مهارت«نه گفتن» به کودکان
مریم کمالی نژاد
مهارت «نه گفتن» در هر سن و سالی و در هر مقام و جایگاهی که باشید، به کارتان می‌آید. در تربیت هم «نه گفتن» بسیار مسئله مهم و ضروری است. اینکه کلمه‌ی «نه» را مثل نقل و نبات خرج کنیم و به زبان بیاوریم، کار چندان هوشمندانه‌ای انجام نداده‌ایم. مهم این است که بدانیم چه زمانی، چطور و چقدر از باید از آن استفاده کنیم.
شنیده‌ایم و خوانده‌ایم که با کودک راه بیاییم و تا می‌شود خواسته‌های معقولش را برآورده کنیم. اما داستان همین‌جا ختم نمی‌شود. داستان تربیت کودک بالا و پایین زیاد دارد، شرایطی که مضطرب و درمانده‌ایم و نمی‌دانیم چطور باید از پس کودک دو ساله‌مان و خواسته‌هایش برآییم. او هنوز متوجه مفهوم جمله «نه برایت خوب نیست» نمی‌شود و تنها در پی برآوردن خواسته‌هایش است، هوشمندانه می‌داند که چطور آستانه تحمل والدینش را تحریک کند؛ جیغ بکشد، گریه کند، بغض کند، خواسته‌اش را بی نهایت بار تکرار کند و هر کاری که پدر و مادر را به زانو درآورد. اما چطور می‌توانیم به کودک «نه» بگوییم که هم کودک از ما بپذیرد و کار را به جاهای باریک نکشاند و تحمل‌مان را طاق نکند، هم از آسیب‌های احتمالی تربیتی پیشگیری کنیم و هم «نه»هایمان از رونق نیفتد و عادی نشود. در ادامه به برخی راهکارها اشاره خواهیم کرد.
عقده‌ای نمی‌شود
حتما شما هم از برخی والدین شنیده‌اید که فلان کار را کردم که مبادا بچه‌ام عقده‌ای شود! آخرین تکنولوژی‌های روز را در اختیار نوجوان کنجکاوم قرار دادم، چون او بهترینش را در مدرسه و در دست دوستانش دیده است و مبادا عقده‌ای شود. کودک دو ساله‌ام هر آنچه در فروشگاه اسباب‌بازی طلب کند را برایش می‌خرم، چون او کودک است و دلش خواسته و باید به دست آورد که ...
این دست استدلال‌ها در میان والدین کم نیستند. والدینی که اجازه می‌دهند فرزندشان تا هر موقع از شب که می‌خواهد بیدار بماند، شبکه‌های تلویزیون و ماهواره و سریال‌های نامناسب برای گروه سنی‌شان را ببینند. «آزادی کودک» شعار آن‌هاست. آن‌ها معتقدند بچه باید تجربه کند و آزاد باشد. اجازه معاشرت و شرکت در جشن تولد و مهمانی‌ها را به نوجوان می‌دهند بی آنکه بدانند در آنجا چه اتفاقاتی در جریان است چون نوجوان آزاد است که تجربه کند و دیر یا زود با این مسائل روبرو خواهد شد.
به این دست از والدین باید گفت که «نه» شنیدن نه تنها بد نیست که در مسیر تربیت ضروری هم هست خاصه برای کودکی که در ابتدای راه رشد است. او باید خوب و بد را بیاموزد و شما موظف و مسئولید که از خطرات روحی و آسیب‌های جسمی محافظتش کنید. کودکی که هرگز «نه» نشنیده است، نه گفتن را هم نمی‌آموزد. مرز میان خوب و بد را تشخیص نمی‌دهد و این برای یک فرد سالم در جامعه پیچیده امروزی، فاجعه بار است. کودکی که «نه» نشنیده است، با موانع و محدودیت‌ها آشنا نیست، راه صبر کردن را نمی‌آموزد و هزاران هزار مشکل دیگر که گریبان خود و والدینش را خواهد گرفت.
از آن طرف بام نیفتید
همانطور که زیاد «بله» گفتن تربیت کودک را خدشه‌دار می‌کند، زیاد «نه» گفتن هم آسیب‌رسان است. لازم نیست برای هر چیز کوچکی کودکتان را منع کنید و مدام او را با افعال «نکن، نرو، نپوش، نباش، دست نزن و ...» محدود و محدودتر کنید. هرچه نباشد او کودک است و لازم است بسیاری از مسائل را تجربه کند، محدودیت‌های دنیای بزرگ‌ترها را درک نمی‌کند و حق دارد که گاهی خط قرمزهای دست ساز ما را رد کند. کودک است، دلش می‌خواهد گاهی کابینت‌های آشپزخانه را با کنجکاوی بیرون بریزد، گوش‌هایش نیازمند شنیدن صدای کوبش قاشق به ته قابلمه است، یکبار هم باید قیچی را بردارد و موهای خودش را کج و معوج بچیند، عجیب نیست که گاهی هم به جای کاغذ از دیوار برای نقاشی استفاده کند یا کارهایی از این دست که والدین تحملش را ندارند. نمی‌گوییم که در مقابل تمام خط‌شکنی‌های فرزندتان سکوت کنید و لبخند ملیح بزنید، اما اگر همه «نه»هایتان را هم خرج کنید دیگر سکه ارزشمندی برایتان نمی‌ماند که وقتی حیات و تربیت کودک در خطر است آن را خرج کنید، چون فرزندتان نسبت به «نه»ها و مخالفت‌های شما بی‌حس شده است. آنقدر آن را شنیده که اهمیتی نمی‌دهد. در عوض می‌توانید به جای نه گفتن، جایگزین به او معرفی کنید یا محدوده‌ها را تعیین کنید. مثلا: می‌توانید یک کارتن بزرگ یخچال، لباسشویی یا... پیدا کنید، دوتا مربع کوچک به عنوان پنجره از توی آن درآورید و به فرزندتان بگویید: می‌توانی با مداد شمعی‌هایت بروی آن تو و در دیوار خانه‌ات را رنگی کنی. یا یک دیوار از دیوارهای اتاق کودک را با چسباندن کاغذ سفید، امن کنید و به کودک بگویید: هر وقت خواستی روی دیوار نقاشی بکشی، اینجا می‌توانی حسابی خط خطی کنی. به جز اینها باید روی آرامش خودتان هم کار کنید. گفتن جمله «من اعصاب درست و حسابی نداریم» مسئولیت والد بودن را از دوش شما برنمی‌دارد.
محیط را امن کنید
کودک تا قبل از هفت سالگی نیاز به شنیدن کمترین میزان «نه» دارد. افعال منفی و نهی‌کننده را مثل نقل و نبات خرج فرزندتان کنید. «نکن، دست نزن، راه نرو، بشین، اذیت نکن و ...» کودکی که تازه راه افتاده را نباید از راه رفتن و دست زدن محروم کرد. به جای اینکه اعصاب خودتان و تجربه جذاب مواجهه با دنیای جدید را نابود کنید، محیط را امن کنید. مهم نیست که چند وقتی خانه از وسایل تزیینی دست و پا گیر خالی شود. مهم نیست حتی که وسط پذیرایی شما چندتایی هم بالشت و پتو باشد که فررزندتان وقت زمین خوردن آسیب نبیند. آنچه اهمیت دارد فرزند شماست.
مثبت باشید
همین که می‌گوییم «نه»گفتن ضروری است، انگار که یک حجم خشونت و قاطعیت هم‌زمان تجویز کرده باشیم. اما اینطور نیست. «نه گفتن» می‌تواند با کمی ظرافیت و خلاقیت تبدیل به یک امر آرام، مثبت و دلچسب شود. تصور کنید که کودک سرماخورده‌تان از شما بستنی می‌خواهد، شما می‌دانید که بستنی برای او بسیار مضر است، اما او این را متوجه نمی‌شود. به جای اینکه بگویید: «نه، هرگز، حرفش را هم زن، تو سرماخورده‌ای و بستنی دخل گلویت را می‌آورد» بگویید: «بله، حتما، چرا که نه، فقط باید کمی صبر کنی تا حال گلویت بهتر شود و بستنی حسابی به جانت بنشیند.» بعد هم شروع کنید به داستان گفتن و پرت کردن حواس کودکتان. نه گفتن الزاما نیاز به یک جمله خشن که گریه و لجبازی بیشتر را به همراه داشته باشد، ندارد.
شرایط من یا تو
قبل از اینکه مخالفت کنیم، کمی فکر کنیم. آیا با توجه به شرایط خودمان داریم «نه» می‌گوییم یا واقعا این «نه» مناسب حال فرزندمان است. این مسئله در میان والدینی که نوجوانی در خانه دارند بیشتر مشاهده می‌شود. والدین به جیبشان فکر می‌کنند، به خواسته‌ها و آرزوهای نوجوانی‌شان، به کمبود وقتشان، به بی‌‌حوصلگی‌شان و «نه» را می‌کوبند به سینه نوجوان نوپا و آماده تجربه کردن. فکر کنید، خوب فکر کنید که آنچه فرزندتان از شما می‌خواهد به صلاحش هست یا نه. شاید بتوان با کمی کم و زیاد کردن مسئله به راهی جدید دست پیدا کرد که هم شما خیالتان از باب تربیت فرزندتان راحت باشد، هم فرزندتان راه درست را بیاموزد و ذهن و دلش آرام شود. در نهایت اگر به این نتیجه رسیدید که آنچه مطرح شده است در هر صورت برای فرزندتان و شرایط خانوادگی‌ای و یا به هر دلیل دیگری مناسب نیست، آنقدر روشن و واضح برایش توضیح دهید. با دلیل و منطق و استدلال به او بگویید که چرا مخالفید. جمله «نه، همین که گفتم» استبداد است نه تربیت و تربیت مستبدانه نتیجه‌اش یا فردی منفعل است یا هنجارشکن.
قاطع باشید
به هر حال اگر با فکر و استدلال به این نتیجه رسیدید که باید «نه» بگویید، سر حرفتان بایستید. التماس، گریه، تمارض به بیماری، لجبازی، درخواست‌های دوستان و آشنایان نباید شما را از نه منطقی‌تان برگرداند. اگر فرزندتان شاهد این باشد که شما اولش نه می‌گویید اما در نهایت می‌تواند شما را با رفتارهای نادرست راضی کند، این مسئله توی ذهنش می‌ماند و هر بار از این حربه استفاده کرده و رفتارهایش نادرستش تثبیت می‌شود. کودکی را تصور کنید که با جیغ کشیدن به خواسته‌هایش می‌رسد، او بالأخره یاد می‌گیرد که جیغ کشیدن طاقت والدینش را طاق می‌کند و هر آنچه بخواهد را در اختیارش می‌گذارند، پس هر بار برای دسترسی به خواسته‌اش این راه را امتحان می‌کند. قاطعیت بخشی از تربیت است.
پیشنهادی بهتری دارم
همانطور که در بالا هم اشاره شد، می‌توانید به جای گفتن مستقیم و بی‌ظرافت کلمه «نه» راه‌های جایگزین را به کودک پیشنهاد دهید. فرض کنید که فرزندتان دارد بهانه‌گیری می‌کند که شب را خانه مادربزرگش بماند، اما شما به چند دلیل موافق این مسئله نیستید، خسته و خواب‌آلودید و حوصله بحث ندارید. دو راه دارید؛ بچه را در حالی که مشغول بهانه‌گیری و گریه و داد و بغض است زیر بغل بزنید و بگویید: «گفتم که نمیشه بمونی، ساکت باش» و او را با خود ببرید یا جلویش بنشیند: دست‌هایش را بگیرید توی چشم‌هایش نگاه کنید و بگویید: می‌دونم که خیلی دوست داری اینجا بمونی، ولی یک کم فکر کن که می‌تونی به جای اینجا موندن، فردا با هم بریم پارک؟»
آرام باشید
اقتدار لزوما نباید همراه با خشونت و پرخاشگری و اخم‌های گره‌خورده باشد، از برقرار کردن تماس چشمی آرام و مطمئن با فرزندتان غافل نشوید، شمرده صحبت کنید و لحن خود را طوری تنظیم کنید که کودک احساس نکند در یک رقابت لج و لجبازی با شما قرار گرفته است. این در حالی است که گاهی «نه» شما باید به گونه‌ای باشد که کودک متوجه بدی کارش شود.