثری چند برابر می‌گذارند. ممکن است ما از کنار جملات منفی عبور کنیم و امیدمان را هم همچنان حفظ کنیم، اما بچه‌ها آن را با تمام وجود باور می‌کنند و بخشی از زندگی و شخصیتشان می‌شود. بنابراین مراقب جملاتی که جلوی بچه‌ها به زبان می‌آورید باشید.
تجربه موفقیت
همه‌مان می‌دانیم که تجربه موفقیت، باعث خوش‌بینی ما می‌شود و شکست‌های مکرر و پشت سر هم، به بدبینی‌ها دامن می‌زند. کودکان نیز چنین هستند، اگر مدام دچار شکست شوند، بدبین و ناامید می‌شوند. تلاش کنید تا فرزندتان تجربه موفقیت، داشته باشد. با این حال او را از خطرپذیری برحذر ندارید. در شرایط سخت، فورا از ترس شکست، او را از محیط و مسأله دور نکنید. به طور مثال اگر فرزند شما همیشه در یک بازی خاص، دچار شکست می‌شود، نباید او را برای همیشه از آن بازی منع کنید، با این روش به او فهمانده‌اید که تو یک بازنده‌ای و بهتر است کنار بکشی. بلکه با او صحبت کنید و ارزشمندی تلاشش را بهش بفهمانید. «همین که برای برنده شدن تلاش می‌کنی خیلی خوبه» علاوه بر این است، دستاوردهای کوچک کودک را هم ببینید و از آن‌ها تقدیر کنید.
مسئولیت‌های کوچک، اثرات بزرگ
به کودکانتان مسئولیت بدهید. حتی اگر فقط دو سال دارند. با این کار هم حس مسئولیت‌پذیری او را رشد می‌دهید و هم باعث رضایتش می‌شوید که خود این رضایت سبب تجربه موفقیت و خوش‌بینی است. البته باید حواستان باشد که چه مسئولیتی را به فرزندتان می‌دهید، سپردن کارهایی که در توان و حوصله کودک نیست، اشتباه تربیتی است. به کودک سه ساله‌تان که هنوز تعادل حرکتی و ذهنی صد در صد ندارد، ظرف شکستنی میوه را ندهید که جا به جا کند. مسئولیت‌هایی به کودک بسپارید که در توانش باشد. مثل جمع کردن اسباب‌بازی‌ها، ریختن لباس‌ها در حفره لباسشویی و...
دعواهای کودکانه و خوش‌بینی
بچه‌ها حین بازی، زیاد با هم دعوایشان می‌شود. از درگیری‌های کلامی و لج و لجبازی گرفته تا کتک و کاری و برخوردهای فیزیکی. والدین دو دسته‌اند؛ آن‌هایی که خیلی زود خودشان را قاطی دعوای بچه‌ها می‌کنند و طرف فرزندشان را می‌گیرند و بچه مقابل را با پرخاشگری می‌رانند و دسته دوم آن‌هایی که کمی صبر می‌کنند و اجازه می‌دهند که بچه‌ها خودشان تا جایی که ممکن است مشکل را برطرف کنند.
اگر از آن دسته والدینی هستید که به سرعت و بدون اطلاع از موضوع، خودتان را قاطی دعوای بچه‌ها می‌کنید و طرفداری از فرزندتان را پیش می‌گیرید، بدانید که مشغول بدبین کردن بچه هستید. با این کارتان این پیام را به بچه‌تان می‌دهید که همیشه حق با تو است و دیگران در هر شرایطی قصدشان آسیب رساندن و اذیت کردن توست.
در چنین مواقعی کمی صبر کنید. بدون اطلاع از موضوع وارد بحث بچه‌ها نشوید. تا درگیری فیزیکی رخ نداده خودتان را قاطی نکنید. در صورتی که نیاز به دخالت شما، پیش آمد حتما داستان را از زبان هر دو کودک بشنوید. بر روی نکات مشترک و مثبت که برای هر دو کودک شیرین و جذاب است متمرکز شوید و زیاد به مشکل بها ندهید.
چرا می‌ترسی؟
کودکان ممکن است از چیزهای متفاوتی بترسند، از حمام رفتن، از نزدیکی به حیوانات، از تاریکی، از تنها خوابیدن و... ترس کودک هم معمولا اکتسابی است یا علتی دارد که باید آن را پیدا کنید. ترس، اعتماد به نفس کودک و رضایت او را تحت تأثیر قرار می‌دهد و او را نسبت به اطرافش بدبین می‌کند. پس بهتر است علت‌یابی کرده و برای ترس‌های کودک چاره‌جویی کنید.
«نیکی» همیشه برای حمام رفتن دچار مشکل است. او بچه آرام، حرف گوش کن و مهربانی است، اما تا وقتی که پای حمام رفتن وسط نیامده باشد، در شرایطی که اسمی از آب و حمام به میان بیاید، او تبدیل به یک جیغ جیغوی فراری می‌شود که کسی از پسش برنمی‌آید. از مادرش چرا از حمام می‌ترسه؟ می‌گوید: «وقتی کوچک‌تر بود یک‌بار شامپو چشمش را سوزانده» راهکار یک کار ساده است، خریدن نقاب مخصوص حمام. با گذاشتن این نقاب روی سر بچه، به او این اطمینان را می‌دهید که آب و شامپو با چشم‌هایش هیچ کاری ندارد. یک‌بار خارج از حمام این کار را امتحان می‌کنیم، در فضایی که کودک آرامش دارد، بعد از چند بار مشکل حل خواهد شد.»
این یک مثال است. برای بقیه ترس‌های کودک هم باید چاره‌جویی کرد.
خوش‌بینی و صداقت
با کودکتان صادق باشید و به بهانه خوش‌بینی به او اطلاعات غلط و امید واهی ندهید. خوش‌بینی در کنار واقع بینی است که باعث رشد و آرامش فرزند شما می‌شود در غیر این صورت از او فردی ساده‌لوح می‌سازد. اگر کودکتان از این‌که در مدرسه جدید هیچ دوستی ندارد شاکی است، لازم نیست به او بگویید: «من مطمئنم که همه اونجا تو رو دوست دارند و منتظرت هستند» بعد از این جمله شما اگر کودک با یک قلدر در مدرسه مواجهه شود، امید واهی شما کمکی به او نخواهد کرد. در عوض می‌توانید به او آمادگی بدهید و با صداقت رفتار کنید.
«بله، می‌دانم که برای تو شرایط سختی است، اما ممطئنم که می‌توانی برای خودت دوستان خوبی پیدا کنی»