نگاهی به سریال «حوالی پاییز»
طوفانی بزرگ در حوالی پاییز
زکیه بنی‌هاشم
وقتی رسانه‌ها در صبح روز دوم مهرماه 94 از حادثه‌ای در سرزمین منا خبر دادند، شاید هیچ‌کس فکرش را هم نمی‌کرد ابعاد این حادثه آنقدر بزرگ و درناک باشد که کام میلیون‌ها نفر را در سراسر جهان تلخ کند و هزاران نفر را برای همیشه چشم‌انتظار عزیزان سفر کرده‌شان بگذارد. عمق فاجعه بسیار بیشتر از تصور بود. بیش از هفت هزار نفر از حاجیان در سرزمین منا جان باختند که سهم کشور ما از این واقعه تلخ ۴۶۴ شهید بود. حتی اگر احتمالات و شواهد عمدی بودن این اتفاق را کنار بگذاریم بی‌شک بی‌کفایتی دولت عربستان سعودی و اقدامات ناشایسته‌اش عامل اصلی این اتفاق به شمار می‌رود. فاجعه منا بعد از سه سال هنوز در هاله‌ای از ابهام است که اسامی شخصیت‌های مهمی چون «غضنفر رکن‌آبادی» در میان جانباختگان به چشم می‌خورد بر آن می‌افزاید. متأسفانه با وجود تأکیدات رهبر معظم انقلاب در پیگیری دیپلماسی و زنده نگه داشتن اين فاجعه در رسانههاي جمعي و بينالمللي تا امروز شاهد اقدامات قابل توجهی نبودیم اما طی هفته‌های گذشته پخش سریال «حوالی پاییز» از شبکه سوم سیما بارقه‌ای از امید را در دل‌ها روشن کرد.
این شجاعت قابل تحسین است
سریال «حوالی پاییز» به کارگردانی «حسین نمازی» و تهیه کنندگی «سعید پروینی» از ۶ آبان ماه به روی آنتن شبکه سوم سیما رفت و خیلی زود مخاطبان خود را پیدا کرد. این سریال اولین کار نمایشی در مورد فاجعه منا بود و از این جهت بسیار حائز اهمیت است. روایت این حادثه مهم در قالب یک ملودارم بینندگان را به حال و هوای آن روزها برد و باعث شد که مخاطبان اندکی از طعم تلخ رنجی که خانواده‌های داغدیده در آن روزها متحمل شده بودند را بچشند. داستان با روایت روزهای شاد و در کنار هم بودن یک خانواده ایرانی آغاز شد و در میانه راه به حادثه منا گره خورد. فضاسازی اولیه داستان باعث شد مخاطب با این خانواده احساس نزدیکی کند و تا آخر با تک تک لحظات تلخ و شیرین داستان همراه شود.
بازی‌ها و شخصیت‌پردازی این اثر در حد معمولی است و نمی‌توان آن را اثری شاخص معرفی کرد اما نکته اصلی و حائز اهمیت درباره سریال «حوالی پاییز»، شجاعت کارگردان و تهیه‌کننده این اثر در پرداختن به موضوع مهمی چون فاجعه مناست. متأسفانه در سال‌های اخیر بیش از گذشته موضوع سریال‌ها و آثار سینمایی ما محدود به عشق‌های مثلثی و مربعی است و هنرمندان ما از موضوعات کلان و مهمی چون فاجعه منا غافل هستند در حالیکه چنین مسائلی می‌توانند نقش مهمی در درام ایفا کنند. از طرفی مهم‌ترین و تأثیرگذارترین بستر برای سخن گفتن از چنین موضوعاتی همین رسانه به‌خصوص فیلم و سریال است. رسانه این قدرت را دارد که یک موضوع را به دغدغه جهانی مبدل سازد و آنطور که می‌خواهد از آن بهره ببرد. از این رو ورود عوامل این مجموعه به موضوعی چون فاجعه منا که ابعاد جهانی دارد قدم مثبت و قابل ستایشی است. با وجود اینکه چند سال از این رخداد تلخ می‌گذرد، هنوز زوایای آن به درستی مشخص نشده و خانواده‌های داغدیده پاسخ مناسبی دریافت نکرده‌اند. «محمدتقی فهیم» منتقد سینما و تلویزیون در این باره می‌گوید: «تعدادی از خانواده‌ها زمانی که با این حادثه روبه‌رو شدند انتظار داشتند، جایی به شرایط روحی و روانی آن‌ها پاسخ دهد که بهترین جا همین داستان‌های نمایشی می‌تواند باشد چرا که مردم معمولا در قالب سریال پیگیری می‌کنند و این اتفاق می‌تواند تاحدودی پاسخگوی انتظارات خانواده‌های داغدیده باشد.»
گرچه هنوز تا نقطه مطلوب فاصله داریم و حرفهای زیادی درباره این حادثه و حوادث مشابه آن باقی مانده که باید در قالب آثار نمایشی به آن پرداخت شود و انتظارات را برآورده سازد اما همین قدم کوچک هم جای تقدیر دارد، چنانکه این کار از طرف خانواده شهدای منا انجام شد.
تشکر خانواده‌های داغدیده از صدا و سیما
از همان روزهای ابتدایی پخش سریال حوالی پاییز، برخی از اعضای خانواده‌های داغدیده فاجعه منا در صفحات مجازی به این سریال واکنش نشان دادند و با گذاشتن پست‌هایی ابراز رضایت خود را مطرح کردند اما این مسأله محدود به صفحات مجازی باقی نماند و بیش از 100 خانواده از خانواده‌های شهدای منا در نامه‌ای به دکتر علی عسگری، رئیس سازمان صدا و سیما بابت ساخت و پخش چنین سریالی تشکر و قدردانی کردند. در بخشی از این نامه آمده است:«در سه سال گذشته از وقوع حادثه همواره رهبر انقلاب تأکید داشتند که این فاجعه نباید فراموش شود و باید جریان مطالبه‌گری از این فاجعه زنده بماند. این مجموعه حقا در پاسخ به تذکر ایشان برای فراموش‌نشدن آن واقعه پاسخی نیکو بود.
ما تعدادی از خانواده‌های شهدای منا ضمن تشکر از شجاعت حضرتعالی در پرداختن به این موضوع، قدردان زحمات همکاران شما در مجموعه فوق هستیم. بی‌شک تشکر واقعی را از سوی شهیدان منا دارید.»
به چه قیمتی؟!
با وجود تمام وجوه مثبت این سریال نمی‌توان از قصور عوامل مجموعه در انتخاب بازیگر زن لبنانی مجموعه چشم‌پوشی کرد. متأسفانه انتشار و دست به دست شدن کلیپ‌ها و تصاویری نامناسب از بازیگر زن لبنانی حاضر در مجموعه حوالی پاییز از آن دست حواشی نامبارکی بود که گریبان این سریال خوب را گرفت. استفاده از بازیگران خارجی برای نقش‌های مرتبط به فضاسازی فیلم کمک می‌کند و امر پسندیده‌ای است اما چرا باید از بازیگری استفاده شود که زندگی شخصی و حرفهای او در کشورش از هر جهت با فرهنگ جامعه مسلمان ایران فاصله دارد؟! آن هم بازی در سریالی که نام بسیج سازمان صدا و سیما را با خود به همراه دارد؟! چرا مخاطب باید چنین بازیگری را در قامت یک بانوی چادری بینند؟! یعنی فیلم‌سازان ما هنوز به قدرت تصویرسازی پی نبرده‌اند؟! واقعا نمی‌شد به جای استفاده از چنین بازیگری با این حواشی از یکی از هنرمندان خوزستانی که به لهجه عربی تسلط دارد استفاده کرد؟!
تهیه کننده و کارگردان سریال در واکنش به اعتراضات مطرح شده مطالبی چون تسلط به زبان عربی و اینکه این بازیگر در کشور خودش براساس فرهنگ و آداب آنجا رفتار می‌کند! را عنوان کرده‌اند. با این توجیه استفاده از بازیگران هالیوودی هم بلامانع است چرا که آنان هم براساس فرهنگ خاص خودشان کار حرفهای می‌کنند! در حقیقت این مطالب نمی‌تواند حضور چنین بازیگرانی را در فیلم‌های ما، آن هم در نقش یک بانوی محجبه توجیه کند. امیدواریم از این به بعد عوامل مجموعه و مسئولین نظارتی دقت بیشتری کنند تا دیگر حواشی نامناسب بر سریال‌های خوب‌مان سابه نیاندازد.