روایت یک دزدی تاریخی به سبک غربی‌ها
در جریان گردش خون نام «ابن‌نفیس» می‌درخشد
عاطفه میرافضل
این کوتاهی ما شرقی‌هاست یا زرنگی غربی‌ها که همیشه کشف‌های بزرگ را به خود نسبت می دهند. آن‌ها عادت دارند که خود را ناشر علم و دانش در جهان بدانند و حتی در مواردی که دانشمندان ما خود را ثابت کرده اند، آن‌ها این دانشمندان را تأثیرگرفته از فرهنگ یونان و روم باستان و فیلسوفان غربی دانسته اند. موضوع کشف گردش ریوی خون یا همان گردش کوچک نیز از این سرنوشت استثنا نبوده است. همچون کشف‌های دیگر، خیلی‌ها آن را به غرب و دانشمندانی چون رِئالدو کُلومبو، میگوئل سروتوس و از همه شناخته شده تر ویلیام‌هاروینسبت می دهند؛ ولی بی خبر از آن که چندین قرن پیش از آن‌ها در این سوی دنیا، در خاورزمین دانشمندی مسلمان به نام ابن نفیس، به این کشف بزرگ دست یافته بود. به مناسبت سالروز تولد ابن‌نفیس در هفته پیش‌رو به شرح ماجرا از مجله انتظار نوجوان می‌پردازیم.
ابن نفیس که بود؟
علاءالدین‌ابوالحسن (ابوالعلاء) بن‌علی‌بن‌ابی‌الحزم‌ابن‌نفیس‌قرشی در قرن هفتم هجری‌قمری در روستای قرش (Gharash) در آن سوی رود سیحون به دنیا آمد. او پزشک مشهور دمشقی و کاشف گردش خون ریوی بود که به جز پزشکی در ادبیات، منطق، فلسفه و علوم دینی دستی قوی داشت. متأسفانه در منابع، خبری در مورد تاریخ تولد او در دست نیست؛ ولی باتوجه به تاریخ وفاتش می توان حدس زد که تولد او حدود سال 607 هجری‌قمری یعنی در سال 1210میلادی بوده است.
تحصیلات و فعالیت‌های ابن‌نفیس
ابن‌نفیس در دمشق رشد یافت و در بیمارستان نوری آن شهر نزد «عمران اسرائیلی» به تحصیل علم پزشکی پرداخت. او پس از تحصیل عام طب در دمشق به قاهره رفت و در بیمارستان ناصری آن شهر به تدریس مشغول شد. در قاهره به تدریس فقه نیز اشتغال داشت. گفته‌اند او چنان به تدریس علاقه داشت که شب و روز نمی‌شناخت و به جز مدرسه و بیمارستان، در خانه نیز کلاس‌های درس تشکیل می‌داد.
فیس یکی از برجسته‌ترین دانشمندانی است که با پدید آوردن آثاری، نام خود را در تاریخ پزشکی اسلامی بلند آوازه کرده است. همان طور که گفتیم او به جز پزشکی در فقه، اصول، حدیث، منطق و ادبیات نیز مهارت داشته است. استاد او «ابن‌نحاس» دانش او را در نحو ستوده است. «ابن‌فضل‌الله» او را علامه روزگار و پدر همه علوم خوانده و یادآوری کرده که وی در منطق به شیوه گذشتگان تمایل داشته و در طب نیز مخالف عقیده‌های جالینوس بوده است. ابن‌نفیس را پیشوای پزشکان خوانده‌اند و از آثار او چنین برمی‌آید که در فنون پزشکی و جراحی چیره دست و صاحب سبک بوده است.
شهرت ابن‌نفیس
آن چه که در سده اخیر موجب شهرت ابن‌نفیس و توجه دانشمندان به وی شده، آگاهی او از گردش کوچک یا ششی خون است که نشان می‌دهد باید به نسبت دادن این کشف به «میگوئل سروتو» که در قرن 16میلادی یعنی سه قرن پس از ابن‌نفیس به دنیا آمده، کمی بااحتیاط‌تر عمل کرد.
کشف حقیقت
نخستین بار یک دانشجوی مصری دانشکده پزشکی فرایبورگ آلمان، به نام «محیی‌الدین تطاولی» در کتابخانه برلین به نسخه‌ای از «شرح تشریح قانون ابن‌نفیس» دست یافت که نظریه گردش ریوی خون در آن مطرح شده بود. تطاولی رساله دکتری خود را با عنوان «گردش ریوی خون از نظر ابن‌نفیس قرشی» براساس این کتاب نوشت. این رساله باعث بحث‌ها و انتقادهای بسیاری شد. استادان شروع به انکار و انتقاد کردند، و رساله را برای «مایرهوف» که در قاهره بود فرستادند و او آن را تأیید کرد. ابن‌نفیس در جاهای دیگری از آثار خود نیز آشکارا این نظریه را مطرح ساخته است.
او در «شرح تشریح قانون» خود ضمن نقد نظریه جالینوس مبنی بر وجود منافذی میان دو بطن راست و چپ قلب، یادآور شده که خون از بطن راست از طریق ورید شریانی به سوی ریه رفته و پس از اختلاط با هوا از راه شریان وریدی به بطن چپ سرازیر می‌شود. او ضمن اثبات انبساط و انقباض قلب و لزوم تصفیه خونی که از قلب می‌آید به وسیله هوای درون ریه‌ها و بزرگ‌تر بودن بطن چپ از بطن راست، به رد نظریه «ابن‌سینا» درباره وجود سه بخش در قلب پرداخته و تصریح کرده است که دانش تشریح نادرستی باعث این نتیجه‌گیری شده است. وی در این جا نیز به روشنی اشاره کرده است که خون از بطن راست، پس از عبور از ریه به بطن چپ وارد می‌شود.
آثار ابن‌نفیس
او آثار گوناگونی در زمینه‌های مختلف دارد؛ از جمله در پزشکی که نسخه‌هایی از بیش تر آن‌ها در دست است. آثار او در پزشکی، بیشتر شرح برخی از کتاب‌های بقراط، جالینوس و مفصل‌تر از همه شرحی بر آثار ابن‌سینا است. هم چنین به خاطر این که او توجه بسیاری به آثار ابن‌سینا داشت، او را ابن‌سینای دوم لقب داده‌اند.
مشهورترین کتاب ابن‌نفیس «شرح تشریح ابن‌سینا» است که 47 سال پیش از درگذشتش نوشته است و اکنون در دانشگاه کالیفرنیا نگهداری می‌شود. او در این کتاب نخستین توصیفش از گردش ریوی خون را نوشته است.
مهم‌ترین ویژگی ابن‌نفیس نگاه انتقادی به نظریه‌ها و عقیده‌های پیشینیان و نپذیرفتن نظریه‌ها و عقیده‌های نادرست آن‌ها است. چنان که در شرح تشریح قانون نیز به آن اشاره کرده و گفته است همواره در پی آن بوده که باورهای درست را مشخص و از آن‌ها دفاع کرده و آنچه را نادرست است رها کند و آثار آن را محو نماید.
درگذشت ابن‌نفیس
ابن‌نفیس سرانجام پس از چند روز بیماری در قاهره درگذشت. او اموال بسیاری داشت ولی از آن‌جا که همسر و فرزندی نداشت، املاک و کتابخانه خود را وقف بیمارستان منصوری کرد.