چه برق و بورقی می‌کنه این طلا!

نیلوفر حاج‌قاضی

حتما یادمان هست. مادربزرگ مچش پر از النگوهای باریک بود. با شیارهای نقره‌ای که دانه‌های کنده‌کاری شده روی آن شیارها، برق و بورق نگین را تداعی می‌کرد اما نگین نبود. یادمان هست هر وقت موقع جهازبرون یکی از خاله‌ها می‌شد یا موقع زن گرفتن دایی یا حتی موقع ازدواج نوه‌ها یکی ازالنگوهای مادربزرگ کم می‌شد. همان سنتی که از مادربزرگ به مادرهایمان به ارث رسیده بود. آن‌ها هم هر ماه، اسکناس سبزی را که از خرج و مخارج خانه اضافه آمده بود داخل گلدان یا زیر فرش می‌گذاشتند وقتی یکی دو سال می‌گذشت و می‌رفتند سراغ زرگری محل بقیه‌اش را هم قسطی پرداخت می‌کردند و النگو یا گوشواره‌ای می‌خریدند تا هم به قول خودشان؛ مایه حفظ آبرویشان درمهمانی‌ها و عروسی‌ها باشد هم پشتشان برای روزِ مبادا قرص شود. رفتار پدرها هم موقع روبه‌رو شدن با اين واقعيت متفاوت بود. بعضی به تدبیر و كدبانوگري همسر خود افتخار مي‌كردند كه توانسته بين آن همه خرج و مخارج، بي‌سر و صدا پس‌انداز كند. برخی هم از مخفی‌کاری خانمشان شاكي مي‌شدند و اخم می‌کردند یا به روی خودشان نمی‌آوردند. اما در نهايت وقتی سر موضوعی کشتی‌شان به گل می‌نشست و خانم با فروش طلاهایش کلی خیالشان را بابت قسط و بدهی راحت می‌کرد، در دل تحسینشان می‌کردند.

زرد یا سفید؟

از قديم طلا و جواهر علاوه بر ایجاد اعتماد به نفس در برخی خانم‌ها به خصوص در حضور جاری و خواهر شوهر، بهترين شيوه پس‌انداز نيز محسوب مي‌شد. به خصوص که اگر از نوع زرد پر رنگ و چشم درآر بود. در هر عروسی یا مهمانی خانم مورد نظر چند گردنبند بلند و کوتاه با آویزهای درشت و النگو و دستبند را با هم استفاده می‌کرد تا خوشبخت‌تر به نظر آید. در واقع هر چه گردن خانم زیر بار سنگین آویزها و گردنبندها بیشتر خم می‌شد و مچ پایش زیر بار خلخال منگوله‌دار تاول می‌زد، باشکوه‌تر به چشم می‌آمد. اما به تدریج و با ورود طلای سفید به دنیای مد زیورآلات سلیقه اکثر خانم‌ها به خصوص جوان‌ترها تغییرات چشمگیری پیدا کرد؛ استفاده از نگین‌های مدل به مدل در کنار طلای سفید مرسوم شد و سادگی طلا در کنار تک نگین‌های الماس و برلیان جایگزین طلاهای زرد یزدی و اصفهانی شد. اگر چه در این میان مسن‌ترها به ست‌ها و نیم ست‌های جوان‌ترها به دیده تردید می‌نگریستند و به خاطر رنگ سفید این نوع جدید از طلا، اصل یا بدل بودن آن را زیر سؤال می‌بردند اما به تدریج آنان نیز تسلیم مد و استایل جدید جواهرات شدند تا آن‌جا که امروزه کمتر در عروسی‌ها و مجالس با طلای زرد و سنگین روبرو می‌شویم.

ویترین طلافروشی و پاهای ناتوان

تمايل به خريد طلا بين خانم‌ها هميشه بوده است، شهر و روستا هم ندارد. در گذشته اگر خانم، خانه‌دار بود، در چنين مواقعي اگر خانم‌ها شاغل بودند؛ وضعيت پس‌انداز به مراتب بهتر مي‌شد. در آن زمان خانم‌ها علاوه بر اين‌كه از خرج خانه براي خريد طلا پس‌انداز مي‌كردند از درآمد خودشان هم طلا مي‌خريدند تا موقع مهماني‌ها و عروسي‌ها پُزشان باشد و در روز مبادا پشتوانه مالي خوبي كه خيال‌شان را از بابت مخارج پيش‌بيني شده و نشده راحت مي‌كرد البته اين موضوع بستگي داشت به اين‌كه براي هر خانواده‌اي چه زماني و چه موقعيتي روز مبادا محسوب مي‌شد. به همین‌خاطر بازار طلا هم مهم‌ترین مكان‌ مورد علاقه خانم‌هاست. به قدري به خريد طلا وجواهر علاقه دارند كه هر موقع از مقابل طلا‌‌فروشي رد مي‌شوند بي‌اختيار پاهايشان سست شده و نمي‌توانند بدون توقف از مقابل طلا فروشي بگذرند. آنان با چشم‌های خیره و مشتاق ست‌ها و نیم‌ست‌ها، انگشترها و النگوها را رصد می‌کنند و در دل آرزوهای دور و درازی را می‌پرورانند.

نگاه کارشناس

عضو سازمان نظام روان‌شناسی و مشاور خانواده ایران، علل تمایل خانم‌ها به خرید طلا و زیور‌آلات را ناشی از 2 عامل دانست.

دکتر مسعود غفاری ضمن اعلام این مطلب اظهار داشت: مهم‌ترین علت تمایل به خرید طلا توسط خانم‌ها، مهم دانستن آن به عنوان ابزاری برای افزایش ایمنی خود در جامعه است.

وی ادامه داد: زن به این وسیله خود را بیمه می‌کند زیرا طلا به عنوان بهترین کالا پیوسته ارزش جهانی خود را حفظ می‌کند.

این روان‌شناس تصریح کرد: در حقیقت یک خانم در جامعه حق دارد ضریب ایمنی و آینده را به وسیله چنین اقداماتی تأمین کند.

وی افزود: علت دیگر تمایل به خرید طلا و زیور آلات از سوی خانم‌ها برای ابراز وجود است .یعنی خانم‌ها با حمل زر و زیور، نزد سایر زنان برای خودشان حیثیت اجتماعی و جایگاه ایجاد می‌کنند.

استاد بازنشسته دانشگاه علامه طباطبایی خاطرنشان کرد: یعنی هر چه میزان طلای مورد استفاده زن بیشتر باشد به گونه‌ای غیر‌گفتاری به اطرافیانش نشان می‌دهد که از یک شرایط پایدار زندگی برخوردار است.

به گفته وی، در واقع زن با افزایش طلاهایش می‌خواهد به اطرافیانش بفهماند که به علت برخورداری از جایگاه خوب نزد همسرش، لایق پرداخت این همه هزینه بوده است. افزایش خرید طلا می‌تواند در افزایش خودباوری و اعتماد به نفس نیز نقش به سزایی داشته باشد. اما باید توجه داشت که این راه چندان راه منطقی نیست.

غفاری توصیه کرد: افراد باید بیاموزند با افزایش امتیازها، جذابیت‌ها و سازگاری‌ها، زندگی‌شان را پایدار کنند. ضمن این‌که معتقدم طلا در حد یک حلقه و زنجیر ساده زیباست و بقیه‌اش دردسر آفرین است.

رواج چشمگیر بدلي

تمايل به خريد طلا براي نسل امروزي به شدت گذشته نيست. نسل جديد دختران و زنان امروزي در مقايسه با گذشته و مادران خود تمايل كمتري به خرید و استفاده طلا دارند. علت اين عدم تمايل، ورود انواع و اقسام بدليجات تزئيني در شكل‌ها و رنگ‌هاي متنوع است كه با هر لباسي مي‌تواند هماهنگ شود و به همين‌خاطر طلاي زرد رنگ سنتي را از چشم آن‌ها انداخته است. اگر سري به مغازه‌هاي بدل‌فروشي پايتخت بزنيم، مي‌بينيم بازار آن‌ها گرم‌تر از بازار طلاست، اگر مشتريان بازار طلا را خانم‌هاي مسن و جا افتاده‌تر تشكيل مي‌دهند، مشتريان اين مغازها اغلب دختران جوان هستند. آن‌ها ترجيح مي‌دهند به جاي طلا، زيورآلاتي بخرند كه هم متنوع‌تر است و هم نگراني از بابت گم شدن و دزديده شدن آن ندارند و اساسا در مقايسه با طلا قيمت پايين‌تري دارند. سودجويان اقتصادي و توليدكنندگان هم از اين گرايش و فرصت پيش آمده نهايت استفاده را كرده‌اند. آن‌ها از بعد افزايش قيمت فلزهاي گراني هم‌چون طلا، اقدام به تهيه زيورآلات با استفاده از فلزهاي كم‌بهايي چون مس، استيل، نيكل و استخوان حيواناتي چون شتر، گاو و فيل كردند كه نتيجه آن ايجاد بازاري بدلي در كنار بازار زيورآلات اصل و گران قيمت شد.

از طرفی دیگر زندگي‌هاي پر‌خرج امروزي، در كنار نيازهاي متنوع زندگي شهري همراه با تب فراگير مصرف‌گرايي كه ويژگي دوران‌گذار جامعه است، دیگر پولي را براي پس‌انداز كردن و خرید طلا باقی نمی‌گذارد. ازطرفی قیمت طلا آن‌قدر بالا رفته که هر چه قدر زنان پس‌انداز کنند باز هم قادر به خرید تکه چشمگیری نیستند. این موضوع تا بدان‌جاست که حتی بسیاری از نوعروسان هم برای این‌که فشار کمتری به همسرانشان بیاید حتی هنگام خرید عروسی از خیر طلا می‌گذرند و به خرید بدلی راضی می‌شوند. بخشي از اين تغيير رفتار در زنان هم به مقتضيات جامعه برمي‌گردد. روش‌های جدید پس‌انداز، از خريد و فروش ارز و دلار و... گرفته تا سرمايه‌گذاري در بورس و خريد سهام جاي شيوه‌هاي سنتي پس‌انداز با طلا را گرفته است. نمونه بارز آن صف‌هاي طولاني خريد ارز دولتي يا سكه است كه خانم‌ها بخش زيادي از مشتريان آن را تشكيل مي‌دهند طوری‌که در یک نگاه، صف تشکیل‌ شده جلوی صرافی‌ها در روزهای ملتهب اخیر با صف میوه تره‌بار اشتباه گرفته شود.

اقتصاد خانواده در دستان مادر

عموما رفتار مادرانمان، حتی در روزگای که جوان بودند، وابسته به سنت‌ها و حتي اعتقادات مذهبي است. در حقيقت وقتي به مقوله زندگي و امرار معاش نيز مي‌رسيم، اين سنت‌ها به شكلي خود را نشان مي‌دهد؛ زن ايراني، هم مادر متفاوتي است و هم همسر متفاوتي. او در اقتصاد خانواده نيز متفاوت است. زن خانه‌دار ايراني مسئوليت چارديواري برعهده‌اش است، هميشه به فردا فكر مي‌كند. به همین‌خاطر طلا به خاطر برخي مزيت‌ها كماكان در اولويت اندوخته مالي قرار دارد و هر بخشي از علاقه‌مندي به سمت خريد طلا ناشي از خصوصيت‌هاي مفيد اين فلز و مناسب بودن آن براي اندوخته كردن است. براي مثال طلا سبك وزن و در مقابل پرارزش است، در آتش‌سوزي‌ها از بين نمي‌رود، قابل ارزيابي در سطح بازارهاي جهاني است. طلا بين زنان ايراني بيشتر از آن‌كه از جنبه زينت يا براي چشم و هم‌چشمي ارزش داشته باشد به خاطر ارزش و اندوخته مالي كه دارد ارزشمند است. زنان ايراني مي‌دانند هر چيزي به عنوان اندوخته بخرند به مرور زمان از ارزش مادي آن كم مي‌شود و تنها اندوخته‌اي كه هم‌زمان با بازارهاي جهاني قيمت آن افزايش مي‌يابد، طلاست. اين نوع اندوخته نقد مالي از آن جمله اندوخته‌هايي است كه هيچ‌وقت ارزش خود را بين زنان از دست نمي‌دهد. چه به صورت مادی و چه به شکل معنوی. یادمان نرفته مادران سرزمینمان چطور در کشاکش روزهای داغ و ملتهب دفاع مقدس، انگشتر از دست درآوردند تا کمکی به سنگرهای خاکی رزمنده‌ها کرده باشند. یادمان هست موقع جمع‌آوری کمک‌های نقدی کیسه‌های کوچک و بزرگ پر از النگو و گردنبندهای مادرانمان روی میزها خالی می‌شد تا پشتوانه‌ای برای آن روزهای سنگرهای خاکی همین پشتوانه‌ها موجی شد و مملکت را از طوفان سنگین هلاکت نجات داد. مادران این سرزمین همیشه مادرند و مادر باقی می‌مانند.