آیا صفویه با زور و ارعاب مردم را شیعه کرد؟
ايرانيان چگونه شيعه شدند؟
عاطفه میرافضل
سابقه دين اسلام در سرزمين ايران به عصر حيات «پيامبر اكرمصلیاللهعلیهوآله» و نامه آن حضرت به «خسرو پرويز» شاه ايران برميگردد؛ و ورود رسمي اين دين به اين سرزمين، به سال ۱۶ هجري و در زمان حكومت «عمر‌بن‌خطاب» خليفه دوم. اما سؤال برخی اين است كه به رغم ورود اسلام به ايران در دوره خلفا و همچنين به رغم آن‌كه ايرانيان قرون اوليه، اكثرا جزو اهل سنت بودند، چگونه شد كه هم‌اينك شاهد اكثريت ايرانيان شيعي هستيم؟
در اين مجال بر اساس «جامعهشناسي تاريخي» به بررسی سیرتحولات تاریخی در میل و گرایش ایرانیان به مکتب شیعه می‌پردازیم تا بدر این رابطه برخی شبهات نیز بررسی شوند.
آیا شهربانو همسر اباعبدالله‌الحسین‌علیه‌السلام سبب طلوع شیعه در ایران شد؟
برخی می‌گویند که ازدواج امام حسين‌علیه‌السلام با شهربانو دختر يزدگرد سوم از سلسله ساساني، باعث علاقه ايرانيان به اهل بيتعلیهمالسلام و در نتيجه تشيع ايرانيان شده است. اساس چنين داستاني صحيح نيست. لازمه صحت اين داستان آن است كه ايرانيان ميبايست به خود سلسله ساسانيان علاقه داشته باشند، تا به دامادشان هم علاقه داشته باشند. در حالي‌كه ايرانيان اجازه دادهاند تا اين سلسله به راحتي فرو بپاشد و حتي يزدگرد نيز پا به فرار گذاشت و در شهرهاي مختلف ايران آواره بود تا اين‌كه سرانجام توسط «آسياباني ايراني» در «مرو» كشته شد. پاسخ ديگري هم در این‌باره شهيد مطهري ميدهد و آن اين‌كه تعدادي از امويان هم با ساسانيان پيوند زناشويي بستند. پس چرا ايرانيان نسبت به امويان علاقهمند نشدند؟ ايرانيان در اصل ضد اعراب، ضد اسلام و ضد مسلمانان بودهاند. وقتي ايران توسط مسلمانان فتح شد، ايرانيان مجبور بودند در ظاهر بگويند ما مسلمان شدهايم و الا كشته ميشدند يا بايد جريمه ميپرداختند. لذا در ظاهر اسلام را قبول ميكردند اما در واقع همان عقايد زرتشتيگري و عقايد قبل از اسلام خود را حفظ كردند و ادامه دادند لكن تحت عنوان شيعه. پس تشيع، مذهبي است كه در اصل به دست ايرانيان ساخته شده و ربطي به اسلام ندارد، بلكه مذهبي ايراني است.
اولا: اين نظريه زماني ميتواند صحيح باشد كه رهبران اصلي شيعه ايراني باشند؛ در حالي‌كه همه رهبران اصلي شيعه كه ائمه معصومين‌عليهم‌السلام هستند، عرب هستند.
ثانيا: اين نظريه در صورتي صحيح است كه شيعيان اوليه همه ايراني باشند در حالي‌كه جز تعداد كمي از شيعيان اوليه ـ نظير «جناب سلمان فارسي» ـ غالب شيعيان از عربها بودند.
ثالثا: نظريه فوق وقتي ميتواند صحيح باشد كه منابع و متون اصلي شيعه با ساير مسلمانان تفاوت ميداشت و ميبايست اين تفاوت در منابع ايراني خود را نشان دهد. در حالي‌كه اين‌طور نيست. اولين منبع اصلي مسلمان قرآن كريم است كه شيعه و غير شيعه به آن اعتقاد دارند. دومين منبع سنت است. اجماع هم به همان كتاب و سنت برميگردد و عقل به مستقلات عقليه باز ميگردد كه اختصاص به ايرانيان ندارد بلكه مربوط به همه است.
رابعا: نظريه فوق وقتي ميتوانست قرين واقع باشد كه ايرانيان از همان قرون اوليه تماما شيعه باشند. در حالي‌كه ايرانيان در اين دورهها غالبا غيرشيعه بوده و به اسلام اهل سنت گرايش داشتند و اكثر رهبران اهل سنت هم از ايرانيان بودند. همچنين مؤلفان متون ديني اهل سنت اكثرا ايراني هستند و اين نكتهاي است كه شهيد مطهري در كتاب خدمات متقابل اسلام و ايران ميآورد.
خامسا: رهبران و دانشمندان شعيه تا قرن دهم اكثرا غيرايراني بودند و خارج از ايران زندگي ميكردند. «شيخ مفيد»، «سيد مرتضي»، «محقق حلي»، «شهيد اول و ثاني» و علماي جبل عامل كه بعدها به دعوت صفويه به ايران آمدند و همچنين «محقق كركي» كه حوزههاي علميه شيعه را در ايران و عراق و مناطق ديگر گسترش داد، همه غيرايراني بودند. اين نكته صحيح است كه فرهنگ، زبان و زمان و مكان و رسم و عادات در آموزههاي مذهبي تأثيرگذار است. اما اين‌گونه نيست كه اين عوامل سبب شوند يك مذهب تشيع خاص ايرانيان تأسيس شده باشد. اتفاقا فقه شيعي بر عنصر زمان و مكان، تاريخ و غيره تأكيد فراوان دارد. بنابراين، تأثير و تأثر قابل انكار نيست ولي مسأله نميتواند تعيين كننده باشد.
توجه
برخي آموزههاي فلسفي قبل از اسلام به بعد از اسلام هم منتقل شده است. بعضي از عادات و داستانها هم منتقل شده است. در واقع ايرانيان برخي از ميراثهاي خود را حفظ كردهاند، اما آن را هرگز جزيي از تشيع ندانستهاند. بلكه يك‌سري از اين مسائل مربوط به آداب و رسوم ملي ماست كه ربطي به تشيع ندارد. مثل زبان فارسي، عيد نوروز و... ايرانيان هيچ‌گاه زبان فارسي را رها نكردند. زيرا بين اسلام و ايران تضادي نبوده است. بلكه در مواردي كه تعارضي وجود داشته، ايرانيان خود به نفع اسلام از آن دست كشيدهاند و اسلام را مقدم دانستهاند.
آیا قتل‌عام اهل‌سنت توسط شاه اسماعیل سبب شیعه شدن مردم شد؟
در شبهه‌ای دیگر این‌گونه مطرح شده است که ايرانيان تا قرن دهم سني بودند. از آن پس با زور صفويان به شيعه گرايش يافتند. زيرا شاه اسماعيل صفوي وقتي در تبريز تاج‌گذاري كرد، بسياري از سنيها را قتل‌عام نکرد.
در نقد پاسخ فوق باید مستندات تاریخ را از مد نظر گذراند؛ در واقع شاه اسماعيل يك جوان ۱۴ ساله بود و نميتوان پذيرفت كه وي بدون حمايت شيعيان به قدرت رسيده باشد. زيرا منطقي نيست كه حاميان وي از سنيها باشند و عليه مذهب خود، شاه اسماعيل را به نفع مذهب تشيع حمايت كنند. بنابراين، در ايران آن زمان شيعيان زيادي وجود داشتهاند كه صفويه به اتكاي آنان توانستهاند قدرتي تشكيل دهند و در برابر عثماني كه يك امپراتوري پر قدرت مدعي سني بود، بايستند، مقابله كنند و در نهايت حكومت تشكيل دهند.
در پاسخ منطقی به این شبهه تاریخی، نخست بايد بپذيريم كه استقرار و نفوذ يك مذهب در ميان يك قوم، امري نه دفعي بلكه به صورت تدريجي است. ما نبايد به دنبال تاريخ خاص و معيني باشيم. به نظر ميرسد از زماني كه اولين ايراني به تشيع گرايش يافته تا زماني‌كه تشيع در ايران فراگير شد و اكثريت ايرانيان را شيعيان تشكيل دادند، حدود ۱۰ قرن به طول انجاميده باشد.
اتفاقاتي كه طي ۱۰ قرن اوليه اسلام در ايران به وقوع پيوست باعث فراگيري تشيع در ايران شد كه به اجمال ميتوان آن‌ها را اين‌گونه مرور كرد:
ـ نخست آن‌كه «جناب سلمان» صحابه با وفاي پيامبر و اهل بيت، فردي ايراني و شيعي بود. در يمن نيز ايرانياني وجود داشتند كه متمايل به سمت اهل بيت بودند. سرزمین يمن توسط حضرت علي‌علیه‌السلام و در زمان حيات رسول اكرمصلیاللهعلیهوآله به اسلام ايمان آورد و اهل يمن از همان زمان با حضرت علي‌علیه‌السلام آشنا شدند؛ درحالي‌كه ساحل خليج فارس تا يمن تحت نفوذ ايران بود.
ـ در دوره خليفه دوم، وي تبعيضهايي بين عرب و عجم قائل شد كه موجب آزردگي خاطر ايرانيان گرديد. پس از كشته شدن خليفه دوم به دست يك ايراني، فرزند وي چند تن از ايرانيان موجود در مدينه را به قتل رساند. اما وقتي حضرت علي‌علیه‌السلام به حكومت رسيد اعلام كرد كه بين عرب و عجم تفاوتي نيست و عرب هيچ‌گونه فضلي بر عجم ندارد و اين باعث شد تا ايرانيان به حضرت علي‌علیه‌السلام گرايش پيدا كنند. هم‌چنان‌كه «امام زين‌العابدين‌علیه‌السلام» با خريدن و آزاد كردن تعداد زيادي از بردگان و بندگان غير عرب، جمعيت زيادي از مواليان در مدينه ايجاد كرد كه محب اهل بيت‌علیه‌السلام بودند.
ـ پس از شهادت حسين‌بن‌علي‌علیه‌السلام ايرانيان متوجه شدند از اسلام دو قرائت وجود دارد: اسلام يزيدي و اسلام حسيني. بني اميه با آن سابقه ظلمها و اعمال تبعيضها نميتوانست در قلوب ايرانيان جايي داشته باشد و به صورت طبيعي ايرانيان به سوي امام حسين‌علیه‌السلام و اهل بيتعلیهمالسلام گرايش پيدا كردند و بعدها در سقوط بني اميه بيشترين كمكها را نمودند. زيرا بني عباس با شعار حمايت از آل محمد‌صلی‌الله‌علیه‌وآله قيام كردند اما بعد معلوم شد كه اين جريان نيز با جريان اهل بيت فاصله دارد.
ـ در طول تاريخ، برخي از شاگردان امام جعفر صادق و ساير ائمه‌‌عليهم‌السلام در ايران حضور يافتند و به طور گسترده مكتب اهل بيتعلیهمالسلام را تبليغ كرده و ايرانيان را به مذهب آنان دعوت ميكردند.
ـ حضور حضرت امام رضاعلیهالسلام در خراسان عامل ديگري است. يكي از دلايلي كه «مأمون» ميخواست امام رضاعلیهالسلام را وليعهد كند، مقابله با عربهايي بود كه از برادرش «امين» حمايت ميكردند. تحليل وي اين بود كه با ولايت عهدي امام رضاعلیهالسلام هم ايرانيان شيعي را به سوي خود جذب خواهد كرد و هم شيعيان عرب؛ و اين باعث تقويت قدرت وي و ضعف امين خواهد شد.
ـ بسياري از امام زادگان از ظلم «منصور دوانيقي» و ديگر خلفاي ستمگر به ايران آمدند و پراكندگي آنان در سراسر ايران عامل ديگري در گسترش تشيع در ايران بود. همان‌طور كه حضور «حضرت معصومه‌سلام‌الله‌علیها» در قم، «حضرت شاه چراغ‌‌سلام‌الله‌علیه» در شيراز و «حضرت عبدالعظيم‌‌سلام‌الله‌علیه» در ري، از دلايل مهم روي‌آوري مردم ايران به سمت تشيع است.
ـ در عصر سلاطين شيعه آلبويه موجبات تبليغ مكتب اهل بيتعلیهمالسلام بيش از پيش فراهم شد و كتب مهم شيعي مثل تهذيب، استبصار، كافي و من لايحضره‌الفقيه در اين زمان تأليف شد. بزرگاني چون شيخ صدوق، شيخ مفيد، شيخ طوسي، سيد مرتضي و سيد رضي توانستند در اين عصر اسلام شيعي را به مردم معرفي نمايند.
ـ در دوره ايلخانان، حضور علامه حلي به مدت ۱۰ سال در ايران و آزادي وي در بيان احكام و مهارت او در فقه و كلام و نيز تلاشهاي «خواجه نصير‌الدين طوسي» عامل ديگري در اين زمينه است.
ـ حلقه آخر اين جريان تأسيس دولت صفويه و اعلام تشيع به عنوان مذهب رسمي و حضور و دعوت از علماي شيعه از سراسر جهان اسلام است. اين همه سبب شد تا بالأخره در عصر صفويه پس از طي ۱۰ قرن، اسلام شيعي در ايران گسترش يابد و به صورت يك مكتب و مذهب فراگير در اين كشور معرفي شود.