نفوذ بهائیان در تلویزیون عصر پهلوی
ردپای بهائیت در تاریخ ایران
عاطفه میرافضل
در عصر قاجار نقش هدایتگرانه علمای شیعه در جامعه و ستیز جهادگونه آن‌ها با دسیسه‌های استعمار انگلیس که در ماجرای تحریم تنباکو نمود یافت، اتاق فکر انگلیسی‌ها را واداشت تا به مقابله با اقتدار و جایگاه کارگزاران نهاد دین یعنی روحانیون بپردازند؛ در همین راستا فرقه بهاییت از آستین استعمار خارج شد.
خارج کردن دین از حوزه اجتماعی و توجیه استعمار در کشور به عنوان یگانه عامل تجدد و ترقی، دو هدف عمده بهاییان در آغاز شکل گیری بود؛ در رأس این فرقه علی‌محمد شیرازی از شاگردان سید‌کاظم رشتی بود که با تکیه بر فلسفه مهدویت تشیع ابتدا خود را نماینده امام زمان خواند، سپس ادعای مهدویت کرد و خاتمیت پیامبر اسلام را نفی کرد؛ وی بر مبنای اعتقاد الحادی خود و با پشت گرمی انگلیسی‌ها، شورش‌های دامنه داری را در برخی از شهرهای ایران از جمله شیراز، اصفهان، زنجان، شاهرود و مازندران ایجاد نمود.
مأموریت ویژه انگلیسی‌ها به فراماسونرهای بهایی
بر پایه اسناد انتشار یافته، انگلیسی ها برای سازماندهی اجتماعی نیروهای خود در چارچوب تشکیلاتی غیر نظامی، به فراماسونرها و بهاییان مأموریت ویژه‌ای دادند؛ این دو گروه مأموریت داشتند مناسبات استعماری انگلیس را تحکیم کنند و در مقاطع حساس تاریخی ضامن منافع استعماری انگلیس در ایران باشند؛ از منظر انگلیسی‌ها، فراماسونرها و بهاییان دارای اشترکات زیادی از جمله مخالفت علنی با دستورات دین اسلام و تبلیغ بی‌قیدی و بی‌اخلاقی بودند.
برخی معتقدند یکی از دلایل مخالفت بزرگانی همچون شیخ فضل‌الله نوری با مشروطیت به دلیل حضور فعال بهاییان در عرصه سیاست و به چالش کشاندن دین اسلام و توهین علیه مقدسات دینی در مطبوعات تحت اداره بهاییان بود؛ البته با تمام تلاش‌هایی که شیخ فضل‌الله نوری برای مشروعه نمودن مشروطیت کرد اما این بهاییان بودند که با کمک انگلیسی‌ها موفق شدند انقلاب مشروطیت را به انحراف بکشانند و شیخ فضل‌الله نوری و تفکراتش را به انزوا کشانند و با توطئه‌ای هماهنگ او را از سر راه خویش بردارند.
نقش بهاییان در قدرت‌گیری رضاخان
انگلیسی‌ها با کودتای 1299 و به قدرت رساندن رضاخان نفوذ خود را در ایران گسترش دادند و از این طریق زمینه را برای نفوذ بهاییت در ایران هموار کرده، آن‌ها نیز با حکومت رضاخان همراه شدند.
«حبیب‌الله عین الملک» پدر هویدا، از جمله بهاییان بود که در این دوره به حمایت از رضاخان برخاست و به عنوان کارگزار وزارت امور خارجه به سوریه رفت و در جهت تحکیم فرقه بهاییت از هیچ کوششی دریغ نورزید. او آن چنان در تبلیغ این فرقه بی‌پروا بود که مردم شام خیال می‌کردند مذهب رسمی ایرانیان، بهایی است. بهاییان در جلسات و سخنان خود از رضاخان به نیکی یاد می‌کردند و سیاست‌های ضد دینی و مقابله او با علما را ناشی از علاقه رضاخان به فرقه بهاییت می‌دانستند. سیاست کشف حجاب رضاخان که نشانگر مخالفت و ضدیت وی با یکی از اصول مسلم و حساس شریعت اسلام یعنی حجاب بود، مورد استقبال بهاییان قرار گرفت.
پهلوی دوم؛ اوج نفوذ بهاییان
در دوران پهلوی دوم، جایگاه بهاییان در نهادهای قدرت نامشروع رژیم پهلوی تثبیت شد؛ مهم‌ترین هدف آنان در این دوره، رسمیت بخشیدن به مسلک بهاییت در ایران بود.
در بین سال‌های 1332 تا 1342، بهاییان تلاش کردند تا با عضویت در لژهای فراماسونری که از سوی انگلیسی‌ها در نقاط مختلف ایران تاسیس شده بود، به مراکز حساس قدرت نزدیک شوند؛ تسلط بر مراکز آموزشی کشور یکی از عمده اهداف بهاییان در این دوره بود؛ فراماسونرها و بهاییان معتقد بودند برنامه‌ریزی آموزشی باید به گونه‌ای باشد که به ضرر بهاییان و فراماسونرها و به طور کلی غرب تمام نشود و به عبارت دیگر برای ایران، استقلال و خودکفایی به وجود نیاورد. این فرقه تبلیغات بسیاری را بر‌اساس مظاهر نوین غربی که با ارزش‌ها و هنجارهای بومی تناسب نداشت، انجام دادند. این همراهی با نمادهای غربی، دست‌‌نشاندگی آنان را به انگلستان و اسرائیل؛ نشان می‌‌دهد.
بهاییان و تسلط بر مراکز آموزشی
در دوره پهلوی دوم، بهاییان عضو لژهای فراماسونری در رأس نظام آموزشی کشور و ریاست دانشگاه‌ها قرار گرفتند؛ «ذبیح الله قربان»، رئیس دانشگاه شیراز، «منوچهر تسلیمی»، رئیس دانشگاه تبریز و «کامبیز قربان»، استاد دانشگاه کشاورزی شیراز و عضو لژ حافظ از جمله بهاییانی بودند که به ازای خوش خدمتی رهبران بهایی نسبت به انگلیسی‌ها، در سیاستگذاری‌های فرهنگی کشور نقش مهمی ایفا نمودند. پهلوی دوم، سلطنت خود را مدیون فرقه ضاله بهاییت بود؛ در 25 مرداد 1332 در حالیه رژیم نامشروع پهلوی دوم در حال سقوط بود، حبیب الله ثابت پاسال از عناصر سرشناس بهاییان با تمام امکانات خود به پذیرایی از شاه و خانواده‌اش در خارج از کشور پرداخت تا اعضای دیگر این فرقه با کمک انگلیسی‌ها و آمریکایی‌ها بتوانند شرایط را برای بازگشت شاه و سرنگونی دولت قانونی ایران فراهم آورند.
پاسال؛ نام خیابانی در تل‌آویو
یکی از اقدامات مهم «بنیاد امناء»؛ نهاد قدرتمند بهائیان در ایران، تاسیس رادیو و تلویزیون خصوصی توسط فردی به نام «حبیب ثابت» بود. این بازرگان بهائی، به تاسیس شرکت‌های متنوع و گوناگونی چون پاسال اقدام کرد (پاسال مخفف نام اول اسامی علی اصغر پناهی، امیل عبود، حبیب ثابت، محسن لک P.S.A.L است که شخصیت استثنایی ثابت، باعث شد که اسم او را همراه با پاسال بیاورند.) حبیب ثابت که اجداد او از یهودیان کاشان بودند و پدرش عبدالله در میانه عمر به بهائیت گرویده بود، توانست با سرمایه محافل بهائی داخلی و بین‌‌الملل همچون «انجمن سالانه بهائیان آمریکا» در شیکاگو و روابط سازمانی و تشکیلاتی، در جهت برنامه‌‌های آنان قرار گیرد و مأموریتی را به عهده بگیرد که از او خواسته شده است. بی‌‌دلیل نیست که پس از مرگ ثابت، «بیت العدل اعظم» از تلاش‌های او برای به‌دست آوردن اماکن بهائیان و نیز نامیدن یکی از خیابان‌های شهر تل‌آویو به نام او، از وی قدردانی می‌‌کند.
نفوذ در تلویزیون
با توجه به اسناد به‌دست آمده تاسیس تلویزیون در عصر پهلوی دوم جهت کمرنگ کردن شعائر اسلامی و تلاش برای ترویج بهائیت بوده است. به عنوان مثال «روز عید مبعث حضرت رسول اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌و آله که بزرگترین عید مسلمانان و همچنین روز عید مذهبی تولد حضرت امام حسین‌علیه‌السلام که مورد توجه خاص شیعیان است، تلویزیون هیچ برنامه فوق‌العاده و مخصوصی نشان نداد و به برنامه‌‌های معمولی و یکنواخت خود ادامه داد».* بدون تردید، این گونه برنامه‌‌ها بدون رضایت تلویحی شاه صورت نمی‌‌گرفت. چنان‌که وی در زمان تقدیم لوایح انجمن‌های ایالتی و ولایتی شرط قید تحلیف قرآن را حذف و سوگند با هر کتاب آسمانی را جایگزین آن کرد. این کار می‌‌توانست گسترش بهائیان را به بدنه دولت و ارتش افزایش دهد. هر چند که بعدها این امر توسط نخست‌‌وزیر بهائی‌زاده، امیرعباس هویدا، به آسانی انجام پذیرفت. اما مسئولیتی که به گردن حبیب ثابت انداخته شده بود، اولین گامی است که برای تصویربرداری و پخش مراسم رسمی و غیر رسمی بر اساس سیاست عظمت‌‌طلبی شاه که به لحاظ روانشناسی می‌‌تواند قابل بررسی باشد، محول شده بود.
تبلیغ کالاهای بهائیان و ابتذال
اولین تصویری که از تلویزیون در مهرماه سال 1337 نشان داده شد، پیام شاه و فیلم مسافرتش به ژاپن بود که در پیام افتتاحیه شاه می‌‌گوید: «تأسیس تلویزیون موجب خرسندی است زیرا به بسط معلومات و اطلاعات عمومی و تربیت کودکان کمک شایانی خواهد نمود»، اما دقیقا تنها وظیفه‌‌ای که تلویزیون در طول حیات خود انجام نداد تربیت‌‌زایی صحیح مطابق با هنجارهای بومی ایران و در مقابل رواج ابتذال و تجلیات مظاهر مدرن است که به یمن مدرنیزاسیون سریع و توفنده انقلاب سفید و طرح‌های آمریکایی به مرحله ظهور رسیده بود.
همسویی اهداف شاه و بهائیان، اگرچه نانوشته بود اما درواقع یک نتیجه را به‌دنبال داشت و آن تلاش برای ترویج بهائیت بود؛ بهائیتی که از فرهنگ و عرفان درخشان اسلامی بریده بود، و ریشه‌هایش در انگلستان و اسرائیل می‌رویید. و با آن زبان و بیان کهنه چنگی به دل نسل جوان نمی‌زد و همواره در اقلیت بود و در اقلیت ماند. میراث‌‌داران بعدی تلویزیون، که برای تمرکز مسئولیت‌های مربوطه و هماهنگی در پخش برنامه‌‌ها اقدام به خرید آن شبکه تلویزیونی از ثابت به مبلغ 7 میلیون تومان کردند (همان تلویزیونی که ثابت آن را بچه خود می‌‌دانست) عوامل اجرایی و برنامه‌‌سازان جدید را به سازمان جدید منتقل کردند که از مهندس مکانیک و کامبیز محمودی (از معاونان رضا قطبی، رئیس جدید رادیو و تلویزیون) که جزو تشکیلات بهائی بودند می‌‌توان نام برد. این بازتولید و استمرار آن به صورت شکل و محتوای جدید، دستیاری پنهان شبکه‌های قدرت و ثروت را در تبلیغ و ترویج و بازاری برای فروش کالاهای آمریکایی و اروپایی متبادر می‌‌سازد. برای مثال تبلیغات پپسی‌کولا، جنرال‌تایرز، شیشه‌سازی مینا و ده‌ها تولیدات دیگر، وابسته به شرکت پاسال و محافل بهائی بود. این حجم سرمایه‌گذاری نشان روابط نزدیک با دربار و خاندان پهلوی است که از حاشیه امن و تخفیفات حاصله برخوردار بود.
نتیجه‌‌گیری
رادیو و تلویزیون از بدو فعالیت که در سال 1337 به‌دست حبیب ثابت تاسیس شد، یکی از اهدافش ترویج و نشر عقاید بهائی بود. روش‌های جداگانه، اما برآیند یکسانی که بین سیاست‌های ضد اسلامی شاه و فرقه بهائیت وجود داشت، زمینه را برای القاء فضای مدرنیته، و تقویت افکار و اندیشه‌های غربی فراهم ساخت. تشکیلات بهائی به علت انسجام و روابط بیرونی با محافل سرمایه‌‌دار صهیونیستی و آمریکایی، و راه‌یابی در بین رجال پهلوی، توانست این نقش و جایگاه را در تمامی ارکان کشوری و لشکری، ازجمله در حوزه فرهنگ، خاصه تلویزیون عهده‌دار شود. روابط دوستانه و پنهانی شاه با اسرائیل، نقش خانواده روچیلدها و ریپورترها که پرورش یافته انگلستان بودند، و به حاشیه راندن اسلام، انگیزش‌های ترویج بهائیت بود، اما در برابر فرهنگ باشکوه اسلامی رنگ باخت و حتی به‌رغم حمایت دولت و دربار و تبلیغات گسترده جاذبه‌ای نداشت.
منابع
*خبرگزاری میزان
* رجال عصر پهلوی به روایات اسناد ساواک، ج29، 1395، تهران: مرکزبررسی اسناد وزرات اطلاعات، ص 29.