فرقه اسماعیلیه و حاشیه‌هایش
عاطفه میرافضل
فرقه اسماعیلیه، دومین فرقه پرجمعیت شیعه، بعد از اثنی عشری است. این فرقه در سال 148 هجری قمری هم‌زمان با روزگار سامانیان سربرآوردند. آن‌ها معتقد بودند که حکومت عدل توسط امامی از فرزندان اسماعیل‌بن‌جعفر؛ پسر بزرگ امام صادقعلیهالسلام به وجود می‌آید. چنان‌که هانری کربن می‌گوید: «اسماعیلیان نزاری پس از سقوط قلعه الموت به دست مغولان و نابودی کتب موجود در آن منابع خود را از دست دادند. اما اسماعیلیان مستعلوی که در دوره فاطمیان در مصر مستقر بودند و اکنون بیشتر در هند هستند، منابع دست اول خود را حفظ کرده‌اند، هرچند تمایلی به انتشار آن ندارند.»
اسماعیلیان در قطعاتی از تاریخ دارای حکومت بوده‌اند (مثل فاطمیون در مصر و حکومت حسن صباح در قلعه الموت ایران، بنابراین توانستند، عقاید خود را مکتوب و نظام‌مند کنند. در ایران بسیار کمیابند و در برخی کشورها مانند هندوستان و تانزانیا و کنیا پراکنده‌اند. می‌توان گفت فرقه اسماعیلیه یكی از شاخه‌های فرعی شیعه و با قدمتی بسیار است؛ كه در میانه سده دوم هجری شكل گرفت و در واقع نام عمومی فرقه‌هایی است كه بعد از حضرت امام جعفر‌‌صادق‌علیه‌السلام به امامت فرزند بزرگترش اسماعیل، یا نواده‌اش محمد‌بن‌اسماعیل اعتقاد دارند. از آن‌جا که این فرقه در برهه‌هایی از تاریخ دارای شكوه و عظمتی خاص بوده در حال حاضر نیز با کمک انگلیس، نقش خاصی را در به حاشیه راندن جریان اصیل شیعی در منطقه با استفاده از این فرقه و به خصوص شبکه آقاخان ایفا می‌کند، در این فرصت به آشنایی مختصر با این فرقه می‌پردازیم.
ریشه اسماعیلیه در تاریخ
گروه غالب شیعیان بر اساس سنت رایج معتقد بودند که بعد از امام صادقعلیهالسلام فرزند ارشد ایشان یعنی اسماعیل امام خواهد شد اما اسماعیل در زمان حیات پدرش از دنیا رفت. مرگ اسماعیل قبل از به امامت رسیدن، باعث به وجود آمدن اختلاف در تعیین امام بعدی شد. برخی از این‌رو که اعتقاد داشتند این سنت نباید تغییر کند، ادعا کردند که اسماعیل هنوز زنده است و روزی به عنوان قائم‌عجل‌الله‌تعالی‌فرجه ظهور خواهد کرد. برخی هم از این بابت که معتقد بودند امامت به استثنای امام حسن‌علیه‌السلام و امام حسین‌علیه‌السلام از طریق برادری منتقل نمی‌شود، به انتقال امامت از اسماعیل به فرزندش محمد، رو آوردند. برخی هم قائل به بداء شده، به امامت موسی‌بن‌جعفر‌علیه‌السلام )معتقد شدند که سلسله امامان شیعه اثنی‌عشری از طریق گروه اخیر ادامه می‌یابد.
نخستین دعوت مسلح اسماعیلیه در سال ۲۶۸ق در کشور یمن رخ داد. اسماعیلیه در مدت نسبتا کوتاهی بعد از انشعاب از شیعه موفق شدند دولت فاطمی را در مصر و بعد از انشعاب داخلی، حکومت نزاری را در «الموت» تأسیس کنند و تهدیدی جدی علیه حکومت عباسیان در ان روزگار باشند. پس از سقوط دولت‌های فاطمی و نزاری، اسماعیلیان دیگر هرگز نتوانستند قدرت گذشته خویش را به دست آورند و به دور افتاده‌ترین کشورهای جهان اسلام خاصه یمن و شبه‌قاره هند پناه بردند و در حال حاضر در حدود ۲۵ کشور جهان پراکنده هستند و عمدتا در هند، پاکستان، افغانستان، تاجیکستان در آسیای مرکزی و پامیر چین زندگی می‌کنند..
بهانه‌های اسماعیلیان برای امامت
به سه دلیل شبهه امامت اسماعیل تقویت می‌شد:
1ـ او فرزند ارشد امام صادقعلیهالسلام بود و در فكر برخی این عقیده رسوخ کرده بود كه امامت به فرزند بزرگتر می‌رسد.
2ـ توجه و علاقه امام‌علیه‌السلام به اسماعیل، این عقیده را تقویت می‌كرد.
3ـ امام صادقعلیهالسلام با وجود مادر اسماعیل همسر دیگری اختیار نكرد. همان‌طوركه پیامبر اكرم‌صلی‌الله‌علیه‌واله با وجود خدیجه‌سلام‌الله‌علیها و امیرالمؤمنین‌علی‌علیه‌السلام با وجود فاطمه‌زهرا‌سلام‌الله‌علیها این‌گونه عمل کرده بودند. عده‌ای این روش را دلیل بر امامت اسماعیل می‌دانستند.
عقاید اسماعیلیه
ـ به بهشت و دوزخ جسمانی معتقد نیستند ولی برای مبتدیان، این كلمات را به معنی معمول آن تفسیر می‌كنند و مانند غلاه به حلول، تناسخ ارواح باور داشتند، از نظر آن‌ها بهشت، همان عقل است و كلید در بهشت گفتار رسول خداست.
ـ یكی دیگر از اعتقادات مهم اسلامی امر به معروف و نهی از منكر است كه از آن به عنوان یك دسیسه سیاسی ـ نظامی در مكتب اسماعیلیه بهره‌برداری می‌شد. اسماعیلیه با این اصل به ترور برخی مخالفین خود كه آن‌ها را والیان ظالم می‌دانستند دست می‌زدند. قتل خواجه نظامالملک یکی از مهم‌ترین ترورهای اسماعیلی است. خواجه نظامالملک طوسی، وزیر دانشمند ملکشاه سلجوقی، ابتدا سنی و شافعی مذهب بوده؛ ولی در جریان مناظره‌ای در بغداد، که میان علماء شیعه و سنی در حضور وی انجام شد، او و ملکشاه هر دو به مذهب شیعه دوازده امامی گرویدند؛ اما در سفر مجدد به بغداد، خواجه نظامالملک در 10 رمضان سال 485ق، در نزدیکی نهاوند، توسط گروهک فدائیان حسن صباح (رهبر فرقه تروریستی اسماعیلیه) شهید شد، و بیست روز بعد نیز، خود ملکشاه سلجوقی ـ که شیعه شده بود ـ به دسیسه علماء سنی مذهب بغداد، مسموم شد و به شهادت رسید.
ـ یكی از عقاید شاخص اسماعیلیه در معارف و احكام دینی، باطن‌گرائی و تأویل است. به عقیده آنان شرایع الهی دارای ظاهر و باطن است و باطن آن را جز امام و جانشین او نمی‌داند و همه آنچه در شرایع آسمانی آمده مثال‌ها و رموزی است برای حقایق باطنی، بنابراین در مورد احكام و معارف دینی مثل نماز و تیمم و زكات و حج تأویلاتی داشتند كه چنین تأویلاتی موجب شد تا علمای اسلام، اسماعیلیه را خطر جدی برای عقاید اسلامی به شمار آورند. مرحوم استاد شهید مطهری در این‌باره گفته است: «اسماعیلیه آن‌قدر در اندیشه‌های اسلامی بر اساس باطنی‌گری دخل و تصرف كرده‌اند كه می‌توان گفت اسلام را قلب كرده‌اند.» آنان آیات قرآنی و احادیث و احكام شرع را تأویل می‌كنند و ظاهر آن‌ها را درست نمی‌دانند بلكه به باطن آن‌ها می‌گرایند.
ـ از ویژگی‌های اعتقادی دیگر اسماعیلیه، این است که به بهشت و دوزخ جسمانی معتقد نیستند ولی برای مبتدیان، این كلمات را به معنی معمول آن تفسیر می‌كنند و مانند غلاه به حلول، تناسخ ارواح باور داشتند، از نظر آن‌ها بهشت، همان عقل است و كلید در بهشت گفتار رسول خداست.
در شریعت، آنان هفت رکن طهارت، نماز، زکات، روزه، حج، جهاد و ولایت را دارند که البته رکن ولایت را از مابقی بالاتر و مهم‌تر می‌دانند اسماعیلیان تعداد پیامبران اولوالعزم را هفت نفر دانسته و برای هر نبی یک وصی (امام) قائلند. پیامبران ناطق یا اولوالعزم مطابق با اموزه های انان عبارتند از: آدم، نوح، ابراهیم، موسی، عیسی و محمد صلوات‌الله‌علیه هستند و هر یک دارای وصی یا امام هستند چنان که مثلا امام موسی، هارون بوده است.
کریم آقاخان؛ امام به روز فرقه اسماعیلیه!
تجربه نشان داده است که غرب برای به حاشیه راندن و تضعیف انگیزه‌ها و حرکت‌های اسلامی از سیاست موازی‌سازی و ایجاد تفرقه مذهبی و قومی استفاده کرده است و می‌توان انتظار داشت غرب مجددا از این حربه در جهت مقابله با امواج شیعی در منطقه استفاده کند. البته تلاش شبکه آقاخان برای نفوذ در ایران، به دلیل قوت و قدرت اندیشه شیعی اثنی‌عشری و حاکمیت جمهوری اسلامی در ایران همواره با ناکامی مواجه شده است.
شروع
امام کنونی اسماعیلیان نزاری که در منطقه الموت تمرکز جغرافیایی داشتند،کریم آقاخان نام دارد که زاده ژنو است و اکنون در پاریس اقامت دارد و فارغ‌التحصیل دانشگاه هاروارد است. آقاخان چهارم در حال حاضر از شبکه‌ای شامل سیصد مؤسسه و برنامه آموزش در هند و پاکستان و کنیا و تانزانیا و چندین کشور دیگر حمایت و پشتیبانی می‌کند و به کارهای اقتصادی رغبت نشان می‌دهد و تشکیلات وسیع و سازمان یافته‌ای را درسراسر جهان تشکیل داده است.
آقاخان سوم یعنی «سلطان محمدشاه» که ۷۲ سال رهبری فرقه اسماعلیه را برعهده داشت، مشهورترین شخصیت این فرقه به شمار می‌رود. او پایه‌گذار نهادها و مؤسسات اقتصادی و فرهنگی در شبه‌قاره هند، و بنیان شبکه توسعه آقاخان بود. فرزند ارشد سلطان محمدشاه، یعنی علی‌خان بعدها به عنوان سفیر پاکستان در سازمان ملل برگزیده شد. شایان ذکر است رهبر فعلی فرقه اسماعیله، «کریم آقاخان» است که به عنوان چهل و نهمین امام موروثی اسماعیلیه است. او يکی از ثروتمندترين افراد سرشناس است و درآمد وی ۱۵۰ ميليون دلار در سال تخمين زده می‌شود که در سال ۱۹۵۹ از دانشگاه هاروارد به دریافت مدرک ممتاز لیسانس در رشته تاریخ اسلام نایل شد. از بزرگ‌ترین اهداف شبکه آقاخان، شناسایی و جذب استعدادهای درخشان کشورهای مسلمان و ارائه بورس به نخبگان آنان است تا به گفته مقامات این فرقه، در آینده بتوانند فرهنگ کشورهای مسلمان را منطبق با اقتضائات تمدن غرب و گفتمان مدرن شکل دهند.
این فرقه همچنین همکاری و سرمایه‌گذاری گسترده‌ای با شرکت «مایکروسافت» آمریکا، «بنیاد راکفلر»، «بنیاد فورد»، «دانشگاه هاروارد» و «وزارت تعاون و توسعه اقتصادی» آلمان، «آلکاتل» و «بوئینگ»، «بنیاد شل» انگلیس، «جمعیت تنظیم خانواده» پاکستان، و... دارد. نوسازی و گسترش فرقه اسماعیلیه در قرن اخیر هم‌زمان با شکل‌گیری فرقه‌های استعماری «بهاییت» و «بابیت» در ایران بوده است، به نظر می‌رسد، نزدیکی شعارها و آموزهای بهاییت و فرقه اسماعیلیه به صورت اتفاقی رخ نداده است. جایگزینی «جماعتخانه» در اسماعیلیه آقاخانیه به جای «مسجد» و جایگزینی «مشرق‌الاذکار» در بهائیت نیز به این شباهت در مدیریت شبکه‌ای دامن می‌زند.