نشانی از مادر
نیایش طهماسبی
نگاه خسته‌ام بین استاد و ساعت در نوسان بود. نمی‌‌دانم چرا عقربه‌های ساعت این چنین کند حرکت میکردند انگار آن‌ها هم مثل من از خستگی نای تکان خوردن نداشتند.
«هدی؟ هدی؟» مطهره بود که صدایم میکرد قبل از این که چیزی بگویم جزوه زیر دستم را کشید و چیزی درونش نوشت. کنجکاو به دستانش خیره شدم نوشته بود «یه پیشنهاد عالی برات دارم!» آرام گفتم: «چه پیشنهادی؟» با اشاره به من فهماند که بعد از کلاس برایم توضیح می‌دهد. چون دقیقا مقابل استاد بودیم مجبور شدم قبول کنم و برای هزارمین بار به خودم لعنت فرستادم که چرا باز هم به حرف خانم دانشمند! مطهره را می‌گویم! گوش دادم و صندلی جلو را برای نشستن انتخاب کردم که اگر نکرده بودم الان به حس کنجکاوی‌ام این همه فشار نمی‌آمد! یا حداقل نیاز نبود یک ساعت و نیم به استاد خیره شوم و تظاهر به گوش دادن بکنم! شنیدن خسته نباشید استاد انگار که جانی به تن بی‌جانم داده باشد، مرا از برزخ کنجکاوی و خستگی نجات داد.
ـ یالا بگو چه پیشنهادی برام داری دختر؟
ـ جونم برات بگه که فردا ساعت سه قرار تو آمفی‌تئاتر دانشگاه تست بازیگری بگیرن گفتم شاید بخوای بری.
ـ وای! راست میگی؟ چه هیجان‌انگیز! حالا قضیه چیه؟ نمایش درمورد چیه؟ اصلا ببینم تو از کجا خبر‌دار شدی؟
مطهره مردد نگاهم کرد و جواب داد:
ـ خب راستش قراره تو دانشگاه تعزیه درمورد حضرت فاطمه اجرا بشه که کارگردانش دوستم و همسرشه... همه نقش‌ها انتخاب شده جز نقش اصلی یعنی حضرت‌زهرا! خودمم تست دادم اما قبول نشدم! الان چند روزی هست که دارن از داوطلبا تست میگیرن. خیلی براشون مهمه که مهم‌ترین شبیه‌خونشون عالی باشه اما خب تا حالا که نتونستن فرد مورد نظر پیدا کنن. نمی‌دونم چرا یاد تو افتادم. گفته بودی تو مدرسه جزء گروه تئاتر بودی نه؟ البته تعزیه که با تئاتر فرق داره اما گفتم به امتحانش می‌ارزه.
بهت‌زده نگاهش کردم...
ـ کجایی هدی؟ چرا این‌طوری نگاه می‌کنی؟
ـ شوخی می‌کنی دیگه؟! من؟! تعزیه؟! من نمی‌دونم تعزیه یعنی چی! تا حالا یک‌بارم تعزیه ندیدم. بعد برم تست بدم؟
مطهره مهربانانه گفت: «قربونت برم شوخی چرا؟ مگه تو چته که نتونی تست بدی؟ مگه فقط تویی که نمی‌دونی تعزیه چیه؟ اونقدر این هنر این روزها کم‌رنگ شده که خیلی‌ها مثل تو حتی یک‌بارم ندیدنش.»
روم نشد بگویم من کجایم به بازیگران تعزیه یا به قول مطهره شبیه‌خوانانش می‌خورد؟ ساکت نگاهش کردم. اما او انگار عزمش را جزم کرده باشد تسلیم نشد. از گروه دوست‌داشتنی که قرار بود این نمایش را به اجرا دربیاورند تا تجربه جدید و عجیب بازیگری در تعزیه برایم گفت. مطهره خوب مرا می‌شناخت برای همین هم دست گذاشته بود روی نقطه ضعفم. عشق به تجربه کردن چیزهای نو و هیجان‌انگیز! تمام شب ذهنم درگیر بود. درگیر حرف‌های مطهره و اصرار‌هایش. دنیای من و مطهره فاصله‌ای داشت به وسعت زمین تا آسمان.. فاصله‌ای که مهربانی و تواضع او، آن را به هیچ می‌رساند. عقایدش، طرز پوشش... ارزش‌هایش همه و همه با من فرق داشت. اما خب او آن‌قدر دوست‌داشتنی و خوب بود که حتی یک‌بار هم مرا برای عقایدم نرنجاند... هیچ‌گاه نگاهش از بالا به پایین نبود بر خلاف آنچه همیشه از این مدل آدم‌ها انتظار داشتم و همه این‌ها باعث شده بود که او یکی از دوست‌داشتنی‌ترین افراد زندگی من باشد.
هرچه تلاش می‌کردم خواب مهمان چشمانم نمی‌شد همیشه وقتی قرار بود اتفاق جدیدی در زندگیم بیفتد به این حال می‌افتادم. هرچند این اتفاق ناچیز باشد. از یک طرف وسوسه یک تجربه بدیع و از طرف دیگر ترس از کاری که هیچ پیش‌زمینه‌ای از آن در ذهن نداشتم در مغزم ولوله‌ای به راه انداخته بود. سپیده زده بود که وسوسه پشت ترس را بر خاک مالید و من تصمیم گرفتم فرصت این تجربه جدید را از خود نگیرم. دل تو دلم نبود و نمی‌توانستم ذهنم را بر روی درس متمرکز کنم. بالأخره ساعت مقرر فرا رسید. همراه مطهره وارد آمفی‌تئاتر شدم. ده نفری در آمفی تئاتر حضور داشتند که پوشش همه با من متفاوت بود. ناخودآگاه مقنعه‌ام را کمی جلو کشیدم. مطهره گویی همه آن‌ها را بشناسد احوال‌پرسی گرمی با تک‌تکشان کرد من هم سلام کردم. به رفتارشان دقیق شدم. خیلی برایم مهم بود که بدانم با کسی که از جنس خودشان نیست چگونه رفتار می‌کنند. آخر این اولین باری بود که در جمعی این چنینی حاضر می‌شدم. واقعیت این بود که قضاوت‌هایم مثل همیشه نادرست بود. در نگاه‌شان کنجکاوی بود تعجب بود اما تأسف نبود! در همان اولین برخورد‌ها میشد فهمید که آن‌ها هم درست مثل مطهره پاک و بی‌آلایش هستند و سرآمد همه‌شان دختری بود که محدثه نام داشت و می‌گفتند کارگردان است دختری صمیمی و مهربان که وقتی از او خواستم آخرین نفری باشم که تست می‌دهد خیلی زود قبول کرد. تمام تنم چشم شد و با دقت به دستوالعمل‌های کارگردان و اجرای افراد خیره شده بودم. از کودکی عادت داشتم تمام کارها را به بهترین نحو انجام دهم و همیشه بهترین باشم! و این عادت در من فوبیای ترس از شکست و مورد تحسین قرار نگرفتن به وجود آورده بود! برای همین هم از طلوع آفتاب تا وقتی به دانشگاه بیایم چند تعزیه از اینترنت گرفته بودم و نگاه کرده بودم حتی تلاش کرده بودم در ذهنم تمرین تعزیه بکنم! سالن تقریبا خالی شده بود. حالا من مانده بودم و محدثه و مطهره. نگاه مضطربم را به مطهره دوختم. چشمانش چرا اشکی بود؟! با همان چشمان اشک‌آلود لبخندی روانه‌ام کرد. سنگین از جا برخاستم. محدثه با لحنی گرم گفت: «خب هدی‌خانم انگار دیگه نوبت شما شد» لبخند کم‌جانی زدم و سرم را تکان دادم. وقتی به خواست محدثه چادر مشکی رنگی که او به دستم داد سر کردم احساسی گنگ سرتاپایم را فرا گرفت که این احساس با روبنده سبز‌رنگی که محدثه جلوی صورتم بست حسابی کامل شد! اضطراب دست بر گلوی قلبم گذاشته بود و می‌فشرد. ناگهان هر آنچه دیده بودم و در ذهن تمرین کرده بودم از بین رفت. با صدای محدثه به خودم آمد: «شروع کنیم عزیزم؟» باید بر خودم مسلط می‌شدم. این‌جا که به غیر از ما سه نفر کسی نبود. من باید مثل همیشه بهترین می‌بودم! باید! نفس عمیقی کشیدم و سعی کردم تمرین‌های بچه‌ها را در ذهنم تداعی کنم. تقریبا دستم آمده بود که محدثه از آن‌ها چه می‌خواهد. چشمانم را بستم و گفتم: «آماده‌ام» چند ثانیه بعد صدای بغض‌آلود اما دلنشین زنانه‌ای درگوشم پیچید. هر آنچه در این چند ساعت فهمیده بودم به کار گرفتم و سعی کردم حرکات دستم متناسب با آنچه می‌شنوم باشد. آن‌چنان در صدا غرق بودم گویی در دنیای دیگری هستم وقتی به خودم آمدم که صدا قطع شده بود روبنده را از جلوی صورتم برداشتم و به محدثه خیره شدم. حیرت‌زده به من می‌نگریست. کم‌کم حالت چهره‌اش تغییر کرد و لبخندی سراسر رضایت بر لب نشاند رو به مطهره کرد و ذوق زده گفت: «وای مطهره این جواهر از کجا آوردی؟!» خطاب به من ادامه داد: «عالی بودی دختر! عالی!» با تردید پرسیدم: «واقعا؟» محدثه به جای جواب نگاهی به سرتاپایم انداخت و گفت: «قد و قامتش هم برای این کار خوبه. ریزنقش نیست. خدایا شکرت! «واقعا خوش‌حال بودم و نمی‌توانستم این حس را کتمان کنم. تا وقتی لبخند تحسین‌آمیز مطهره را ندیدم باورم نشد. وقتی فهمیدم قضیه جدی‌تر از این حرف‌هاست که محدثه نسخه‌ای از نمایش‌نامه را در اختیارم گذاشت و گفت: «این حسابی گوش بده. سعی کن حرکاتش به دست بیاری. صدای آخر صدای حضرت فاطمه است. قرار بعدی‌مون چهارشنبه همین ساعت.«از این که باز هم بهترین بودم وجودم لبالب از شادی بود. از آن شادی‌هایی که آمیخته به ترس بود. ترس از این که از پس این کار برنیایم. آیا واقعا تصمیمم عاقلانه بود؟ اما حس لذت بردن از تجربه‌های جدید آن‌قدر در من پررنگ بود که نتوانم از بازی در تعزیه بگذرم. به خاطر ترس از مسخره شدن به مطهره سپرده بودم به هیچ‌کس نگوید خودم هم به خانواده‌ام هیچ نگفتم. شب بعد بود که بی‌خوابی به سرم زده بود و تا نزدیکی صبح هی از این پهلو به آن پهلو شدم ناگهان یاد صدایی افتادم که باید برای چهارشنبه آن را گوش می‌دادم با خوش‌حالی مشغول گوش دادن شدم. باورش سخت بود! تمام وجودم غرق حیرت شده بود. نمی‌دانستم چه عکس‌العملی باید از خودم نشان دهم؟ انگار آن روز آن‌قدر ذهنم درگیر بود که متوجه آن متن پرمعنا سرتاسر غم نشده بودم انگار گوش‌هایم کر شده بود و آن صداهای سوزناک و زیبا را نشنیده بودم. انگار که به دنبال گمشده‌ای در میان آن اصوات باشم دوباره گوش دادم. چیزی شبیه به بغض گلویم را می‌فشرد. حالا می‌فهمیدم آن روز چرا چشمان مطهره اشکی بود. قلبم فشرده شده بود. داشتم خفه می‌شدم. پنجره اتاقم را گشودم و به آسمان روسیاه خیره شدم. صدای اذان صبح که بلند شد دیگر نتواتستم در مقابل بغضم ایستادگی کنم. خداوندا اشکانم از برای چه بود؟! شرمندگی؟! غم؟! یا شاید هم شادی؟! خداوندا چطور تا به حال هیچ‌وقت ندانسته بودم چنین شخصیتی با تمام زنانگی‌اش آن‌طور مردانه رفتار کرده است؟ و تاریخ را به تمسخر گرفته است؟ چطور وسعت غربت آن خانواده را لمس نکرده بودم آیا آن اصوات فقط درد و دل مادر و پدری با دخترشان بود؟ یا وصیت مادری با فرزندانش؟ شاید هم آخرین نجوای عاشقانه مردی با همسرش؟! نه! فقط این‌ها نبود! این اصوات غم را عشق را غربت را و ایمان را فریاد می‌زد! عشق! عشقی که همیشه برایم در فیلم‌ها و رمان‌های بی‌سروته عاشقانه و نهایتا در اشعار نظامی و لیلی و مجنون‌هایش معنی میشد! اما آنچه بیشتر آتشم می‌زد و به چشمه اشکانم اجازه خشکیدن نمی‌داد عشق جانانه و ریشه‌‌دار آن زن و شوهر آسمانی بود چه عشقی! چه ثمره‌هایی! عشقی که چه زود به جدایی هرچند زمینی انجامید... به راستی مگر میشد آن‌ها را شناخت و شیدای‌شان نشد؟ از آن خانواده فقط امام حسین را اندکی می‌شناختم. آن هم به برکت محرم و نذری‌هایش! تا روز موعود بارها آن صوت را گوش دادم و بارها گریستم انگار آن‌قدر غرق آن اصوات بودم که یادم رفته بود برای چه کاری گوششان می‌دهم!
چهارشنبه تمرین ما به صورت جدی آغاز شد. آقای محمدی همسر محدثه را برای اولین بار آن‌جا دیدم. یکی از پسرانی که آن‌جا حضور داشت و قرار بود نقش حضرت محمد را بازی کند همکلاسی‌ام بود و این بر دستپاچگی‌ام می‌افزود برای همین هم بود که تا آخر تمرین روبند را از جلوی صورتم برنداشتم و در دقایق آخر کم کم داشتم خفه می‌شدم با وجود تمام اضطرابی که داشتم آن‌قدر صدا را گوش داده بودم و آن‌قدر با نقشم انس گرفته بودم که بتوانم آن را نه به نحو احسن که حداقل خوب بازی کنم. نظر آقای محمدی هم نسبت به اجرایم مثبت بود. فقط چند ایراد جزئی داشتم که محدثه معتقد بود طی تمرین‌ها از بین می‌رود.
زندگی‌ام آن روزها رنگ و بوی دیگری گرفته بود. اغراق نبود اگر می‌گفتم تمام حواسم معطوف تعزیه بود. دیگر ما بین آن جمع دوست‌داشتنی احساس غربیگی نمی‌کردم. آنان مرا پذیرفته بودند حتی با وجود عقاید متفاوتم. من هم کمتر از آن‌ها خجالت می‌کشیدم. در اجرایم حسابی متبحر شده بودم ایراد‌هایم همه رفع شده بود جز یک چی این که وقتی می‌خواستم روی سن راه بروم چادر زیر پایم گیر میکرد و کل اجرایم را به هم می‌ریخت آن روز وقتی برای چندمین بار این اتفاق افتاد و من جلوی همه نقش بر زمین شدم از خجالت نمی‌توانستم سر بلند کنم. بعد از تمرین محدثه و همسرش به سراغم آمدند. محدثه دستم را در دست گرفت و با همان صمیمیت ذاتی‌اش گفت: «غصه نخوریا هدی جونم. این اتفاق‌ها همیشه تو اجرا پیش میاد.» لبخندی زدم و شرمگین سر به زیر انداختم.
ـ اما من و سیدعلی برات یه پیشنهاد داریم تا خدایی نکرده این اتفاق تو نمایش اصلی نیفته و آبروریزی نشه
ـ چه پیشنهادی؟
ـ خب راستش... راستش... چه جوری بگم آخه؟
ـ بگو عزیزم. راحت باش
ـ ما فکر می‌کنیم اگر تو حداقل یک هفته بیرون از نمایش چادر سر کنی این مشکل حل می‌شه.
چشمانم برق زد. چه پیشنهاد هوشمندانه‌ای! اما من و چادر؟! آخر چگونه؟! این تعزیه آن‌قدر برایم ارزش داشت که پی مسخره شدن را به تن بمالم؟ آری داشت! بیش از این‌ها هم داشت. محدثه همان چادری که با آن تمرین می‌کردم امانت به من داد تا یک هفته‌‌ا آزمایشی آن را به سر کنم. فردای آن روز برایم یک روز عادی نبود. هیجان‌زده و مضطرب بودم. وقتی در آینه به خودم می‌نگریستم فکر کردم یعنی در این یک هفته چه عکس‌العمل‌هایی خواهم دید؟ تصمیم گرفتم اولین جایی که با پوشش جدیدم در آن حضور پیدا می‌کنم امام‌زاده نزدیک خانمه‌مان باشد تا شاید این‌گونه در آن‌جا واکنش‌های بهتری دریافت کنم و دلسرد نشوم. واکنش مامان خیلی بامزه بود. انگار که به تعجب برانگیزترین تصویر عالم خیره شده باشد حیران نگاهم میکرد. این روزها انگار فهمیده بود که سرم به جایی خورده آن‌قدر پاپیچم شد تا مجبور شدم واقعیت را به او بگویم و حالا با این قیافه حتما یقین پیدا کرده بود که عقلم را از دست دادم! کوتاه برایش توضیح دادم که قضیه از چه قرار است و از خانه بیرون زدم. داخل امام‌زاده نگاه‌های مردم را مدام می‌کاویدم تا ببینم نشانی از تمسخر در آن‌ها هست یا نه؟! اما نبود. انگار آن‌ها آن‌قدر درگیر خودشان بودند که برای‌شان مهم نباشد دختری برای اولین‌بار چادر به سر کرده! البته اولین‌بار هم که نبود. ترم اول وقتی همراه کاروان اردوی دانشگاه به مشهد رفته بودم چادر سر کرده بودم و اسباب خنده تمام دوستانم را فراهم کرده بودم! بعد از زیارت با خدا اتمام حجت کردم که اگر عکس‌العملی ببینم ورای توانم چادر که هیچ تعزیه را هم می‌بوسم و کنار می‌گذارم! هدی است دیگر! چه می‌شود کرد؟ سخت‌ترین مرحله دانشگاه بود آن‌قدر سخت که می‌خواستم از خیرش بگذرم. اما به یاری حضرت زهرا توانستم تاب بیاورم. راستی چرا فکر می‌کردم مسخره شدن بدترین اتفاق ممکن بود؟ و این‌چنین از آن می‌هراسیدم؟ پس چرا وقتی پسر‌های کلاس تیکه می‌پراندند و حاج خانم صدایم میکردند بیش از آن که ناراحت شوم خنده‌ام می‌گرفت؟ چرا بر خلاف آنچه تصور می‌کردم این پوشش جدید آن‌قدرها هم سخت نبود؟ انگار نیرویی ماورایی مانع از آن میشد که دلم از شوخی‌های‌شان بشکند. پیشنهاد محدثه معجزه کرد کم‌کم به چادر عادت کردم. کمتر روی صحنه به دست و پایم گیر میکرد و مانع راه رفتنم میشد. یک هفته چادر سر کردن تا روز تعزیه به درازا کشید. اندک‌اندک نه من که که تمام اطرافیانم به چادر روی سرم عادت کردند. دیگر خجالت نمی‌کشیدم و کاملا با این پارچه مشکی انس گرفته بودم.
بعد از روزهایی که برایم به عمری می‌ماند روز نمایش فرا رسید. چه لحظه‌هایی بودند آن لحظه‌ها همه غرق در اضطراب و هیاهو همه شاد اما ترسان همه پرانرژی اما خسته بودیم. من خوشبختانه یا بدبختانه آخرین نفری بودم که روی صحنه حاضر می‌شدم. بعد از امام علی که اوج تعزیه بود نقش من حسن ختام برنامه به حساب می‌آمد. روی سن که آمدم ناگهان قلبم از حرکت ایستاد. سالن پر بود از استادان و دانشجویان اما اصلا فرصتی برای استرس نداشتم چشمانم را بستم و تصور کردم مثل همیشه گروه خودمان هستند که حرکاتم را با تماشا نشسته‌اند. آن‌قدر با این اصوات زندگی کرده بودم که حالا جزئی از تاروپودم بودند و من از برشان بودم. از حضرت فاطمه خواستم خودش مادرانه هوایم را داشته باشد که انصافا چه مادرانه برایم سنگ تمام گذاشت. به ثانیه‌ای نکشیده دلهره رفت و آرامش ساکن قلبم شد. به ثانیه‌ای نکشیده من به سال‌ها پیش سفر کردم. نه خود حضرت فاطمه که شمایلش شدم! اما چطور میشد غم غربت علی را با حرکاتم به نمایش بگذارم؟ چطور میشد دل نگرانی مادری برای فرزندانش را به اجرا دربیاورم؟ چطور میشد دلتنگی به وسعت یک دنیا عشق به تماشا گذاشته شود؟ مگر این درد تماشایی بود؟! مگر میشد برای این غم حد و مرزی تصور کرد؟! البته که نه! به خودم که آمدم چشمانم از اشک تار بود و از زیر آن روبنده سبزرنگ سخت میشد افرادی که به احتراممان ایستاده بودند ببینم. همه گروه غرق در شادی غم‌انگیزی بودند من اما در دنیای دیگری به سر می‌بردم. شب وقتی سر بر بالین می‌گذاشتم تمام روزهایی که گذرانده بودم مثل فیلمی با دور تند از مقابل چشمانم می‌گذشت. باید اعتراف می‌کردم که یکی از بهترین روز‌های عمرم را سپری کرده بودم. روزهایی سرشار از عشق و ایمان. چه‌قدر احساسات زیبا و بی‌آلایش تحویل گرفته بودم. وقتی برای اولین‌بار چادر به سر کردم عکس‌العمل‌های جالبی دیده بودم. یاد رفتار هم‌دانشگاهی‌هایم افتادم هر چند اوایل با تعجب نگاهم میکردند و با حرف‌های‌شان سعی در تمسخرم داشتند اما شاید خودشان هم نفهمیده بودند که چه‌قدر رفتارشان با من عوض شده. شاید نفهمیده بودند که ناخودآگاه محترمانه‌تر رفتار میکردند. ناخودآگاه در صحبت کردنشان احتیاط بیشتری دیده میشد. نمی‌توانستم این را انکار کنم که با این پوشش حس امنیت بیشتری می‌کردم. و از همه مهم‌تر نمی‌توانستم عشقم به این چادر مشکی را کتمان کنم. آری من عاشقش شده بودم! عاشق آرامشش! عاشق این که مرا شبیه مادرم زهرا میکرد! و همه این‌ها باعث میشد که نخواهم یا نتوانم از آن دل بکنم. باید تصمیم می‌گرفتم. یک تصمیم اساسی. یا رومی روم یا زنگی زنگ! آری باید این عشق بارور میشد!
***
ریسه‌های مشکی رنگ، پرچم‌های یا زهرا، صدای نوحه، لباس‌های تیره همه و همه آمدن فاطمیه را فریاد می‌زد... نزدیک در خروجی مسجد ایستاده بودم و با حلوایی که با دنیایی عشق خودم پخته بودم از عزاداران پذیرایی می‌کردم. یاد خاطراتی که سال پیش همین موقع‌ها دنیایم را دگرگون کرده بود افتادم لبخندی عمیق بر لبانم نشست. نگاهم بر روی پرچم یا زهرا ثابت ماند از آن روزها تا به الان چه برکتی روانه زندگی‌ام شده بود... چه لذتی داشت شبیه بودن به مادر... چه لذتی داشت نشانی از مادر داشتن...