با زوایای دیگری از هجرت نبی مکرم اسلام آشنا شویم
برگی از تاریخ صدر اسلام
عاطفه میرافضل
هجرت پیامبرصلیاللهعلیهوآله به دستور خدای متعال برای شکست نقشه شوم مشرکان مکه برای قتل پیامبرصلیاللهعلیهوآله صورت گرفت. طبیعی است که این کار باید با رعایت تمام نکات امنیتی و در کمال اختفاء انجام می‌شد؛ زیرا حضرت مأمور بودند از راه‌های طبیعی و عادی فرمان الهی را عملی کنند بنابراین روشن است که اگر افراد زیادی همراه حضرت مهاجرت می‌کردند دشمنان متوجه شده و امکان موفقیت کامل پیامبرصلیاللهعلیهوآله نبود. ممکن است در این باره سؤالاتی در ذهن ما پیش آید که؛ چرا پیامبر اسلامصلیاللهعلیهوآله تنها هجرت کردند؟ چرا مشرکان علی‌علیه‌السلام و اولاد پیامبر را بعد از هجرت آن حضرت نکشتند؟ چرا بعد از هجرت، مشرکان دیگر مسلمانان را اذیت نکردند؟ و این که ورود پیامبر اسلامصلیاللهعلیهوآله به شهر مدینه چگونه بود و چرا ایشان دعوت بسیاری از انصار را در مورد سکونت در منزلشان نپذیرفتند؟ در این مجال به روشن شدن زوایای تاریخی این اتفاقات می‌پردازیم.
اتفاقات تاریخی هجرت پیامبر اسلام
به دنبال دعوت پیامبرصلیاللهعلیهوآله در ایام حج و فرصت‌های مناسب دیگر بسیاری از مردم مدینه به سوی اسلام گرایش پیدا کردند. پس از آن‌که اسلام در میان مردم مدینه گسترش یافت قریش مکه احساس خطر کرده و بر فشارهای خود نسبت به مسلمانان افزودند و از آن‌جایی که دو قبیله اوس و خزرج که جمعیت مدینه را تشکیل می‌دادند، جنگ‌های طولانی با هم داشتند، زمانی که پیامبر آن‌ها را به دین اسلام دعوت نمود و بر آموزه‌های آسان دین و شخصیت ایشان آگاهی یافتند آن حضرت را برای خاتمه دادن به آن جنگ و نزاع شخصیت مناسبی یافتند. به دنبال آن مسلمانان درخواست هجرت به مدینه کردند به گونه‌ای که در ماه ربیع‌الاول سال سیزدهم بعثت که مهاجرت پیامبرصلیاللهعلیهوآله در آن ماه اتفاق افتاد در مکه از مسلمانان جز پیامبرصلیاللهعلیهوآله و علی و ابوبکر و عده معدودی از مسلمانان بازداشت شده و یا بیمار و پیر، کس دیگری باقی نمانده بود. (1) خروج مسلمانان از مکه، مشرکان را به وحشت انداخت. زیرا آنان احساس کردند که اکنون جمعیتی از مسلمانان در یک شهر فراهم آمده و می‌توانند تهدیدی جدی برای آنان و کاروان‌های تجاریشان باشند، از این رو مصمم شدند تا درباره پیامبر که هنوز در مکه به سر می‌برد تصمیمی جدی بگیرند. در آغاز تصمیم کشتن رسول خدا را نداشته و تنها سخن از حبس یا اخراج وی بوده است که طبعا این دو اقدام نمی‌توانست مشکل را حل کند؛ زیرا رفتن پیامبرصلیاللهعلیهوآله از مکه می‌توانست جبهه یثرب را کاملا آماده مقابله سازد و حبس وی نیز ممکن بود مسلمانان را تحریک بر نجات وی کند. (2)
لذا تصمیم بر قتل پیامبرصلیاللهعلیهوآله گرفتند که بنا شد از تمام قبایل افرادی انتخاب شوند و شبانه به طور دستجمعی به خانه پیامبرصلیاللهعلیهوآله یورش برده و پیامبر را به شهادت برسانند. فرشته وحی نازل گردید و پیامبرصلیاللهعلیهوآله را از نقشه‌های شوم مشرکان آگاه ساخت که در قرآن این‌گونه به آن اشاره شده است: «(به خاطر بیاور) هنگامى را که کافران نقشه مىکشیدند که تو را به زندان بیفکنند، یا به قتل برسانند، و یا (از مکه) خارج سازند آن‌ها چاره مىاندیشیدند (و نقشه مىکشیدند)، و خداوند هم تدبیر مىکرد و خدا بهترین چاره‌جویان و تدبیرکنندگان است!» (3) پیامبرصلیاللهعلیهوآله از طرف خدا مأمور شد آهنگ سفر نموده و به سوی مدینه حرکت کند، لازم بود هجرت بسیار مخفیانه و با رعایت کامل مسائل حفاظتی صورت گیرد تا پیامبرصلیاللهعلیهوآله به سلامت وارد مدینه شوند زیرا بقای آئین نوپای اسلام در آن شرایط شدیدا وابسته به حیات آن حضرت بود به همین خاطر آن شب علی‌علیه‌السلام را در بستر خود به جای خود گذاشته تا در همان ابتدا کسی متوجه عدم حضور حضرتش در بستر نشده و حضرت بتواند قبل از هر گونه اطلاع دشمن از حلقه محاصره آنان خارج شود و خود به همراه ابوبکر به طرف مدینه هجرت نماید. در صورتی که اگر پیامبرصلیاللهعلیهوآله افراد زیادی را به همراه خود می‌برد ممکن بود آنان از جایگاه حضرت و هجرت او با خبر شده و در بین راه مدینه حضرت را به شهادت برسانند. اما این که چرا مشرکان بعد از
1. وقتی مشرکان متوجه شدند که پیامبرصلیاللهعلیهوآله از مکه خارج شده و نقشه آنان نقش بر آب شده است به سوی علی‌علیه‌السلام یورش بردند و حضرت را به سوی مسجد‌الحرام کشیدند و پس از بازداشت و اذیت مختصری او را آزاد ساخته‌اند. (4)
2. مشرکان همه هدفشان کشتن شخص پیامبرصلیاللهعلیهوآله بود، زیرا تنها از این راه بود که می‌توانستند به زعم خود اسلام را نابود سازند به همین خاطر در این مرحله با دیگران کاری نداشتند و خود را درگیر دیگران نکردند. (5) اما این‌که چرا مشرکان بعد از هجرت پیامبرصلیاللهعلیهوآله مسلمانان را اذیت نکردند؟
اولا: بسیاری از مسلمانان قبل از هجرت پیامبرصلیاللهعلیهوآله به مدینه هجرت کرده بودند و اصولا علت نقشه قتل پیامبرصلیاللهعلیهوآله توسط قریش، هجرت مسلمانان به مدینه و انتشار اسلام در شهر مدینه بوده است.
ثانیا: مسلمانانی که از اهل مکه (قریش) بودند اقوام و خویشان و نزدیکانی داشتند و همین پیوندهای خانوادگی در بسیاری موارد مانع اذیت و آزار مسلمانان می‌شد و مشرکین از ترس قبیله و طایفه فرد مسلمان، از اذیت و آزار او خود داری می‌کردند، اما با این حال مسلمانانی بعد از هجرت پیامبرصلیاللهعلیهوآله در مکه باقی بودند که از آزار و اذیت مشرکان در امان نبودند تا جایی که اموال بسیاری از آنان از طرف مشرکان توقیف شد به گونه‌ای که این مسلمانان بعد از هجرت به مدینه در فقر شدیدی به سر می‌بردند و حتی تعدادی از آنان به نام (اصحاب صفه) نتوانستند در مدینه مکانی برای استراحت خود فراهم کنند و در مسجد به سر می‌بردند. بنابراین مشرکان بعد از هجرت پیامبر تا جایی که می‌توانستند مسلمانان را مورد اذیت و آزار قرار دادند.
پی‌نوشت
1. سبحانی، جعفر، فرازهایی از تاریخ پیامبر اسلامصلیاللهعلیهوآله، نشر مشعر، تیرماه 1378، ص 191.
2. سیره رسول خدا، ص 405.
3. انفال،30: «وَ إِذْ یَمْکُرُ بِکَ الَّذینَ کَفَرُوا لِیُثْبِتُوکَ أَوْ یَقْتُلُوکَ أَوْ یُخْرِجُوکَ وَ یَمْکُرُونَ وَ یَمْکُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَیْرُ الْماکِرینَ»
4. پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، ص 39.
5. السیره‌الحلبیه، ج 2، ص 37.
چگونه مکان مسجد‌النبی انتخاب شد؟
پیامبر اسلامصلیاللهعلیهوآله پس از خروج از غار ثور، با راهنمایی شخصی به نام ابن اریقط، از بیراهه به سمت مدینه پیش رفتند تا این‌که در منطقه «قدید» به راه اصلی رسیدند. آن‌ها در چند کیلومتری مدینه و در منطقه‌ای به نام قبا مستقر شدند. پیامبرصلیاللهعلیهوآله تصمیم به توقف در قبا گرفته تا علی‌علیه‌السلام و همراهانش به ایشان ملحق شوند؛ به همین جهت به منزل کلثوم‌بن‌هدم که یکى از مشایخ بنى عمرو و مرد صالحى بود، رفتند. هنگامى که شب فرا رسید ابوبکر از پیامبرصلیاللهعلیهوآله جدا شد و به طرف مدینه آمد و در خانه یکى از انصار مستقر گردید، اما حضرت رسول‌صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هم‌چنان در قبا و در منزل کلثوم، توقف نمودند. چند روز بعد ابوبکر خدمت پیامبر آمد و گفت: یا رسول الله! مردم مدینه اشتیاق دیدار شما را دارند، اینک لازم است به مدینه داخل شوید. حضرت فرمود: من حرکت نخواهم کرد تا این‌که برادرم علی‌بن‌ابى‌طالب به این‌جا برسد. 1ـ ایشان تا زمان رسیدن امام علی‌علیه‌السلام، فاطمه‌سلام‌الله‌علیها و تعداد دیگری از بانوان قبا را ترک نکرده2 و پس از ورود آنان نیز دو روز دیگر در قبا توقف نمود، پس از آن براى عزیمت به مدینه حرکت کردند. در این هنگام طایفه بنوعمرو پیرامون آن‌جناب اجتماع کردند و گفتند: یا رسول‌الله! نزد ما توقف کنید؛ زیرا ما اهل جنگ و جهاد و عهد و پیمان هستیم و شما را از دشمنان و مخالفان نگهدارى خواهیم کرد. پیامبرصلیاللهعلیهوآله فرمود: این مرکب مأموریت دارد مرا به محل معینى ببرد. خبر حرکت پیامبرصلیاللهعلیهوآله به اوس و خزرج رسید، آنان مسلح شدند و به استقبال آن‌حضرت شتافتند. رسول خدا‌صلی‌الله‌علیه‌و‌آله صبح روز جمعه از قبا حرکت کردند و ظهر همان روز به محله طایفه بنى‌سالم رسیدند. نقل است که در این روز به همراه اصحاب خود و دیگر مسلمانان، نماز جمعه خواندند و این اولین نماز جمعه در تاریخ اسلام بوده است.3 پس از نماز، وقتی پیامبرصلیاللهعلیهوآله تصمیم به حرکت گرفتند، افراد بنی‌سالم مانع شده و گفتند: یا رسول الله، اکنون در این‌جا فرود آیید؛ زیرا اهل این محل از مجاهدان و فداکاران هستند و شما را از گزند بدخواهان و دشمنان حفظ خواهند کرد. پیامبرصلیاللهعلیهوآله به شتر خود اشاره کرد و فرمود: «خَلُّوا سبیلها فإنها مأموره» این‌را رها کنید که مأموریتی دارد! سپس به محله بنى‌بیاضه رسید. آنان نیز همان کلام را گفتند و همان جواب را نیز از پیامبرصلیاللهعلیهوآله شنیدند. انصار افسار شتر پیامبرصلیاللهعلیهوآله را رها کرده تا این‌که در محله بنىمالکبننجار و در زمینی که برای دو یتیم از همین طایفه بود، شتر زانو زد. وقتی پیامبرصلیاللهعلیهوآله به آن‌جا رسید، پرسید، این‌جا برای چه کسی است؟ پاسخ شنیدید که ملک دو یتیم است! معاذ‌بن‌عفراء گفت من آن دو را راضی می‌کنم. بنابراین آن‌جا را به عنوان مسجد انتخاب کردند و نقل کرده‌اند که معاذ آن‌جا را از آن دو یتیم خریداری کرد. سپس به پیامبرصلیاللهعلیهوآله عرضه شد که اکنون کجا منزل می‌کنید؟ ابو ایوب خطاب به پیامبرصلیاللهعلیهوآله گفت: منزل من نزدیک‌ترین منزل به این‌جا است، اجازه فرمایید که وسایل شما را ببرم. پیامبر اجازه دادند و ابو ایوب وسایل ایشان را به منزل خود برد و پیامبرصلیاللهعلیهوآله در آن‌جا ساکن گردید پیامبر تا زمانی که مسجد و حجره‌های کنار آن، که محل سکونت پیامبرصلیاللهعلیهوآله بود، ساخته شد؛ در منزل ابو ایوب بودند و بعد از بنای آن‌جا از خانه او رفتند.4
حال با توجه به جزئیات این واقعه توجه به این نکات ضروری است:
1. پیامبرصلیاللهعلیهوآله چندین روز در روستای قبا، منزل شخصی به نام کلثوم، ساکن بود. علاوه بر آن پس از هجرت به مدینه و تا ساخت مسجد و حجره‌های اطراف آن، در منزل ابو ایوب انصاری زندگی می‌کرد. اما همین پیامبر در همین سفر به دعوت افراد گوناگونی از قبائل مختلف که طبیعتا بسیاری از آنان به پیامبر علاقه‌مند بودند، پاسخ منفی داده و فرمودند هر کجا که شتر ایشان بر زمین نشست، همان‌جا خواهند ماند. علت این دو رویکرد مختلف آن است که سکونت در قبا موقتی بود، اما پیامبرصلیاللهعلیهوآله از پذیرفتن مکانی برای سکونت دائمی و هم‌چنین بنای مسجدی که اهمیت بسیاری داشت خودداری می‌فرمود.
2. نوع برخورد پیامبرصلیاللهعلیهوآله در ابتدای ورودشان به مدینه و با تازه مسلمانان علاقه‌مند، نیز انتخاب مکانی برای بنای مسجد و سکونت دائمی موضوع بسیار حساس و ظریفی بوده و می‌توانسته در همان ابتدای حضور در مدینه، بنای اتحاد میان انصار را از بین برده و موجب فتنه گردد؛ به همین جهت پیامبرصلیاللهعلیهوآله بارها دعوت قبیله‌های مختلف انصار را با احترام رد می‌کرد و سپس می‌فرمود که شتر ایشان به دستور الهی عمل خواهد کرد و هر کجا که زانو زند، نشان از انتخابی الهی بوده و این‌گونه رضایت همگان را به دست آورد.
پی‌نوشت
1. مجلسی، محمد‌‌باقر، بحار‌الانوار، ج 19، ص 106
2. ابن خلدون، عبد‌الرحمن‌بن‌محمد، ج 2، ص 422
3. ابن اثیر جزری، علی‌بن‌محمد، الکامل فی‌التاریخ، ج 2، ص 109
4. یعقوبی، احمد‌بن‌أبی‌یعقوب، تاریخ‌الیعقوبی، ج 2، ص 41