کودکان و تماشای تلویزیون
مریم کمالی‌نژاد
تابستان کم‌کم از راه می‌رسد و امتحانات و مدرسه سر می‌آید و کودک و نوجوان با فراغتی فراخ روبرو می‌شوند. برخی والدین به همان میزان که برای ایام مدرسه، برنامه‌ریزی منظم و دقیق دارند، برای ایام تعطیلات هم ریز به ریز می‌دانند که قرار است فرزندشان به چه کاری مشغول شود، برخی دیگر اما مایلند بچه را به حال خودش رها کنند تا این سه ماه را به زعم خودشان، نفس بکشد. البته نمی‌خواهیم درباره اوقات فراغت صحبت کنیم که بحثی است مفصل و جداگانه که به آن خواهیم پرداخت، آنچه در این نوشتار مدنظرمان است، گزینه مشترک اغلب خانواده‌ها برای پر کردن اوقات فراغت و گاه غیرفراغت فرزندان است؛ «تلویزیون»
تماشای تلویزیون برای کودکان نه مثبت کامل و نه منفی تمام است، خوبی‌ها و بدی‌های خودش را دارد، تهدید و فرصت‌های خودش را و مثل هر پدیده دیگری در جهان، به نوع استفاده ما و نحوه مدیریت کردن آن وابسته است. در مورد کودکان اما چون خودشان فاقد تفکر و استدلال هستند، شما باید این مسئله را در زندگی‌شان مدیریت کنید و آن‌ها را به سمت مصرف درست آن سوق دهید. در ادامه به بررسی نکات مثبت و منفی تماشای تلویزیون برای کودکان پرداخته و راهکارهایی برای مدیریت استفاده از آن در زندگی کودکان و نوجوانان ارائه می‌دهیم.
نکات مثبت:
تماشای تلویزیون برای کودکان می‌تواند خوب باشد چرا که باعث افزایش دانش و مواجهه آن‌ها با دنیاهای جدید و فرهنگ‌ها و زندگی‌های متفاوتی می‌شود و از این مسیر گنجینه لغات‌شان هم افزایش پیدا می‌کند.
اگر برنامه تلویزیونی که کودک به تماشای آن می‌نشیند مناسب گروه سنی او ساخته شده باشد به راحتی می‌تواند حس کنجکاوی کودک را برانگیزد و پاسخ‌های خوب و درخوری به سؤالات آن‌ها بدهد.
تلویزیون می‌تواند به واسطه امکانات ویژه‌ای که دارد واقعا باعث سرگرمی و نشاط و شادی کودکان شود.
علاوه بر تمام این‌ها تماشای تلویزیون مثل خواندن کتاب می‌تواند دانش کودک را افزایش دهد، برای درونی کردن نکات اخلاقی و فرهنگ‌سازی گامی مؤثر بردارد و مشکلاتی از کودک را حل کند، اما تمام این نکات مثبت یک شرط دارند و آن انتخاب و مدیریت است. انتخاب برنامه مناسب کودک و مدیریت میزان استفاده از آن که هر دو باید توسط والدین کنترل شود.
نکات منفی
پژوهشگران می‌گویند به هیچ عنوان کودکان زیر دو سال را به تماشای تلویزیون تشویق نکنید. اگر مادری هستید که کودکی زیر دو سال دارید و او چشمش که به تلویزیون می‌افتد آرام می‌شود و صدای گریه‌اش قطع می‌شود، از این وسیله برای آرام کردن گریه کودک استفاده نکنید. برای رسیدن به کارهایتان او را جلوی تلویزیون نخوابانید. دلیلی که می‌گویند کودکان زیر دو سال نباید تلویزیون تماشا کنند هم به خاطر ضعف بینایی‌ای است که ممکن است به سراغشان بیاید و هم این‌که خلاقیت کودک را از او می‌گیرد.
تماشای بیش از اندازه تلویزیون تحرک را از کودک می‌گیرد. کودکان هنگام تماشای تلویزیون چنان میخ‌کوب و متمرکز می‌شوند که حتی دست و پایشان را هم حاضر نیستند تکان بدهند. همچنین کودک اگر علاقه افراطی به تلویزیون پیدا کند و به طور مرتب به تماشای آن بپردازید، علاقه‌اش را نسبت به فعالیت‌های بدنی از دست می‌دهد.
اختلال کم‌توجهی و عدم تمرکز مشکل دیگری است که به سراغ کودکان تلویزیونی می‌آید. تحقیقات نشان داده، کودکانی که بیشتر تلویزیون تماشا می‌کنند دچار عدم تمرکز، پرداختن به کارها بدون فکر کردن، پرش افکار و... هستند.
همچنین تلویزیون در برخی خانواده‌های جایگزین همه چیز می‌شود، هم فعالیت بدنی، هم مطالعه، هم تفریح و... برخی خانواده‌ها هنوز از خواب بیدار نشده‌اند یا هنوز از در خانه وارد نشده‌اند دستشان روی کنترل تلویزیون است. این مسئله باعث می‌شود که کودک نیز با فراگیری این رفتار تلویزیون را جایگزین معاشرت، مطالعه، تفریح و هر چیز دیگری بکند و گمان کند هر زمان هم که تنهاست و خلوتی دارد باید با صدای تلویزیون آن را پر کند و از تنهایی فرار کند.
اغلب کودکان علاقه افراطی به خاله و عموها و مجرهای برنامه کودک پیدا می‌کنند و هر آنچه که از آن‌ها می‌شنوند را مثل وحی می‌پندارند. این کودکان با تلویزیون مثل یک دوست صمیمی ارتباط برقرار می‌کنند و ست به همانند‌سازی با قهرمان‌های تلویزیون می‌زنند.
علاقه زیاد به برنامه‌های تلویزیونی و اعتیاد به تماشای تلویزیون باعث به هم ریخته خواب کودک و شب بیداری آن‌ها می‌شود.
اگر از آن والدینی هستید که همراه با کودکتان به تماشای تلویزیون می‌نشینید و با هم فیلم و سریال‌هایی می‌بینید که هیچ سنخیت با سن و سال کودکتان ندارد، باید در ساعات تماشای تلویزیون و مدیریت آن تجدیدنظر کنید. تماشای فیلم و سریال‌هایی که برای بزرگ‌ترها ساخته می‌شود کودک را با مسائل و معضلاتی آشنا می‌کنید که مناسب تجارب، تفکر و عقل کودک نیست و سبب درگیری‌های دامنه‌دار ذهنی برای کودک می‌شود.
تبلیغات تلویزیونی، یعنی استفاده از تمام توان تصویری برای مشتاق ساختن مخاطب به خرید محصول یا استفاده از یک خدمات خاص. پس باید منتظر باشید که تبلیغات در برخی مواقع اشتیاق و نیاز را در کودکان و نوجوانان نشانه بگیرند. همچنین تبلیغات و آگهی‌های تلویزیونی ذائقه کودکان و خواسته‌های آنان را شکل می‌دهد و اگر خانواده‌ای قدرت خرید آنچه تلویزیون به رخ کودک کشیده است را نداشته باشد، از دید بچه، گناهکار به حساب می‌آید. آن‌هایی هم که توان خرید دارند، کودکانی مصرف‌گرا خواهند داشت و تبلیغات بر پرورش روحیه مصرف‌گرایی اثری غیرقابل انکار دارد.
چه کاری از دستمان برمی‌آید:
با توجه به این روزها در هر خانه‌ای حتما یک تلویزیون هست و بخشی از زندگی خانواده‌های ایرانی محسوب می‌شود چه کار کنیم تا بتوانیم از نکات مثبت تلویزیون در زندگی کودکمان استفاده کنیم و نکات منفی آن را کمرنگ کنیم؛
1ـ تمام بار تربیت، تفریح و آموزش را به عهده تلویزیون نگذارید. کودک برای شناخت جهان اطراف و انطباق با آن به فعالیت‌های متفاوتی احتیاج دارد، کتاب، بازی کردن، آشنایی با طبیعت و گردش در آن و...
2ـ کنترل تلویزیون را در اختیار کودک نگذارید که هر شبکه‌ای که مایل است و دستش می‌رسد تماشا کند. منتظورمان از کنترل تلویزیون، آن شیء مستطیلی شکل و دکمه‌دار نیست، منظورمان مدیریت استفاده از تلویزیون است.
3ـ ساعت خواب کودک نباید نامنظم باشد و آن را به دست هر چه پیش آید خوش آید سپرد. اگر کودکتان قرار است طبق برنامه ساعت 10 شب خواب باشد، پس لازم است شما پیش از رسیدن این ساعت خانه را برای خواب او مهیا کنید نه این‌که نیم ساعت قبل از رسیدن به ساعت ده، تازه خودتان تلویزیون رو روشن کنید و بنشینید به سریال دیدن. اجازه ندهید کودک در ساعت خوابش با شما به تماشای تلویزیون بنشیند.
4ـ هرگز یک تلویزیون مجزا در اتاق خواب کودک قرار ندهید و آن را به عنوان یک شیء ضروری و شخصی به کودکتان معرفی نکنید.
5ـ کنار فرزندتان بنشیند و با او تلویزیون ببینید، ذهن کودک شما در دست برنامه‌ای است که به تماشای آن می‌نشیند این شما هستید که می‌توانید با در خلال تماشای تلویزیون به توضیحات لازم درباره محتوای برنامه بپردازید و با کودکتان درباره آنچه دیده و شنیده به گفتگو بنشینید تا هم تفکر انتقادی و خلاق او رشد پیدا کند و هم شما دستتان بیاید که برنامه‌های کودک دارند چه پیامی را به کودکتان منتقل می‌کنند.
6ـ هر ساعت و هر زمانی که کودک می‌خواهد و میلش می‌کشد در هر ساعت شبانه‌روز، کودک را به تماشای تلویزیون ننشانید. تماشای تلویزیون رو محدود به ساعاتی خاص کنید و در عوض از دیگر برنامه‌های تفریحی و آموزشی کمک بگیرید.
7ـ با توجه به این‌که اغلب پژوهشگران و روان‌شناسان معتقدند که تماشای تلویزیون خلاقیت کودک را کاهش می‌دهد، سعی کنید با آشنا کردن کودکتان با کتاب‌ها و مطالعه کردن، او را با جهانی دیگر هم مواجه کنید. در غیر این صورت ما یک ارتش بچه یک شکل خواهیم داشت.
8ـ اگر کودک مدرسه‌رو دارید، اجازه ندهید که دفتر و کتابش را جلوی تلویزیون پهن کند، تلویزیون تمرکز کودک را می‌گیرد. وقت انجام تکالیف تلویزیون رو خاموش کنید.
9ـ هنگام صرف غذا نیز تلویزیون را خاموش کنید. این‌که این جعبه جادویی را شریک تمام لحظات خصوصی زندگی‌مان کنیم و هیچ برنامه زمانی برای تماشای آن نداشته باشیم، آفتی است که اغلب خانواده‌ها از آن غافلند.
10ـ در اتاق کودکتان پازل، کتابخانه و بازی‌های فکری به جای تلویزیون بگذارید.
11ـ کودکتان را به فعالیت‌های بدنی تشویق کنید و ورزش کردن را به عنوان یک برنامه روزانه به زندگی او وارد کنید. فراموش نکنید که فقر حرکتی، در میان کودکان امروزی بیداد می‌کند.
12ـ تماشای تلویزیون را مانند یک «حق» در اختیار کودک قرار ندهید که اگر روزی او را از دیدن نهی یا محروم کردید گمان کند از حق مسلم‌اش جدا مانده است. در عوض از تلویزیون به مثابه یک پاداش استفاده کنید.