روایتی از وقوع غزوه حُنَین در ماه مبارک رمضان
غروری که فرار را به ارمغان آورد!
عاطفه میرافضل
تاریخ، پندانه‌ای است که هرگز روی زوال نمی‌بیند. حتی اتفاقاتی که قرن‌ها پیش در دل تاریخ ثبت شده است قابل تکرارند و بر همین اساس بازخوانی و تامل روایت‌های تاریخی پنجره‌ای است به سوی عاقبت‌اندیشی، تجربه و پرهیز از تکرار حوادث قابل پیش‌بینی. در این مجال به بهانه ماه مبارک رمضان چرایی وقوع غزوه حنین را مرورمی‌کنیم.
شروع
پس از فتح مكه در سال هشتم، تحرکات مشرکان زمینه را برای جنگ حُنَين فراهم آورد. آنچه که این جنگ را درس عبرتی برای مسلمانان می‌کند جمعیت پیروان رسول‌الله‌‌صلی‌الله‌علیه‌و آله در این غزوه بود که احتمال پیروزی را برایشان به یقین تبدیل کرده بود؛ رسول اكرم‌صلى‌الله‌عليه‌و آله با ده هزار نفر از مسلمين به سوى دشمن حركت كرد، بيشترمسلمين گمان مى‌كردند به دلیل همین جمعيت چشمگیر و سلاح و ابزارآلات كافى، شكست نخواهند خورد. به گفته مورخین، زمان وقوع این غزوه در آخر ماه 29 ماه رمضان يا در ماه شوال سنه هشتم هجرت بود.
«حنين» سرزمينى است در نزديكى شهر طائف و چون اين غزوه در آن‌جا واقع شد به نام غزوه حنين معروف شده، و در قرآن از آن تعبير به«يوم حنين» شده است. نام ديگر آن غزوه «اوطاس» و غزوه «هوازن» است. اوطاس نام سرزمينى در همان حدود، و هوازن نام يكى از قبائلى است كه در آن جنگ با مسلمانان درگير بودند.
چرایی غزوه حنین
بنا به گفته «ابن اثير» در كامل، هنگامی که طايفه بزرگ «هوازن» از فتح مكه با خبر شدند رئيس طایفه؛ «مالك‌بن‌عوف» آن‌ها را جمع كرد و گفت: ممكن است محمد بعد از فتح مكه به جنگ با آن‌ها برخيزد. به دنبال این هشدار، در رایزنیهایی که میان او و سایر بزرگان طایفه انجام شد به این نتیجه رسیدند که، بهتر است پيش از آن كه او با ما نبرد كند صلاح در اين است كه ما پيش‌دستى كنيم. هنگامى‌كه اين خبر به گوش پيامبر‌صلی‌الله‌علیه‌وآله رسيد به مسلمانان دستور داد آماده حركت به سوى سرزمين «هوازن» شوند.
در پی این فراخوان، روساى طايفه هوازن نزد مالك‌بن‌عوف جمع شدند و اموال و فرزندان و زنان خود را به همراه آوردند تا هنگام درگيرى با مسلمانان هيچ‌كس فكر فرار در سر نپروراند و به اين ترتيب وارد سرزمين «اوطاس» شدند.
پيامبر‌صلی‌الله‌علیه‌وآله پرچم بزرگ لشكر را بست و به دست امیرالمؤمنین على‌علیه‌السلام داد و تمام كسانى‌كه براى فتح مكه، پرچمدار بخشى از لشكر اسلام بودند به دستور پيامبر با همان پرچم به سوى ميدان حنين حركت كردند. پيامبر مطلع شد كه «صفوان‌بن‌‌اميه» مقدار زيادى زره در اختيار دارد، پس کسی را به نزد او فرستاد و يك صد زره به عنوان عاريت از او خواست. صفوان سؤال كرد: به راستى عاريه است يا غصب؟ پيامبر‌صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: عاريهاى است كه ما آن را تضمين مىكنيم و سالم بر مىگردانيم. صفوان يك صد زره به عنوان عاريت به پيامبر‌صلی‌الله‌علیه‌وآله داد، و خود نیز شخصا با حضرت به سوی منطقه حنین حركت كرد.
دو هزار نفر از مسلمانانى كه در فتح مكه اسلام را پذيرفته بودند به اضافه ده هزار نفر سربازان اسلام كه همراه پيامبر براى فتح مكه آمده بودند كه مجموعا دوازده هزار نفر مىشدند براى ميدان جنگ حركت كردند.
در این میان «مالك‌بن‌عوف» كه مرد جنگی نیرنگ بار و دلاوری بود به قبيله خود دستور داد غلافهاى شمشير را بشكنند و در شكاف‌هاى كوه و درههاى اطراف، و لابه لاى درختان، بر سر راه سپاه اسلام كمين كنند و هنگامى‌كه در تاريكى اول صبح مسلمانان به آن‌جا رسيدند يك‌باره به آنان حملهور شوند و لشكر را در هم بكوبند. او فریاد می‌زد: «محمد‌صلی‌الله‌علیه‌وآله با مردان جنگى هنوز رو به رو نشده است تا طعم شكست را بچشد.»
هنگامى‌كه پيامبر نماز صبح را به همراه يارانش اقامه کرد ، فرمان داد به طرف سرزمين حنين سرازير شوند، در اين موقع بود كه ناگهان لشكر «هوازن»" از هر سو مسلمانان را زير رگبار تيرهاى خود قرار دادند. گروهى كه در جلوی لشكر قرار داشتند و در ميان آن‌ها بیشتر تازه مسلمانان مكه بودند فرار كردند، و اين امر سبب شد كه باقي‌مانده لشكر نیز به وحشت بيفتند و فرار كنند.
خداوند در اين‌جا آن‌ها را با دشمنان به حال خود واگذاشت و موقتا دست از حمايت آن‌ها برداشت زيرا به جمعيت انبوه خود مغرور بودند و آثار شكست در آنان آشكار گشت.
انبوه جمعیت کافی نیست
در ارتباط با این اتفاق در قرآن آمده است:
«لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَواطِنَ كَثِيرَةٍ وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئاً وَ ضاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ؛ خداوند شما را در ميدانهاى زيادى يارى كرد (و بر دشمن پيروز شديد) و در روز حنين (نيز يارى نمود) در آن هنگام كه فزونى جمعيتتان شما را به اعجاب آورده بود، ولى هيچ مشكلى را براى شما حل نكرد و زمين با همه وسعتش بر شما تنگ شد سپس پشت (به دشمن) كرده فرار کرديد.» ( توبه، 25)
سپس اضافه مىكند: «و در روز حنين شما را يارى نمود، در آن روز كه فزونى جمعيتتان مايه اعجاب شما بود.» (وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ)
تعداد لشكر اسلام را در اين جنگ دوازده هزار نفر، و بعضى ده هزار يا هشت هزار نوشتهاند ولى روايات مشهور و صحيح دوازده هزار را تأييد مىكنند كه در هيچ يك از جنگ‌هاى اسلامى تا آن روز اين عدد سابقه نداشته است. آن‌چنان كه بعضى از مسلمانان مغرورانه گفتند: «لن نغلب اليوم!» «هيچ‌گاه با اين همه جمعيت امروز شكست نخواهيم خورد.» اين انبوه جمعيت كه گروهى از آن‌ها از افراد تازه مسلمان بودند، موجب فرار لشكر و شكست ابتدايى شد، ولى سرانجام لطف خدا آن‌ها را نجات داد.
در اين موقع كه سپاه اسلام در اطراف سرزمين حنين پراكنده شده بود، و جز گروه كمى با پيامبر‌صلی‌الله‌علیه‌وآله باقى نمانده بودند، و پيغمبر‌صلی‌الله‌علیه‌وآله به خاطر فرار آن‌ها شديدا نگران و ناراحت بود، «خداوند آرامش و اطمينان خويش را بر پيامبرش و بر مؤمنان فرستاد» (ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ)
«و هم چنين لشكريانى كه شما نمىديديد، براى تقويت و ياريتان فرو فرستاد» (وَ أَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها)
اما علی‌علیه‌السلام كه پرچمدار لشكر بود با عده كمى در برابر دشمن ايستادند و هم چنان به پيكار ادامه دادند.
در اين بحبوحه پيامبر نیز در قلب سپاه قرار داشت و عباس عموى پيامبر‌صلی‌الله‌علیه‌وآله و چند نفر ديگر از بنى‌هاشم كه مجموعا از نه نفر تجاوز نمى كردند و دهمين آن‌ها «ايمن» فرزند «ام ايمن» بود اطراف پيامبر‌صلی‌الله‌علیه‌وآله را گرفته بودند.
هنگام عقب‌نشینی مقدمه سپاه، فراریان از كنار پيامبر‌صلی‌الله‌علیه‌وآله گذشت، پيامبر‌صلی‌الله‌علیه‌وآله به عباس كه صداى بلند و رسايى داشت دستور داد فورا از تپهاى كه در آن نزديكى بود بالا رود و خطاب به لشگر مسلمانان فرياد زند: «اى گروه مهاجران و انصار! و اى ياران سوره بقره! و اى اهل بيعت شجره! به كجا فرار مىكنيد؟ پيامبر‌صلی‌الله‌علیه‌وآله اين‌جاست.» هنگامى‌كه مسلمانان صداى عباس را شنيدند بازگشتند و گفتند «لبيك، لبيك» مخصوصا انصار در اين بازگشت پيش‌قدم بودند، و حمله سختى از هر جانب به سپاه دشمن كردند و با يارى پروردگار به پيشروى ادامه دادند، آن چنان كه طايفه «هوازن» به طرز وحشتناكى به هر سو پراكنده شدند و پيوسته مسلمانان آن‌ها را تعقيب مى‌كردند.
طی غزوه حنین، حدود يك‌صد نفر از سپاه دشمن كشته شدند و اموالشان به غنيمت به دست مسلمانان افتاد و گروهى نيز اسير شدند.
منابع:
ـ اطلس تاریخی شیعه
ـ تفسیر نمونه، ذیل آیه 25 سوره توبه.
ـ مناسبت‌های قمری در قرآن، مرتضی بذرافشان، مرکز پژوهش‌های صدا و سیما، 1387، ص65