کودک‌آزاری آموزشی
من نابغه نیستم
مریم کمالی نژاد
کافی است جایی بخوانیم یا بشنویم که کودکی به وسیله والدینش یا دیگران، آزار و آسیبی دیده است. همه‌مان بی‌نهایت ناراحت می‌شویم، باورمان نمی‌شود پدر و مادری که از سلامت روان برخوردارند، بتوانند به فرزندشان ضرری برسانند. تصورمان هم از کودک‌آزاری، کودکی است با چشمانی کبود، تنی زخمی و چشمانی گریان! اما کودک‌آزاری تنها این نیست بلکه هر آنچه که روح کودک را آزرده کند، کودک‌آزاری محسوب می‌شود. اگر روح کودکی تحت آزار قرار بگیرد، تحقیر و تهدید شود و احساس امنیت نکند، کودک‌آزاری رخ داده است. ذیل کودک‌آزاری روحی، «کودک‌آزاری آموزشی» وجود دارد، که خود به دو بخش تقسیم می‌شود؛ محروم ماندن کودکان از تحصیل، در هر جای جهان و به هر دلیلی، کودک‌آزاری آموزشی خوانده می‌شود و دومین بخش از این دسته‌بندی، مربوط به زمانی است که کودک بابت آموزش دیدن و انباشت اطلاعات در مغزش، دچار آزار و آسیب شود که ما امروز به این مسئله خواهیم پرداخت.
آزاری که دیده نمی‌شود
متأسفانه هیچ‌کدام از ما به این نوع کودک‌آزاری چندان اهمیتی نمی‌دهیم. حتی در برخی زمان‌ها آن را تشویق هم می‌کنیم. زمانی‌که کودک پنج ساله را به برنامه‌های پربیننده تلوزیون دعوت می‌کنیم و از او می‌خواهیم هر آنچه از کتاب شعرای قرن هشتم را حفظ کرده، جلوی دوربین از بر بخواند، داریم به این نوع کودک‌آزاری دامن می‌زنیم. والدینی هستند که حتی اگر به زبان نیاورند، علاقه‌مندند به همه نشان دهند که کودک بی‌نهایت نابغه و باهوشی دارند که شاهنامه را حفظ است، فلان اختراع را انجام داده است، نفر اول مدرسه تیزهوشان شده و... اگر کودکی بدون دخالت و زور والدین و از سر علاقه شخصی به این مسائل رو بیاورد، مسئله‌ای دیگر است ولی اگر کودکی تحت اجبار والدین و نظام آموزشی، مجبور است نابغه باشد، مورد آزار قرار گرفته است.
متأسفانه نظام آموزشی ما هم میل وصف‌ناپذیر و سیرنشدنی به انباشت اطلاعات در ذهن دانش‌آموزان دارد و هر روز تصمیمی جدید در این راستا می‌گیرد.
نگرانی برای آینده
ما والدین نگران آینده فرزاندانمان هستیم. می‌خواهیم به جایی برسند، برای خودشان کسی بشوند، به جامعه‌شان سودی برسانند؛ تنها راهی هم که به ذهنمان می‌رسد برای رسیدن به این هدف، روانه کردن کودک به کلاس‌های مختلف و مدارسی که گمان می‌کنیم آموزش بیشتری در دستور کارشان دارند. داستان حیرت‌انگیز و غم‌انگیزی است که کودک ما هنوز از مدرسه به خانه نرسیده باید آماده رفتن به کلاس زبان شود و از آن‌جا به کانون ریاضی برود و شب حین انجام تکالیف فراوان مدرسه خوابش ببرد. متأسفانه والدین برای آموزش فرزندانشان دچار ولعی کنترل‌ناپذیر شده‌اند، آن هم نه آموزش مهارت‌های زندگی که جایی به کار فرزندشان بیاید و بر اساس علاقه و شخصیت کودک انتخاب شده باشد. در غیر این صورت گمان می‌کنیم در حق فرزندمان کوتاهی کرده‌ایم و برایش سنگ تمام نگذاشته‌ایم.
لطفا تیزهوش باش
مدارس را به تیزهوشان، نمونه دولتی، نمونه مردمی و از این قسم دسته‌بندی‌ها، محدود کرده‌ایم و برای ورود به هر کدام چندین و چند کنکور و آزمون گذاشته‌ایم که چه اتفاقی بیفتد؟ کودکان باهوش‌تر را، آن‌ها که بیشتر درس خوانده‌اند، آن‌ها که معدل بهتری کسب کرده‌اند، در یک مدرسه و دور هم باشند؟ از این گذشته اغلب والدین بدون این‌که آشنایی خاصی با وضعیت آموزشی و نحوه کار در این مدارس را بدانند، تنها با تکیه به اسامی دهن پرکن این مراکز آموزشی، فرزندشان را راهی کلاس‌های گوناگون تست‌زنی می‌کنند. در چنین شرایط فضای خانه، پر از اضطراب است و کودک بیش از والدین‌اش مضطرب می‌شود. او علاوه بر این‌که مجبور است وقت زیادی از زمان کودکی کردنش را صرف آموزش دیدن و محفوظاتی که هیچ به دردش نمی‌خورد و مناسب سن و سالش نیست بکند، بلکه اگر در این تست‌ها قبول نشود، خودپنداره‌اش دچار ضعف شده و حتی گمان می‌کند خانواده‌اش دیگر مانند قبل او را قبول ندارند و به او افتخار نمی‌کنند. اگر هم قبول شود که تازه اول جدا افتادن از زندگی طبیعی و کودکی کردن است و دوباره در همان نظام آموزشی معیوب گرفتار شود. این پروسه کنکور دادن و منوط شدن همه چیز به محفوظات ذهنی، تا پایان سال‌های تحصیل ادامه دارد و گویا انسان امروزی کودک یا بزرگسال باید دوره محکومیتش را بگذراند تا رها شود.
از نشانه‌های مهم
مدارس را هنگام تعطیلی دیده‌اید؟ کودکان و نوجوانانی که با خوشحالی از در مدرسه هم را هُل می‌دهند و با هیجان بیرون می‌ریزند تا تنها ثانیه‌ای زودتر از دست مدرسه رها شوند؟ آیا این نشانه این نیست که کودک تحت آزار است؟ در مدارس و روش و محتوای آموزشی ما آنچه وجود ندارد، کودک و کودکی کردن است. در میان نظام‌ها آموزشی در سراسر جهان، کشور ژاپن دارای رتبه برتر است. در این کشور، تنها هدفی که برای دوره ابتدایی در نظر گرفته شده است، علاقه‌مند کردن کودکان به مدرسه و آموزش است. همین! البته اگر برای والدین کشور ما چنین هدفی را تشریح کنید، تصورشان این است که این همه شهریه بدهند و پنج سال از زندگی فرزندشان را هدر بروند فقط برای همین نکته ساده؟ فرزند ما خودش به مدرسه علاقه‌مند است، نیازی به این همه هزینه نیست! مدارس ما از همان اوایل تدریس ریاضی را شروع می‌کنند، این در حالی است که برخی کشورهای دیگر سال‌های اولیه آموزش تنها تمرکزشان بر فراگیری مفهوم عدد یک است! در نهایت هم کودکان سرزمین ما در آزمون مشترک جهانی ریاضی کمترین نمرات را کسب می‌کنند.
چرا این بچه مشق ندارد؟
والدینی که اگر کسی به کودکشان کوچک‌ترین آسیب جسمی بزند، تا پایان جان این مسئله را به حق پیگیری می‌کنند، دنبال این هستند، مدارسی را برای ثبت‌نام فرزندشان پیدا کنند که از لحاظ آموزشی پُر و پیمان‌تر باشد. حتی حاضرند به خاطر آموزش بیشتر، میلیون‌ها هزینه کنند. هر مدرسه‌ای که ساعات بیشتری کودک را در انواع و اقسام کلاس‌های جبران و فوق‌برنامه، اسیر کند، در جلب نظر والدین موفق‌تر است. اگر احیانا معلمی ترجیح داد بار سنگین محتوای آموزشی را کمی از دوش کودک بردارد، والدین اعتراض می‌کنند که: «چرا دیشب بهش مشق نگفتید؟» «چرا ازشون امتحان نمی‌گیرید؟» «مدرسه دختر‌خاله‌اش چندین تا کلاس تقویتی براشون گذاشته» و از این دست شکایات که همگی مصداق بارز کودک‌آزاری آموزشی است.
اگر بیست گرفتی...
دانش‌آموز تحت یک نظام آموزشی نمره‌ای، مدام در حال سنجش است. در واقع امتحان گرفتن که قرار بود سنجش دانش باشد، اشتباها به وسیله‌ای برای تحقیر و تأیید تبدیل شده است. در چنین فضایی، والدین مدام از فرزندشان انتظار برترین نمره را دارند؛ «تو خیلی باهوشی، باید بیست بشی» و محیط مدرسه به همین خاطر تبدیل به محیطی بیمارگونه می‌شود. کودک مضطرب است و از بودن در مدرسه احساس لذت نکرده و برایش خوشایند نیست. آیا این‌ها چیزی به جز کودک‌آزاری است؟ کودک گمان می‌کند تمام شخصیت او به نمره‌ای که قرار است بگیرد وابسته است، حتی در نظام آموزشی جدید که نمره را از سال‌های ابتدایی حذف کرده‌اند و با خوب و خیلی خوب و... ارزش‌گذاری می‌کنند، کودک را دچار اضطراب می‌کند. این ترکیبات دارای بار عاطفی و ارزشی هستند که کودک آن را به تمام زندگی و شخصیت‌اش ربط می‌دهد. خیلی خوب را فقط خیلی خوبِ ریاضی نمی‌داند، بلکه آن را تأییدی برای تمام رفتارهایش در نظر می‌گیرد و خیلی بد را به خودش می‌گیرد و احساس بد بودن در تمام زمینه‌ها می‌کند.
دلم نمی‌خواد مدرسه برم
بشر ناگزیر از آموزش است. راهی به جز آموزش دیدن و یاد گرفتن ندارد. بنابراین نمی‌توان توقع داشت که کودک بدون هیچ آموزشی رشد کند.
اگر بخواهیم همه چیز را به میل و علاقه کودک موکول کنیم، ممکن است او هرگز دلش نخواهد آموزشی ببینید و مطلبی را فراگیرد. تصور کنید که کودک هرگز نخواهد الفبا و... را یاد بگیرد. در این صورت آیا اجبار به آموزش دیدن، کودک‌آزاری محسوب می‌شود؟ معلوم است که خیر. ما در این مطلب نمی‌خواهیم بگوییم که کودک را راحت بگذارید تا تمام کودکی و نوجوانی‌اش را بدون آموزش بگذراند، بلکه معتقدیم در کنار آموزش باید نکاتی را دید و در نظر گرفت تا کودک به خاطر آموزش دیدن آزار نبیند.
نکاتی همانند علاقه و توان کودک. استعدادها و مشکلات جسمی و روحی او. کودکی که به هر دلیلی نمرات ریاضی کمی کسب می‌کند شاید ریاضی را درست متوجه نمی‌شود، به آن علاقه‌ای ندارد، چشمانش ضعیف است و تخته را نمی‌بیند یا... نباید کودکان را با هم مقایسه کرد و از همه بچه‌ها توقع نابغه بودن به شیوه مرسوم و مد شده داشت.