چوعضوی به درد آورد روزگار...
م. سرایی فر
توی بدترین شرایط جنگ بودیم که دایی و پسرخاله صالح آخر شب از راه رسیدند. دو روز سخت را گذرانده بودیم. دو روز قبل بمب توی کوچه ما افتاده بود و تمام خانه‌ها درب و داغان شده بودند. اما آن موقع هر خانه‌ای تلفن نداشت که بلافاصله از احوال هم باخبر شویم. دو روز طول کشید تا خانواده مادرم توی روستا فهمیدند اوضاع از چه قرار است.
دایی، قیافه‌اش مثل ماتم‌زده‌ها بود. از دیدن وضعیت ما توی زیرزمین بزرگ خانه یکی از اقوام، حسابی به هم ریخته بود. پسرخاله صالح کمک کرد تا وسایل‌مان را از لابلای وسایل همسایه‌ها و اقوام دیگر ـ که همه همان جا پناه آورده بودند ـ بیاوریم بیرون. وسایل که می‌گویم همان لباس گرم و وسایل ضروری بود که با عجله از روی بند رخت و دم دست‌ترین قسمت خانه برداشته و بقچه کرده بودیم. مردم خانه و زندگی‌شان را ول کرده و رفته بودند توی باغ‌ها یا روستاهای نزدیک که ارزش بمباران نداشت.
هر چه به دایی و پسرخاله اصرار کردند که شب همانجا بمانند و صبح حرکت کنند، قبول نکردند. گفتند: ما باشیم و بچه‌ها اینجا بمانند؟ نمی شود. همین الان باید برویم.
شبانه راه افتادیم. مادرم و من و دو تا خواهرها و برادرم چپیدیم پشت هیلمن پسرخاله. دایی جلو نشست و یکی از بقچه‌ها را گذاشت روی پاش. آن موقع هنوز کمربند اجباری نبود و ظرفیت ماشین همان تعدادی بود که می‌شد چپاند توی ماشین. پلیس اگر وقت و نیرو داشت به امنیت پاسگاه‌ها رسیدگی می‌کرد ودنبال ضدانقلاب‌ها بود که اگر فرصت گیرشان می‌آمد یک جایی یک آتشی به پا می‌کردند. اغلب مردها و جوان‌ها توی جبهه بودند، آن‌ها هم که مانده بودند همه به فکر جان خودشان و خانواده شان بودند.
توی راه گرسنه‌مان شد ولی صدایش را درنیاوردیم. هر بار خواهرم توی گوش مامانم می‌گفت گرسنه مه، مادر خودش را به خواب می‌زد. کاری نمی‌توانستیم بکنیم وسط بیابان. پسرخاله صالح پشت فرمان داشت با دایی درباره سفرش به ترکیه صحبت می‌کرد. با دایی نه ولی با پسرخاله حسابی رودربایستی داشتیم. خیلی کم می‌دیدیمش. گاه و گداری می‌آمد خانه ما. معمولا یک بار بزرگ هم داشت که می‌گذاشت توی زیرزمین خانه ما و آخر شب راه می‌افتاد و می‌رفت. مادرم برای اینکه باز هم بهمان سر بزند حسابی تحویلش می‌گرفت و قربان صدقه‌اش می‌رفت. پسرخاله برای همه قیافه می‌آمد. تنها کسی بود توی فامیل که دستگاه ویدیو داشت. توی روستای پدری‌اش حسابی تحویلش می‌گرفتند بخاطر داشتن ماشین و نشست و برخاست با سرهنگ پاسگاه. می‌گفتند چون آدم زبر و زرنگ و با جنمی است سرهنگ می‌خواهد دخترش را بدهد به صالح. ولی روستا که می‌رفتیم کمتر می‌دیدمش. بفهمی نفهمی خانواده را زیاد تحویل نمی‌گرفت. در عوض با مایه‌دارها یا کسانی که اسمشان دهان پرکن بود یا ارتباطی با مقامات و مسئولین داشتند، حسابی دمخور بود و به اسم کوچک صدایشان می‌کرد. خانه مد روز برای خودش درست کرده بود توی روستا با دستشویی‌ای که تا سقفش کاشی بود و لوله‌کشی آب سرد و گرم داشت و حمام دو قسمتی و حتی مبل. بله، مبل. کسی حق نشستن روی آن مبل‌ها را نداشت الا مقامات دولتی یا مهمان‌های ترکیه‌ای. این چیزها خاصش کرده بود توی روستایی که خیلی‌ها حتی اتاق کافی برای زندگی نداشتند، چه برسد به کمد و مبل و اثاث لوکس. یادم رفت بگویم لوستر هم خریده بود برای اتاق مهمان‌ها که در اصل ما فقط تعریفش را شنیده بودیم. ندیده بودیم هنوز.
تا روستا حدود 4 ، 5 ساعت راه بود. بین راه پسرخاله صالح همه‌اش از سفرش به ترکیه گفت و اینکه چطور زرنگی کرده و سیگار اشنویژه (ارزانترین نوع سیگار) را جای سیگار مرغوب قالب راننده تریلی کرده، و بجایش شکلات اصل و نوار کاست گرفته که توی بازار 10 برابر سود کرده است. دایی با چهره نگران و متأسف عقب را نگاه می‌کرد. کتش را داد انداختیم روی خواهر کوچکه. یک بیسکوییت باز شده هم از داشبورد ماشین داد عقب که بیشترش را خواهرم خورد. پسرخاله صالح با آب و تاب جریان گرفتار شدنش سر تن ماهی‌ها توی گمرک را شروع کرده بود به تعریف کردن، اما حواسش به قیمت بیسکوییت بود که خارجی بود و هر یک دانه بیسکوییت برایش فلان تومن آب خورده بود. مادرم لب نزد و به ما هم گفت: ندید، بدید بازی درنیارید. خونه پدربزرگ که برسیم صبحانه مفصل می‌خوریم.
اذان صبح بود که رسیدیم روستا. قرار بود برادر بزرگم همراه پدرم باقیمانده وسایل خانه را بار کامیون کنند و اینجا بیاورند. باید می‌ماندیم تا اوضاع کمی آرام شود.
سر سفره صبحانه، دایی و خاله اصرار کردند که تا هر وقت خواستید بیایید منزل ما بمانید. پدربزرگ می‌گفت: مگه اینجا چه شه؟ خونه خودشه. شما به زندگی‌هاتون برسید. خودم مثل کوه پشت‌شونم. غصه نخور باباجون.
مادرم مانده بود توی رودربایستی. خانه پدربزرگم شامل یک اتاق بزرگ بود با یک دهلیز کوچک. خیلی محل رفت و آمد بود. روزی حداقل 20 نفراز مردهای ده توی خانه پدربزرگ همین‌طوری نشسته بودند برای صحبت و درد و دل و مشاوره و حل اختلاف اهالی ده. با شوهر خاله و زن دایی هم رودربایستی داشت. غرور داشت. هر چه از آن‌ها اصرار، از مادرم انکار. تا اینکه پسرخاله صالح کلید یکی از دو اتاق بزرگ و درندشت خانه‌اش را جلوی مادرم گذاشت:
ـ خاله جان، تا هر وقت خواستید توخونه من بمونید. من که اینجا نیستم. هر ماه یه بار سر می‌زنم که راسویی، موشی چیزی دیوار خونه رو سوراخ نکرده باشه. آب و برق و آبگرمکن هم داره. دیگه چی می‌خوای؟! وسایلتون رو ببرید همونجا.
وسایل را همانجا خالی کردند. بد نبود. پسرخاله هر دو روز یک بار مادر و پدرم را می‌برد شهر تا به خانه و زندگی‌مون سر بزنند مبادا کسی توی این هیری ویری خانه را تصاحب کرده باشد.
یک هفته‌ای بود که توی خانه پسرخاله مستقر بودیم. یک روز صبح مأمورین دم در خانه آمدند که خانه را تفتیش کنند. مادرم جا خورد. شوکه شد:
ـ برای چی خونه منو تفتیش کنید. بدبختی خودم بس نیست.
و شروع کرد به شیون و زاری. خاله بزرگه (مادر صالح) که خانه‌اش همان نزدیکی بود، آمد و شروع کرد خودش را زدن که:
ـ ای وای، آبروم جلوی خواهرم رفت. اینا جنگ زده‌اند. خانه زندگی‌شان ویران شده. از اسب افتادند از اصل که نیفتادند.
مردم جمع شدند. پسرخاله صالح از گرد راه رسید. با ماشین سرهنگ آمده بود. مأمورین با دیدن ماشین نیروی انتظامی کمی عقب رفتند. پسرخاله گفت:
ـ ما اینجا به جنگ‌زده‌ها جا دادیم. نه به خاطر اینکه فامیل ماست. همین امروز یک کامیون آجر و سیمان می‌آورند تا به بقیه هم‌وطن‌ها که جایی ندارند سر پناه درست کنیم. ما جلوی دشمن کوتاه نمی‌آییم. جنگ جنگ تا پیروزی...
همسایه‌ها و روستایی‌ها که این جور وقت‌ها معلوم نیست چطور به این سرعت خبردار می‌شوند با هم تکرار کردند: جنگ جنگ تا پیروزی.
پسرخاله نزدیک استوار رفت و وسط شعار دادن مردم چیزی به استوار گفت و ماشین پاسگاه را نشانش داد. خلاصه مأمورها راهشان را کشیدند رفتند.
همه رفتند. ما ماندیم و خاله کوچکه که مجرد بود. مادرم خیلی گریه کرد. حساس شده بود. از اینکه خانه و زندگیش خراب و آواره شده حسابی افسرده شده بود. بیخود و بی جهت گریه می‌کرد و به زمین و زمان نفرین. با همان گریه و بغض گفت: معلوم نیست از جون ما دیگه چی می‌خوان. یه آواره جنگ‌زده هم تفتیش می‌خواد؟ مگه از زندان فرار کردیم.
غرورش پیش خاله جریحه‌دار شده بود. خاله کوچکه تاب گریه‌های مادرم را نیاورد. چادر گلدارش را دور کمرش پیچید و گفت:
ـخواهرجان، غیبتش نباشه ولی شما رو که نمی‌خواستند تفتیش کنند. اون یکی اتاق پر از دستگاه ویدیو و نوار و پارچه و شلوار جین قاچاقه. صالح شما رو رد گم کنی گذاشته تو این خونه. در واقع لطفی در حق شما نکرده. اون شب هم که آوردتون اینجا پشت صندوق عقب ماشینش پر از روسری قاچاق بود. می‌دونست توی پاسگاه صندوقش رو نمی‌گردن. فکر کردی الکی شما رو می‌بره شهر و میاره؟ اونم صالح. هه! ساده‌ای خواهر.
راستش مادرم هم کفری شد، هم چیزی نمی‌توانست بگوید. چه می‌گفت آن‌هم توی این شرایط. خودخوری می‌کرد. همه‌اش با خودش حرف می‌زد:
ـ سلام گرگ بی طمع نیست. پس بگو چرا میگه بیا ببرمتون به خونه‌تون سر بزنید.
و دوباره شروع می‌کرد برای بخت و اقبال خودش زاری کردن و لعن و نفرین به صدام و سربازانش. به گریه که می‌افتاد خیالمان راحت می‌شد که دیگر همه چیز تمام شد. من و خواهرم تصمیم گرفتیم جریان را به خاله بزرگه بگوییم تا بداند گل پسرش از آوارگی ما هم دارد سود خودش را می‌برد و حالا خانه‌اش را به بهانه پناهگاه جنگ‌زده‌ها تبدیل به انبار وسایل قاچاق کرده.
خواهرم کوچک‌تر بود. گفت: نکنه دعوا راه بیفته.
ـ اگه نیایی من تنها میرم میگم. باید بیایی بعنوان شاهد. حرف منو باور نمی‌کنه.
بدون اینکه به مادر بگوییم راهمان را کشیدیدم و رفتیم خانه خاله که چند خانه آن طرف‌تر بود. خانه‌های روستا درشان معمولا باز است. خاله بزرگه چادرگل باقالی‌اش را دور کمر پیچیده بود و با یک زنبیل سنگین داشت می‌رفت طرف اتاق آن سر حیاط. بدون اینکه صدایش کنیم دنبالش رفتیم تا موضوع را خیلی خصوصی و یواشکی بهش بگوییم. خاله توی اتاق رفت، ما هم پشت سرش. آنجا پر از شب پره بود. از لابلای لباس و گونی‌های دم در گذشت و رفت ته اتاق. پارچه را که از روی بسته بزرگ کنار زد خواهرم صدا کرد: سلام خاله جان.
خاله دستپاچه شد. ما هم هول کردیم: اینجا چکار می‌کنید شما؟ کی گفت من اینجام؟
چشمانمان گرد شده بود از دیدن آن همه آجیل. خاله روی آجیل‌ها را پوشاند. خواست جلو بیاید. برگشت از توی زنبیل سنگین دو مشت آجیل پر چادرش ریخت و آمد جلو: الهی خاله به قربونتون. باز کن جیب تو. الهی من قربون شما بشم.
یک مشت توی جیب من و یک مشت توی جیب خواهرم آجیل ریخت. معلوم شد پسرخاله به کی رفته است.
بدون اینکه چیزی درباره پسرخاله صالح بگوییم برگشتیم خانه. البته خانه پسرعمو صالح.