می‌بینم پس انجام می‌دهم

مریم کمالی نژاد

شما مطمئنید که هرگز در مقابل کودکتان از کلمات رکیک استفاده نکرده‌اید، اصلا این کلمه و ترکیبات در ادبیات شما جایگاهی ندارد، اما در کمال ناباوری، کلمه ای را از زبان کودکتان می‌‌شنوید که نمی‌‌دانید آن را از کجا یاد گرفته و درباره‌اش چقدر اطلاعات دارد و اصلا معنی‌اش را می‌‌داند یا نه!

فرض دوم را تصور کنید، کودکتان مداد کوچک خواهرش را برداشته و ژست سیگار کشیدن می‌‌گیرد. همسر شما سیگاری نیست و شما درمانده‌اید که چرا بچه‌تان دارد چنین رفتار آسیب‌رسانی را تقلید می‌‌کند.

کودکان، تفکر انتزاعی ندارند، اهل تحلیل و تصمیم نیستند، بنابراین آنچه را که از اطرافیانشان می‌آموزند، تکرار می‌کنند. تقلید، بخشی از کودک است و اتفاقا ابزار خوبی برای درونی کردن رفتار‌‌های خوب است و اگر به آن دقت و توجه نداشته باشید، می‌‌تواند مخرب هم باشد. در مقابل رفتار‌‌های بد و تقلیدی کودکان باید چه برخوردی داشته باشیم؟ با ما باشید تا به این سؤال اجمالا پاسخ بدهیم.

سن و سال کودک

قبل از هر چیزی مهم است که به سن و سال کودکتان توجه داشته باشید. بچه‌‌‌‌های زیر سه سال، خیلی از رفتار‌‌های را تکرار می‌کنند اما زود هم از سرشان می‌‌افتد. و کودکان بالای سه سال آنچه را تکرار می‌کنند خوب در خاطرشان می‌ماند. چون تا قبل از سه سالگی بخشی از مغز که مسئول یادآوری و حفظ خاطرات است، هنوز فعال نشده، به همین دلیل است که ما اغلب خاطرات کمتر از سه سالگی را به یاد نمی‌‌آوریم.

آرام باشید

والدین گاهی با دیدن رفتار‌‌های ناهنجار و شنیدن کلمات رکیک و یا هر رفتار اشتباه و تقلیدی دیگری از سوی کودک، به قدری برآشفته و ناراحت و ناامید می‌شوند که نمی‌توانند درست تصمیم بگیرند که باید چه برخوردی بکنند. اولین و تنها گزینه‌شان پرخاشگری، تحقیر، دعوا و سرزنش کودک است. خاصه اگر این اتفاق در میان جمع اتفاق بیفتد. تصور کنید که کودکی معصوم ناگهان کلمه‌ای رکیک را در میانه یک مهمانی به عنوان فحش به بچه میزبان بگوید، کمتر والدینی هستند که بتوانند در این شرایط خونسردی‌شان را حفظ کنند و درست با ماجرا رفتار کنند. اغلب یا دچار افراطند یا تفریط. به خاطر داشته باشید که دعوا کردن و فریاد کشیدن، آخرین گزینه‌ روی میز تربیت درست هم نیست.

شاید کمکتان کند

به خاطر بیاورید که کودک شما اصلا معنای کلمات رکیکی که به زبان آورده را نمی‌داند، او متوجه نیست که ژست سیگار کشیدن گرفتن چرا بد است. او فقط دارد تقلید می‌کند و به حکم طبیعتش می‌بیند، می‌آموزد و تکرار می‌کند. وقتی به این همه بی‌تقصیری و بی‌گناهی کودک فکر کنید آرام می‌شوید و خشمتان فروکش می‌کند.

دنبال مقصر بگردیم؟

بسیاری از والدین به محض دیدن یک رفتار ناشایست از کودک، به دنبال مقصر می‌‌گردند. به جای آن‌که به فکر خاموش کردن رفتار در کودک و برخورد مناسب با آن باشند، مدام تکرار می‌کنند: «تو جلوش این حرفو زدیا» «چقدر گفتم جلوی بچه سیگار نکش» «این تکیه کلام مامانته‌‌ ها، از مامانت یاد گرفته» در واقع این جملات آبی‌اند بر آتش درونی و خشم و عصبانیتمان که آرام شویم و نوک پیکان تربیت نادرست را به سمت دیگری بچرخانیم و دلمان خنک شود و هیچ فایده دیگری ندارد. دنبال مقصر بگردید، چون باید بدانید که کودک شما از چه کسی این رفتار را آموخته تا بتوانید ارتباط با آن شخص را مدیریت کنید. ارتباط را کمتر کنید یا با طرف مقابل صحبت کنید که پیش روی فرزند شما کنترل بیشتری روی رفتارش داشته باشد، یا هر راهکار درست دیگری که به ذهنتان می‌‌رسد. اما پیدا کردن مقصر برای سرزنش دیگران نیست و نباید قدم اول باشد.

گام اول:

در بین کودکان زیر سه سال، اغلب رفتارهای عجیب و غریب یا کلمات خاص، تنها به دلیل جلب توجه اطرافیان اجرا می‌‌شود. همین که شما توجهی که کودک می‌‌خواهد را به او ندهید، خود به خود آن رفتار خاموش می‌شود.

تصور کنید که کودک کلمه رکیکی را به زبان آورده، پدر با فریاد کشیدن آن توجه را به او می‌‌دهد و بچه می‌‌زند زیر گریه و مادر بغلش می‌کند که: «باشه حالا حرف بدی زده ولی نباید داد بزنی» در واقع شرایط تبدیل به گودی می‌‌شود برای تربیت پدر و این پیام را به کودک می‌‌دهد: «کارت را بکن، گریه کن و رها شو» و این تبدیل به یک الگوی رفتاری می‌‌شود. این که بدانید فرزند شما در چه وضعیتی است و چطور اخلاق و شخصیتی دارد بسیار مهم است. بعضی از بچه‌‌ها با کمی بی‌توجهی دیگر آن رفتار را تکرار نمی‌‌کنند و البته این خود نوعی روش ارتباطی ثابت شده است، بی‌توجهی برای خاموش کردن رفتار.

کمتر از کلام استفاده کنید

در مورد کودکان زیر سه سال کمتر از «کلام» استفاده کنید و سعی کنید پیامتان را غیرمستقیم و با رفتار به او بفهمانید. همان‌طور که کودک میزان بدی رفتارهایی که انجام می‌دهد را نمی‌داند، شاید از خشم نهفته در کلمات شما هم سردر نیاورد. پس بهتر است زیاد از کلمات استفاده نکنید و با رفتارتان به او بفهمانید که کارش ناشایست بوده و مورد تأیید شما نیست.

بچه کاری را انجام داده که گمان می‌کند بامزه و خنده‌دار است. او منتظر خندیدن شماست. وقتی می‌بیند که شما نمی‌خندید، دوباره تلاش می‌کند که با تکرار آن رفتار شما را بخنداند، حتی گاهی می‌آید خودش را توی بغلتان جا می‌کند و خنده‌‌های مصنوعی می‌کند که یعنی تو هم با من بخند کارم خیلی بامزه بود. اگر شما همچنان بر سر قوانین‌تان بمانید و کنترل کنید و نخندید، او متوجه می‌‌شود که کارش نه تنها خنده‌دار نیست که بد هم هست.

حواس بچه را پرت کنید

خب تا کی می‌‌توانید خودتان را به آن راه بزنید و کم محلی کنید؟ می‌‌توانید در ادامه بی‌توجهی به رفتار نادرست کودک، حواسش را به کار دیگری پرت کنید یا پیشنهاد جایگزین به او بدهید. مدادی که با آن دارد ژست سیگار کشیدن می‌‌گیرد را به آرامی‌‌ بگیرید و بگویید بیا با هم روی این کاغذ نقاشی کنیم، یا به نظرت این مداد از چی ساخته شده و...

با کودک صحبت کنید

با کودکان بالای سه سال صحبت کنید. روشن و صریح انتظاراتتان را بگویید. او باید بداند که شما دقیقا از او چه می‌‌خواهید. «این کاری که انجام دادی من را ناراحت کرد» احساستان را برایش شرح دهید. اما به پیشواز رفتارهای نادرست هم نروید. به طور مثال به کودک نگویید: «داریم می‌ریم مهمونی نگیری بچه مردم رو کتک بزنیا» این یعنی تو قرار است بچه مردم را کتک بزنی و از نظر روانی کودک را آماده کتک کاری می‌کند. در عوض جملات مثبت به کار ببرید: «امیدوارم با پسرخاله‌ات خیلی مهربونی کنی»

گناهکار نیستی

به کودک احساس گناهکار بودن تزریق نکنید. همان‌طور که گفتیم، کودک بی‌تقصیر است و فقط دارد رفتار و کلمات دیگران را تکرار می‌کند بی‌آن‌که به میزان بد بودن آن‌‌ها آگاه باشد پس نه حقش است و نه درست که او را گناهکار بدانیم و این را به او تزریق کنیم. سرزنش کردن و پرخاشگری باعث احساس گناه در کودک می‌شود.

از محیط دورش کنید

کودک شما در یک جمع رفتاری ناشایست انجام داده است، لازم نیست همانجا مراحل تنبیه را اجرا کنید. دست کودک را بگیرید و از آن محیط او را دور کنید، این کار به اندازه کافی تنبیه محسوب می‌شود. او را به محیطی آرام ببرید، جلویش بنشینید و به او بگویید که کارش خوب نبوده و انتظار دارید چطور رفتاری داشته باشد.

برچسب نزنید

گاهی هم لازم است که به هیچ عنوان مستقیما به رفتار بد کودک اشاره نکنید. اشاره کردن مدام به یک رفتار باعث تثبیت آن شده و برچسبی می‌شود بر پیشانی کودک. به کودکتان برچسب نزنید که او را برای همیشه همانی می‌کنید که از آن متنفرید.