تلاقی سنت و مدرنیته؛ بلای ازدواج جوانان
همای سعادت ازدواج یا جغد شوم طلاق؟
نیلوفر حاج‌قاضی
خیلی قدیم‌ها شاید در عصر مادرِ مادربزرگ‌هایمان، بین سن كودكی و سن ازدواج دختران فاصله معناداری وجود نداشت. دخترها معمولا بین هفت تا سیزده سالگی ازدواج می‌كردند و معمولا در خانه شوهر بالغ می‌شدند. البته جثه، اندام و چگونگی رشد دخترها در آن روزگار با زمان ما بسیار متفاوت بود. خیلی از دخترهای 7ـ8 ساله جثه کاملی داشتند و اکثرا در 9 تا 10 سالگی به سن تکلیف می‌رسیدند. اگرچه که بضاعت خانوادگی هم در این ازدواج‌های زودرس مؤثربود اما باورهای اجتماعی رایج در تحقق این نوع ازدواج، حرف اول را می‌زد. براین اساس، همای سعادت روی دوش دخترانی می‌نشست كه در خانه شوهر به بلوغ می‌رسیدند، چون تصور می‌شدكه با این رویداد، آنان از وسوسه‌های نفسانی بیشتر در امان خواهند ماند. در آن روزگار دخترها و پسرها تقریبا هیچ اختیاری در انتخاب همسر آینده خود نداشتند و حتی اغلب وقتی هنوز در گهواره بودند، ناف آن‌هارا برای هم می‌بریدند!
با آنچه که گفته شد می‌توان به راحتی نتیجه گرفت که دختری که در سن 17ـ18 سالگی هنوز در خانه پدر بود عملا ترشیده و خانه مانده محسوب می‌شد. در دوران قدیم به خصوص در عهد قاجار و مطابق فرهنگ حاکم بر باورهای جامعه، دخترها بر اساس رده‌بندی سنی نام‌گذاری، یا بهتر بگوییم؛ لقب‌گذاری می‌شدند؛ دخترهای بین ۹ تا ۱۰سال را خانمچه، ۱۲ تا ۱۳ سال را نوچه، ۱۳ تا ۱۵ سال را غنچه و از آن به بعد را به ترتیب گلچه و گنده می‌گفتند، ۱۷ تا ۱۸ ساله را ترشیده و ۲۰ به بعد را پیر دختر حساب می‌کردند.
با وجود تمام آنچه که در بالا ذکر شد، که البته برخی از این موارد جاهلانه به نظر می‌آید، اما همین زوج‌ها تا سالیان سال کنار هم به خوبی و خوشی زندگی می‌کردند. آن روزها از طلاق کمتر خبری بود و به طور معمول تنها نازایی و خروج از جاده عفاف از عمده‌ترین دلایل طلاق زنان محسوب می‌شد. گاهی هم بد قدم بودن زن در ورود به خانه همسرش، می‌توانست دلیل طلاق باشد.
شروع
اگربه اطرافمان نگاه کنیم با جمع کثیری از افراد ازدواج نکرده دختر و پسر روبه‌رو هستیم. شاید خودمان هم یکی از آنان باشیم. از طرفی طلاق میان زوج‌هایی که اقدام به ازدواج می‌کنند نسبت به قدیم به طرز چشمگیری افزایش داشته است. با وجود بالا رفتن سطح آگاهی جوانان نسبت به گذشته و فراهم شدن انواع زمینه‌های مشاوره قبل از ازدواج، اعم از موضوعات مربوط به سلامتی جسمی و روانی زوجین، اما باز هم طلاق رو به افزایش است. شاید به نوعی به فرهنگ حاکم بر جامعه امروزی برمی‌گردد که قبح طلاق میان مردم ریخته است، شاید هم به سطح توقعات جوانان از زندگی برمی‌گردد. به هر حال انگار خوشبختی زیر دل جوانان زده است تا به هر بهانه‌ای سراغ این فرجام شوم بروند.
غیرقابل قبول!
گاهی اوقات اختلافات در یک زندگی مشترک آن‌قدر بزرگ و غیرقابل حل است، که راهی جز جدایی باقی نمی‌ماند اما در دادگاه خانواده وقتی پرونده‌های طلاق را بررسی کنیم، فقط با دلایل غیرقابل حل، مواجه نمی‌شویم.گاهی اوقات برخی از دلایل و انگیزه‌های طلاق، آن‌قدر کوچک و بی‌اهمیت است که می‌توان به ساده‌ترین شکل آن‌ها را حل کرد اما زوجین طلاق را برای حل این مشکلات ساده انتخاب کرده‌اند. مانند پرونده‌های عجیب زیر که با کمی چاشنی شوخی تقدیمتان می‌شود. چرا که آن‌قدر موضوعات مطرح شده پیش پا افتاده است که نمی‌توان به آن نگاهی جدی داشت.
۱۰ ماه گوشت نخوردم
در این پرونده، گیاه‌خوار شدن پونه، زندگی مشترک پنج ساله‌ای را به هم ریخت. این مسئله آن‌قدر دردسرساز شد که پای زوج جوان را به دادگاه خانواده باز کرد. نوید از خوردن غذای گیاهی خسته شده بود، از طرفی هم پس پونه بر نمی‌آمد که لااقل برای او غذا بپزد و خودش آن‌قدر خام‌خواری کند تا به جلبک تبدیل شود، چرا که پونه خانم نسبت به بوی گوشت حساسیت پیدا کرده، حتی خرید گوشت توسط نوید و ورود آن به داخل یخچال خانه را ممنوع کرده بود. فقط نوید تعجب می‌کرد که چرا پونه در عروسی‌ها و مهمانی‌ها با وجود میزهای شام پر از غذاهای گوشتی حاضر می‌شود و حالت تهوع نمی‌گیرد؟ نوید که اصلا تصور نمی‌کرد گیاه‌خواری همسرش زندگی مشترکشان را تا این حد تحت تأثیر قرار دهد، پس از ۱۰ ماه، به دادگاه خانواده رفت و به خاطر این‌که در این مدت نتوانسته گوشت بخورد، درخواست طلاق داد.
چرا این هیکل از در تو نمیاد؟
یک سال پیش بود که مارال و کوروش، زندگی عاشقانه‌شان را آغاز کردند. روزی که با هم آشنا شدند و تصمیم به ازدواج گرفتند، هیچ‌کس تصورش را هم نمی‌کرد که آن‌ها تصمیم بگیرند مسیر زندگی‌شان را از هم جدا کنند. هیکل کوروش تنها دلیلی بود که این زوج به خاطرش، پرونده‌ای جدید در دادگاه خانواده باز کردند و رو به‌روی قاضی نشستند. مارال از درشت اندامی شوهرش خجالت می‌کشید. البته کوروش از همان لحظه اول که به خواستگاری مارال رفت همین هیکل را داشت. هیکلی که روزهای اول مایه پز دادن مارال به هم‌قدهایشان بود اما حالا از آن خجالت می‌کشید! می‌گفت انگار بازوهایت را با تلمبه باد کرده‌ای و دیگر دوست نداشت کنار او راه برود. برای همین مرتب از شوهرش می‌خواست لاغر شود. از طرف دیگر کوروش هم عاشق این هیکل بود و برایش کلی خرج کرده بود، قرص خورده بود و دوپینگ‌ها کرده بود! هیچ‌کدام هم کوتاه نیامدند و پس از یک‌سال تصمیم گرفتند برای همیشه از هم جدا شوند.
ذکر جشن طلاق در مفاد عقدنامه
زوج دیگری درست بعد از جشن عروسیشان تصمیم به طلاق گرفتند. مراسم عروسی شیرین و امیر، پایان خوشی نداشت. شیرین که تازه در جشن عروسی‌اش با بستگان و دوستان امیر آشنا شده بود، به خاطر برخورد و رفتار آن‌ها تصمیم گرفت به زندگی مشترکش پایان دهد. وقتی شیرین با امیر آشنا شد تنها شرطش این بود که اگر می‌خواهد میزان عشق خودش را نشان بدهد باید حق طلاق با شیرین باشد. بعد هم با تضمین این‌که قرار نیست هیچ‌وقت از هم جدا شوند از امیر خواست در عقدنامه برگزاری جشن مفصل برای طلاق احتمالی را ذکر کند. انگار همین اتفاق چشم‌های امیر را باز کرد اما بعد از عروسی و وقتی با حقایق دیگری از شخصیت شیرین آشنا شد. پای این زوج هم شش ماه بعد عروسی به دادگاه باز شد و بعد از مدتی از هم جدا شدند اما بدون جشن طلاق چون هیچ‌کدام تحمل دیدن هم را نداشتند و شیرین از خیر برگزاری‌اش گذشت.
۲۰ سال آزگاره به خارج از کشور سفر نکرده‌ام!
مریم بعد از ۲۰ سال زندگی مشترک با فرشاد، راهی دادگاه خانواده شد. این زن با وجود دو فرزند کوچک باز هم حاضر نیست به زندگی مشترک ادامه دهد. آن هم تنها به یک دلیل؛ سفر نکردن به خارج از کشور! مریم تنها به همین خاطر تصمیم گرفت زندگی مشترکش را برای همیشه تمام کند. او از این‌که طی این ۲۰ سال حتی یک‌بار هم با شوهرش به خارج از کشور سفر نکرده به شدت ناراحت و ناراضی است.برای همین تصمیم به جدایی گرفته است. از طرفی فرشاد هم به خاطر مشغله کاری‌اش حاضر به سفر کردن نیست و ۲۰ سال است به هر بهانه‌ای سراغ این موضوع نمی‌رود. در این میان دختر ۱۴ ساله و پسر ۱۰ ساله این زوج نیز مانع تصمیم آن‌ها نشدند.
نگاهی دیگر
بر اساس آمار ارائه شده از سوی سازمان ثبت احوال، در سال گذشته، ۱۷۵ هزار جدایی ثبت شده است که برای سیاست‌گذاران جامعه و نیز برای خانواده‌ها جای تأمل دارد. در این راستا بسیاری از جامعه‌شناسان جدای از موضوعات اقتصادی و فرهنگی، در هم آمیختگی نامتعادل سنت و مدرنیته را از مهم‌ترین عوامل این آمار می‌دانند؛ اکثر کسانی که ازدواج کرده‌اند داعیه مدرنیته دارند و ازدواج با اصول و راهکارهای به روز را دنبال می‌کنند اما صورت آن را هنوز سنتی حفظ کرده‌اند؛ یعنی اهل آداب هستند، اهل برگزاری تمام ریز و درشت‌های سنتی مراسم نیز هستند. آن‌ها همه امکانات لازم و مناسب و رسمی برای زندگی می‌خواهند؛ دختران به خواستگارانی پاسخ مثبت می‌دهند که توانایی مدیریت زندگی در حد طبقه متوسط را داشته باشند. همان‌طور که پسران به خواستگاری دخترانی می‌روند که هم این خواسته‌ها را داشته باشند و هم به آن‌ها کمک کنند تا در زندگی و شرایط مدرن از نوع طبقه متوسط بمانند. این در‌حالی است که شرایط اقتصادی هم یکی از معیارهای اساسی و تعیین‌کننده در این وضعیت است. سختی پیدا کردن شغل و درآمد و ساماندهی زندگی به لحاظ اقتصادی موجب شده است تا افراد یا به داشتن فرزند فکر نکنند و اگر هم فکر کردند مدیریت آن برایشان سخت می‌شود. این هم یکی دیگر از عواملی است که نقش عمده‌ای در تغییر الگوی ازدواج دارد. در نتیجه وضعیت جدید که برای افراد قبل و بعد از ازدواج (ترکیبی از موقعیت طبقاتی، فرزندآوری، احساس مسئولیت خانوادگی و شرایط سخت اقتصادی و...) فراهم کرده در تولید الگوی جدید ازدواج نقش آفرینی کرده است. این شرایط به خودی خود حاصل نشده است.
در این میان باید به این نکته هم توجه داشت که ازدواج در جامعه شهری ما به لحاظ فرم و ظاهر، سنتی است و از لحاظ محتوا، مدرن است. این وضعیت دوگانه اساس بسیاری از مشکلاتی است که برای افراد فراهم کرده است.