در مسیر سرنوشت

ماه‌منیر داستانپور

قسمت اول

از وقتی کارم را از دست داده و خانه‌نشین شده بودم؛ دیگر عزیزخانم چشم دیدنم را نداشت. هر وقت از کنار در اتاقم رد می‌شد؛ صدایش را می‌شنیدم که زیر لب و غرولندکنان، به آدم‌های بی‌کار و بی‌عار بد و بیراه می‌گفت و وجودشان را مایه نکبت می‌دانست. یکی نبود به پیرزن بداخلاق بگوید: «این غلامرضای بیچاره که از ده سالگی تا همین یک ماه پیش عین اسب عصاری، جان‌کنده و عرق ریخته! کی تن‌پرور بوده که لایق لغز و لن‌ترانی تو باشد پیرزن؟!» من چکار کنم که آق‌ابرام خدا نیامرز آن‌قدر بی‌جنبه بود و زودتر از آنچه من خیال می‌کردم کاسه صبرش لبریز شد؟! وای بر من با این خاطرخواهی نا‌به‌هنگامم! اگر می‌دانستم که یک کلام ابراز علاقه به دختر یکی یکدانه‌اش این‌طور آتش به جانش می‌اندازد و غیر از آن کشیده آبداری که خوردم؛ مرا از کار هم بی‌کار می‌کند و زبان این پیرزن کج‌خلق را به رویم باز، شکر می‌خوردم حرفی بزنم! من که این همه صبر کرده بودم؛ چند صباح دیگر هم رویش! بلکه سرش را می‌گذاشت زمین و خلاص! آن وقت بی‌اذن و اجازه او هم می‌توانستم به مراد دلم برسم. یکی نبود به آق‌ابرام از خدا بی‌خبر، بگوید: «آخر مرد حسابی، تو که متصل سرت چسبیده به سجده خدا و شب‌های قدر العفو العفو گفتنت از همه اهل مسجد سوزناک‌تر است و دل کلهم‌اجمعین ملائکه آسمان را به لرزه درمی‌آورد؛ کی تا به حال دید‌ه‌ای که این غلامرضای بخت برگشته، چشم به ناموس مردم داشته باشد و راه به خطا برود که آن همه فحش و فضیحت را که آدم شرم می‌کند حتی نثار الوات محل بکند؛ حواله من و ننه بابای نداشته‌ام کردی؟! «من که نه زبانم گنگ بود؛ نه پایم معیوب، می‌توانستم یک قدم بروم سراغ دختر و راز دلم را صاف و پوست کنده به گوش شخص شخیصش برسانم. اما آن‌قدر فهمم می‌شد که نباید گوشه عزت ابرام بپرد، که ناسلامتی پدر دختر بود و به حکم مروت و مردانگی احترامش واجب! من که می‌توانستم بروم به خود افسانه‌خانم درد دل بگویم؛ بلکه زودتر هم حاجت‌روا شوم. ولی یه راست آمدم دست‌بوس پدر دختر که حرمتش را نشکنم! از این‌جا که آمدم با سر به زیر افتاده و شرم و آبروداری، صفر تا صد ماجرا را به خودت گفتم بفهم که غلامرضای بیچاره، گرچه در هفت آسمان یک ستاره هم ندارد؛ اما شیر پاک خورده است و نمی‌خواسته بی‌اذن و اجازه تو قدمی بردارد!

ناله‌های این پیرزن را که می‌شنوم؛ آه از نهادم بلند می‌شود که: «ای لال شوی مردک یک‌لا‌قبا‌! اصلا تو را چه به خاطرخواهی و این پا از گلیم درازتر کردن‌ها! کاش مثل گذشته زبان به کام می‌گرفتی و از دنیای خودت این‌طور عاقبت یزید نمی‌ساختی!» که اگر اینجور می‌ماندی؛ هنوز کارت سر جایش بود و حرمتت به راه. نان سر سفره می‌آوردی و پیرزن صاحب‌خانه با دیدنت اسپند به آتش می‌ریخت و مثل همیشه غیرت و جربزه‌ات را بر سر دیگران می‌کوبید! نه این‌که این‌طور خوار چشمش بشوی و حالش از ریخت و قیافه‌ات به هم بخورد! خدا نکند شصت اهل دنیا خبردار شود که نانت سرد شده و آبت گرم! که اگر چنین خبری به گوششان برسد، نیششان حیرت عقرب جرار است و عین سم مار زنگی، یکجا خاکسترت می‌کنند! هرچه دارند در این راه می‌گذارند که بیشتر بسوزانندت. و این روزها عجیب جگرم دارد از دستشان می‌سوزد.

همه این مصیبت‌ها رخ نمی‌داد اگر من باز هم زبان به دندان می‌گرفتم و تحمل می‌کردم تا بارم بار شود و کیسه‌ام پر سکه. اما وقتی یاد آن پسرک دیلاق و بدقواره می‌افتم، که ممکن بود به یک اشاره ریسمان حیاتم را پاره کند و امید این چند ساله‌ام را به باد فنا دهد؛ رگ گردنم بدجور تیر می‌کشد که به تلافی همه بلایایی که این چند وقته آوار شده روی سرم، چنان حال نداشته‌اش را بگیرم که نه لبخند به لبش بماند؛ نه نای گریه‌ کردن داشته باشد! بد نبود پسرک می‌افتاد زیر چک و لگدم و حساب کار دستش می‌آمد. البته اگر بعد از اولین چک، موجود نیمه جانی مثل او که تا دماغش را بگیری جانش در می‌رود؛ زیر دست‌های قوی و کارگری من تلف نمی‌شد.

اصلا فکرش را که می‌کنم؛ می‌بینم خیلی هم خوب شد که زبانم چرخید و کلمات عین خون از رگ بیرون زده، سرریز شد به دهانم. خوب کاری کردم همه چیز را گفتم و خلاص شدم. حالا به هر قیمتی هم که این روز‌ها دارم پرداختش می‌کنم. نمی‌توانستم بگذارم جلوی چشمم دست دخترکی که چند سال چشم به راه به ثمر رسیدنش ماندم را بی‌مقدمه، بگیرد و با خود معلوم نیست کدام ناکجا آبادی در آن ینگه دنیای خراب شده ببرد! قبول که من بی‌کار شدم؛ و حالا حتی یک پاپاسی هم ته جیبم باقی نمانده؛ درست که شپش ته کیسه‌ام سه قاپ می‌اندازد و به ریشم می‌خندد که: «خودت کردی که لعنت بر خودت باد»! ولی همین که خبر عشق و عاشقیم رسید به گوش افسانه‌خانم، و آن خواستگار لعنتی به بهانه این‌که ممکن است این وصلت برایش دردسر داشته باشد؛ دمش را گذاشت روی کولش و الفرار، باز جای شکرش باقیست! ای ننگ بر دودمانش که جنم جلوی رقیب ایستادن را هم نداشت! طرف حتی به آستانه خانه ابرام هم نرسید؛ اما با تمام این اوصاف و احوال، در دل صد چاک و بدتر از جگر زلیخای من، جشن و چراغانیه محشری به پاست که نگو!

رابطه من و افسانه‌خانم هم برای خودش عجایب ماجراییست. تا همین امروز نه من با او از این خاطرخواهی حرفی زده‌ام، نه کلامی از او به تأیید شنیده‌ام. از طرف من همیشه آن‌قدر شرم و رعایت حد و حدود بوده که حتی در خیال خود هم نمی‌توانم نامش را بدون پیشوند خانم، به زبان بیاورم! از سوی او هم که آن‌قدر متانت و وقار بوده که نگذاشته حتی ذره‌ای از خانمی‌اش در دید و افکارم کم شود. اما همین که به گوشم رسیده چند روزیست برای غذا آوردن به دکان پدرش نمی‌رود و گویا میانه‌اش با آق‌ابرام شکرآب شده و به هم خورده، یعنی می‌توانم به خودم امیدوار باشم که شاید حتی گوشه‌ای از دلش برایم جا باز کرده!

روزی که به دکان پدرش پا گذاشتم، تازه وارد سیزدهمین سال زندگیم شده بودم و او انگار هفت سالش را به تازگی پشت سر گذاشته بود. یادش بخیر با موهای بلند و گل گیس‌های بانمکش در کوچه با بچه‌ها بازی می‌کرد و صدای خنده‌های بی‌دغدغه و شادش تا دکان می‌رسید. خیلی با من که غیر از لباس وصله‌دار تنم چیزی نداشتم و باید نان از هنر بازوی خودم می‌خوردم؛ فرق داشت.

نه این‌که دماغش را از بقیه بالاتر نگه دارد و فیس و افاده‌اش گوش فلک را کر کند؛ نه! اتفاقا اهل این‌جور رفتارها نبود و از همان روزگار کودکی هم بیشتر از خودش به ضعیفترها بها می‌داد. اما باز هم وقتی صدای خنده‌های از سر راحتی و خوش خیالیش را می‌شنیدم؛ دلم می‌خواست یک‌بار هم شده، آن‌طور راحت و آسوده، قهقهه بزنم. انگار نه انگار که تنها خواهرم را در ولایت خودمان رها کردم و قبل از این‌که پشت لبم سبز شود؛ زندگیم را از بقیه جداکرده و عین یک بیوه مرد از همه جا ناامید، آواره غربت شدم. آن‌قدر از ترس قلدرهای این شهر و آن شهر ادای الوات را درآوردم و بیشتر از سن خودم رفتار کرده بودم که به کل یادم رفته بود تمام این آوارگی‌ها، برای یافتن کار و کاسبی، و درآوردن یک لقمه نان حلال است که آخر سر در این شهر دنگال و زیر سقف دکان ابرام، نصیبم شد. مدتی هم که گذشت؛ هم من غرق کار و زندگی شدم؛ هم خواهرم آن‌قدر درگیر بچه‌های قد و نیم قد و شیره به شیره‌اش، که فراموش کرد؛ روزی روزگاری برادری داشته که دارد در غربت پایتخت، جان می‌کند! ولی هر طور که بود، با شنیدن صدای خنده‌های افسانه کوچک آن روزها، دلم گرم می‌شد و لبخند به لب‌هایم می‌آمد. حالا که فکر می‌کنم؛ انگار از همان روز‌ها، من هم برایش فرق داشتم. نه این‌که در تنهایی این روزها مالیخولیایی شده باشم و مغزم تاب برداشته باشد؛ اما انگار جدا برایش فرق داشتم. وگرنه چه دلیلی داشت تنها از من گیس‌های گلابتونش را بپوشاند و تا قصد دیدن آقاجانش را داشت؛ یک چارقد گل گلی، بیاندازد روی آن موهایی که فقط دزدکی، آن هم وقتی داشت با بقیه دخترها لی لی و خاله بازی می‌کرد؛ دیده بودمشان. پر بیراه نمی‌گویم که من برایش با باقی پسرهای محل تفاوت داشتم. نشان به آن نشان که هیچ وقت نشنیدم مثل بقیه همبازی‌های طاق و جفتش که در کوچه همراهشان می‌شد و مهارتش در هفت سنگ و یک قل دو قل را به رخشان می‌کشید؛ یک داداش از سر بی‌تفاوتی نثارم کند. من همیشه برایش آقا‌غلامرضا بودم و تا آخرین روزی هم که با چشم‌تر و اعصاب خرد و خمیر در کوچه دیدمش؛ آقا‌غلامرضا ماندم. هم، آن روزی که برای اولین بار نامم را بر زبان آورد؛ برایش آقاغلامرضا بودم؛ هم، آن روزی که داشت نهار دست‌پخت خودش که بارها در خوردنش شریک شده بودم، را برای پدرش می‌برد و مرا با آن حال و روز شکست خورده در کوچه دید؛ از آقاییم در نظرش چیزی کم نشد.

اما، امان از آن آخرین دیدار، که هنوز نگاه متعجبش در ذهنم مانده! او هم عین من، باورش نمی‌شد ابرام کمتر از پسرم به من بگوید. اما چه ساده بودیم هر دوتایمان که خیال می‌کردیم او هم رتبه پسر نداشته‌اش به من اهمیت بدهد! باز دلم خوش بود بر خلاف پدر، برای دختر هیچ وقت از آقا پایین‌تر نیامدم. نه آن روزی که تصدیق ششمش را گرفت و برق افتخار افتاد در چشم‌های پدرش، من از آقایی برایش افتادم؛ نه آن روزی که شد خانم معلم، نه حتی روزی که دید به دستور آقاجانش جل و پلاسم را جمع کردم و خزیدم در اتاقک نمور خانه این پیرزن حراف که این روز‌ها حرف‌هایش دشمن جانم شده! و اتاق کرایه‌ایش تنها مأمنم.