در باب منافع شخصی، حقیقت و جانب‌داری
می‌خواهم حقیقت را بدانم
یاسمین رضوی
تا به حال چندمرتبه پیش آمده که به خودتان یا دیگری بگویید «می‌خواهم حقیقت را بدانم» بله! همه ما می‌خواهیم بدانیم حقیقت چه بوده و چیست، هیچ‌کدام از دروغ و مسیر نادرست و اشتباه خوشمان نمی‌آید. حقیقت آن گمشده‌ای است که همه به دنبال آنیم، در میان خطوط کتاب‌ها، در صحبت‌ها و گفتگوهای روزمره، توی دانشگاه و اداره، حتی زمانی‌که سوار تاکسی و اتوبوس هستیم و زل زده‌ایم به ترافیک، می‌خواهیم بدانیم حقیقت چیست.
گاهی به این حقیقت دست می‌یابیم و گاه نه! اما سؤال این است که ما با حقیقت چه می‌کنیم! آیا زمانی‌که حقیقت را دریافتیم، حاضریم سر تسلیم فرود آوریم؟ تا کی حاضریم حقیقت را مقدم بداریم؟ آیا اگر حقیقت با منافع شخصی ما هم‌خوانی نداشت، حاضریم از منافعمان چشم بپوشیم؟ چندنفر از ما در لحظات حساس زندگی، سمت حقیقت را گرفته‌ایم و نه معیارهای و منافع شخصی؟
زمانی‌که چشم به رفتار و تصمیم‌های دیگران می‌دوزیم، بسیار محکم و باصراحت، می‌گوییم که اگر جای او بودیم، سمت حقیقت را می‌گرفتیم، احترام به حقوق دیگری را انتخاب می‌کردیم، عادلانه برخورد می‌کردیم و... اما چند نفر از ما در عرصه عمل به همین میزان محکم و مقتدر هستیم؟ آیا حاضریم از منافع شخصی‌مان به نفع حقیقت، عدالت، حقوق دیگری و در یک کلام اخلاقیات، بگذریم؟ آیا همان‌گونه مدام جمله «نجات در راستگویی است» را تکرار می‌کنیم به آن اعتقادی هم داریم یا فقط زمانی‌که راست با منافع شخصی‌مان در تضاد نباشد آن را می‌پذیریم و اگر با آنچه ما می‌خواهیم و درست می‌دانیم و نان و نوایمان در آن است، تفاوت داشت، به دروغ‌هایی که نامشان را «مصلحت» می‌گذاریم، چنگ می‌اندازیم؟
ـ ملا نصرالدین کمونیست شده بود. از او پرسیدند: ملا، می‌دانی کمونیسم یعنی چی!؟ گفت: می‌دانم گفتند: می‌دانی که اگر دو تا اتومبیل داشته باشی و یک نفر دیگر اتومبيل نداشته باشد، ناچار خواهی بود که یکی از آن‌ها را به او بدهی!!؟؟ گفت: کاملا حاضرم؛ همین حالا! گفتند: می‌دانی که اگر دو الاغ داشته باشی، مجبوری یکی از آن‌ها رابه کسی بدهی که الاغی ندارد!!؟ گفت: با این مخالفم. این کار را نمی‌توانم بکنم! گفتند: چرا!!؟ این‌که همان منطق است و همان نتیجه؟!! گفت: نه. این همان نیست. من دو تا الاغ دارم، ولی دو تا اتومبيل ندارم!!
ملانصرالدین، مصداق کامل کسانی است که تا زمانی از سخنان زیبا و حقایق و عدالت و برابری و اخلاقیات دفاع می‌کنند که پای منافع شخصی خودشان در میان نباشد.
تنها کسانی می‌توانند به این سؤالات پاسخ دهند که به خودشناسی دست پیدا کرده باشند و خود را در زمان‌های بحرانی و حساس آزموده باشند، چرا که تصمیم‌گیری در برهه‌هایی که می‌بایست میان منافع شخصی و اخلاقیات یکی را برگزینیم، در خدمت ناخودآگاه است. به این معنا که باید دید فرد، در گذشته خود چقدر به اخلاقیات پایبند بوده و به چه سمتی گرایش بیشتری دارد. کسی که یک عمر «پول» را بر همه چیز ارجح داشته، ضمیر ناخودآگاه او به وقت تصمیم، طرف پول را می‌گیرد و نه حقیقت و اخلاق.
ما هم همانیم که بوده‌ایم، باید تمرین کنیم، تمرین سکوت، تمرین پذیرش حقیقت، تمرین اخلاق! اگر خواهان نجات و رستگاری خود و جامعه‌مان هستیم، چاره‌ای جز این‌ها نداریم.
مسئله به ماجراهای کوچک و کم‌اثر ختم نمی‌شود، گاه پیش می‌آید که یک تصمیم‌گیری کوچک بر اثر «نفع شخصی» حقوق دیگری را چنان پایمال می‌کند که عافیتمان تحت‌الشعاع قرار می‌گیرد. یک سکوت نابه جا به نفع منافعمان، یک جانب‌داری بی‌جا، یک قول بی‌سرانجام و... ممکن است لحظات دیگری و منافع شخصی فردی دیگر یا یک اجتماع را چنان جهنم کند که دیگر سخت بشود جبران کرد. کافی است سری به شبکه‌های اجتماعی بزنید و در بحث و گفتگوهایی که تعدادشان کم هم نیست وارد شوید، هر اتفاقی در جامعه می‌تواند دستمایه یک بحث طولانی و جذب نظرات مخالف و موافق بسیار شود. حتی روشن‌ترین مباحث، گاه چنان با استدلال‌های خلاف واقع پوشیده می‌شوند که دامنه بحث را پیچیده‌تر و دامنه‌دارتر می‌کند. ویل دورانت می‌گوید: «بیشتر استدلال‌ها خواهش‌هایی نفسانی هستند که کمی‌با چاشنی عقل در هم آمیخته‌اند؛ ادعا می‌کنیم که کاخی از اندیشه دور از خواهش‌های نفسانی می‌سازیم ولی در عمل، آن دلیلی را بر‌می‌گزینیم که ظاهر اغراض شخصی یا قومی ما را بیاراید»
جانب حق و حقیقت را گرفتن در آن زمان و مکان‌هایی که ناظری به جز خداوند وجود ندارد، بسیار سخت‌تر است. گفته شد که تنها کسانی می‌توانند در این مواقع سربلند باشند که از پیش مسیر خودشناسی را پیموده‌اند، خود را خوب می‌شناسند، تمرین کرده‌اند به ضرورت صداقت، حقیقت و راستی ایمان آورده‌اند و این‌ها را، راه نجات و رستگاری می‌دانند.
عمار خاطره‌ای از پیامبراکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل می‌کند بدین مضمون:
وقتی‌که در مکه بودم، شبانی می‌کردم و گوسفندان خاندانم را به چرا می‌بردم. رسول خدا نیز (که در آن موقع هنوز به پیامبری مبعوث نشده بود) گاهی شبانی می‌کرد. روزی به او گفتم: «ای محمد! می‌خواهی گله‌هایمان را برای چرا به وادی فخ ببریم؟ من در آن‌جا چراگاه خوبی سراغ دارم.»
او موافقت کرد و من هم فردای آن روز گوسفندانم را به آن‌جا بردم. اما ایشان زودتر از من رسیده بود و پیش از محدوده دشت در انتظار من ایستاده بود. با کمال تعجب دیدم که ایشان به گوسفندانش اجازه وارد شدن به دشت را نمی‌دهد و از پیش روی آنان جلوگیری می‌کند. هنگامی‌که مرا دید به من فرمود: «چون با تو در این‌جا وعده کرده بودم، نخواستم زودتر از تو گله‌ام را بچرانم.» (بحارالانوار، ج 16، ص 224)
قرار گرفتن بر دوراهی «منافع شخصی» یا «اخلاقیات» خاص افرادی خاص و زمان‌های منحصر به فرد نیست. هر انسانی روزانه چندین مرتبه ممکن است بر سر این دوراهی قرار بگیرد. آن‌جا که قرار ملاقاتی را کنسل می‌کنیم تا به قراری پر منفعت‌تر برسیم. آن زمانی‌که چندکار را با هم قبول می‌کنیم درحالی‌که می‌دانیم وقت انجامش را به خوبی نداریم و می‌توان آن کار را به دیگرانی که نیاز دارند سپرد. زمانی‌که می‌دانیم این راستگویی ممکن است کمی منافعمان را به خطر اندازد و یک دروغ کوچک، تصویر بهتری از ما ارائه دهد و با خود می‌گوییم: فقط یک دروغ کوچک است! اما فقط یک دروغ کوچک نیست.
شخصی نزد پیامبرصلیاللهعلیهوآله آمد و عرض کرد می‌خواهم عادل‌ترین مردم باشم، پیامبرصلیاللهعلیهوآله فرمودند: آنچه برای خود می‌پسندی برای دیگران بپسند تا عادل‌ترین مردم باشی. می‌دانید این جمله را چند صد بار شنیده و خوانده‌ایم، اما کمتر کسی است که آن را سرلوحه زندگی‌اش قرار داده باشد و واقعا آنچه را برای خود می‌پسندد برای دیگران هم بپسندد و بالعکس.
شاکی، نزد عمربن الخطاب رفت و شکایت خود را طرح کرد، او از امیرالمومنین علی‌علیه‌السلام شکایت داشت. عمر هر دو را طرف را احضار کرد، طبق معمول دو طرف دعوا باید پهلوی یکدیگر بنشینند و اصل تساوی در مقابل دادگاه محفوظ بماند. خلیفه، مدعی را به نام خواند و امر کرد در نقطه معینی روبروی قاضی بایستد بعد رو کرد به علی‌علیه‌السلام و گفت: «یا ابا الحسن! پهلوی مدعی خودت قرار بگیر.» با شنیدن این جمله، چهره علی‌علیه‌السلام در هم رفت و ناراحت شد. خلیفه گفت: «یا علی! میل نداری پهلوی طرف مخاصمه خویش بایستی؟ علی‌علیه‌السلام فرمود: «ناراحتی من از این نیست که باید پهلوی طرف دعوای خود بایستم، برعکس، ناراحتی من از این بود که تو عدالت را مراعات نکردی، زیرا مرا با احترام نام بردی و به کنیه خطاب کردی، و گفتی « یا اباالحسن»، اما طرف مرا به همان نام عادی خواندی، علت تأثر و ناراحتی من این بود»
مولای ما به چنین نکات ریزی توجه داشتند و این نکات نه تنها برای حکومت و جامعه اسلامی که در خودشناسی و خودسازی و تهذیب نفسشان قطعا آثار بی‌بدیلی داشته است.
افرادی که در کوچک‌ترین مسائل و ماجراها جانب‌دار اخلاقیاتند و نه منافع شخصی، واضح است که در عرصه امتحانات بزرگ‌تر هم جانب حق و حقیقت را خواهند گرفت. راننده تاکسی که به بهانه نداشتن پول خرد، از صد تومن و پنجاه تومن مسافر، چشم می‌پوشد و نه در پی راضی کردن مسافر است و نه دادن حق او اگرچه اندک، چگونه دادش از اختلاس‌های میلیاردی به آسمان است؟
از خودمان شروع کنیم