شرحی بر چگونگی افت و خیزهای رسانه‌ای پس از انقلاب
وقتی پروپاگاندا به گِل نشست!
نیلوفر حاج‌قاضی
رسانه‌ها، پادشاهان بی‌تاج و تخت دنیا بوده‌اند و روزنامه‌نگاران طلایه‌داران حرکت در مسیر آزادی‌های مشروع تلقی می‌شده‌اند. گاهی روزنامه‌نگاران دردهای مردم را به رشته تحریر درمی‌آوردند و در چرخه‌ای کامل، دوباره همین انعکاس جریان‌های درون‌مردمی سبب تقویت خیزش‌های انقلابی می‌شده است تا جوشش‌ها به سر منزل مقصود رسد. اگر چه گاهی هم مطبوعات جولانگاه دست‌های آلوده می‌شدند تا به جای انعکاس بی‌عدالتی و درد و رنج مردم، راست و دروغ را ماهرانه در هم آمیزند و تحویل اذهان عمومی دهند. گاهی هم مطبوعات وسیله‌ای برای انتشار ابتذال می‌شدند و گاهی زمینه‌ای برای جریان‌سازی‌های جعلی و فریب‌کارانه. گاهی صدای مارکسیسم و سوسیالیسم بودند و گاهی هم بلندگوی ایدئولوژی سلطنتی برای مشروعیت بخشیدن به آن. طی روند سیاست زدایی در دهه 1350 شاه که از ساختار نظام دو حزبی موجود ناراضی بود به فکر ایجاد نظام تک حزبی افتاد و نتیجه‌اش شد؛ انحلال احزاب ایران نوین و مردم و تشکیل حزب رستاخیز . در این راهبرد سیاسی جدید، دیگر خبری از تکثر سیاسی نبود و همه چیز در سه کلمه خلاصه می شد: خدا، شاه، میهن. صاحبان مطبوعات و قلم به مزدها نیز با شیوه های خبردهی خاص ذهن‌های مردم را قالب‌دهی می‌کردند تا بیشتر و بیشتر از حقیقت فاصله بگیرند. پروپاگاندا نیز برای اثربخشی این سیاست غوغا می‌کرد اما انگار برای افکار عمومی مردم بیدار ما این قالب‌دهی‌ها اثر عکس داشت و فارغ از جولان مطبوعات زرد، مردم فقط حقیقت شفاهی انقلاب را باور کردند و بارورش نمودند. در این فرصت نگاهی اجمالی به برخی تحولات مطبوعاتی را همزمان با دمیدن آفتاب پیروزی انقلاب پر‌شکوه مردم، به نظاره نقد می‌نشینیم.
آیندگان؛ بلندگوی ساواک و صهیونیسم
هفدهم مرداد 1358، خبری در صدر اخبار کشور قرار گرفت: «تعطیلی روزنامه آیندگان». ساعت 11 صبح روز 16 مرداد 1358، مأموران دادستانی کل انقلاب اسلامی به محل روزنامه آیندگان وارد شدند و یازده نفر از اعضای آن را دستگیر کردند. افراد دستگیر شده با یک مینی‌بوس به دادگاه انقلاب برده شدند. کارکنان چاپ‌خانه مؤسسه آیندگان هم از محل اخراج و مؤسسه مهر و موم شد.
توقیف روزنامه آیندگان به جرم همکاری با کشورهای بیگانه، نخستین توقیف پرسروصدای مطبوعات در ایران پس از انقلاب اسلامی بود. همانطور که هنوز هم هست و خارج‌نشینان با ادعای تیغ سانسور و توقیف، سعی بر زیر سؤال بردن آزادی مطبوعات را در حکومت اسلامی دارند. درست مثل ماجرای تسخیر لانه جاسوسی که هنوز مورد ادعا و اعتراض خارج‌نشینان و همفکرانشان در داخل است.
اداره روابط عمومی دادستانی کل انقلاب جمهوری اسلامی ایران، پس از بازداشت عوامل مؤسسه آیندگان، در دو اطلاعیه که در 17 مرداد 58 منتشر شد، دیدگاه و علل اقدام خود را به مردم و رسانه‌ها اعلام کرد:
«چون مدارک به دست آمده حاکی از آن است که روزنامه آیندگان با کمک‌های ساواک و سیا و اسرائیل به وجود آمده و هدفش در رژیم قبلی حمایت از سیاست اسرائیل در مقابل اعراب و در رژیم فعلی تخطئه انقلاب اسلامی ایران می‌باشد. لذا به این وسیله روزنامه ضدانقلابی مزبور توقیف و مدیران آن تحت تعقیب می‌باشند. بدیهی است که حقوق متعلقه کارکنان آن از مؤسسه محفوظ و به وسیله بنیاد مستضعفین که مؤسسه را در اختیار خواهد گرفت پرداخت خواهد شد. «اداره روابط عمومی دادستانی کل انقلاب جمهوری اسلامی ایران».
اعتراض‌ها از سوی احزاب و گروه‌های بسیاری که در صدر انقلاب به شکلی قارچ‌گونه رشد و اعلام موجودیت کرده بودند در روزهای بعد هم ادامه یافت. حزب جمهوری فدراتیو خلق‌های ایران و چند حزب و سازمان کمونیستی هم در این طیف قرار داشتند. جبهه ملی ایران و سازمان چریک‌های فدایی خلق هم تعطیلی آیندگان را محکوم کردند.
حتی اوریانا فالاچی در مصاحبه خود با امام به مسئله توقیف این روزنامه اشاره می‌کند و می‌پرسد: «چطور امکان دارد، الان در کشور، کمونیست‌ها و سایر اقلیت‌ها ،چه سیاسی و چه مذهبی و چه ملی، نمی‌توانند آزادانه اظهار بیان و اظهار اندیشه بکنند. چه دلیلی بود که مثلا روزنامه‌های مخالف مخصوصا آیندگان، بسته بشود»؟ امام در جواب می‌گویند: «روزنامه آیندگان همان بود که با دشمن‌های ما روابط داشت. توطئه بود در کار و با صهیونیست‌ها روابط داشت. از آن‌ها الهام می‌گرفت و بر ضد منافع مملکت و کشور می‌نوشت؛ و در تمام آن روزنامه‌هایی که توطئه‌گر بودند و می‌خواستند رژیم سابق را دوباره برگردانند به این‌جا...» و ادامه می‌دهند: «این‌ها توطئه‌گر بودند و مفسد بودند و این‌ها الهام از شاه و از دستگاه صهیونیست‌ها می‌گرفتند، از این جهت این‌ها را توقیف کردند موقتا، تا این‌که رسیدگی کنند. این خلاف آزادی نیست. این جلوگیری از توطئه است که همه دنیا بوده است که جلوی این توطئه را بگیرند».
کارکنان روزنامه نیز درباره نوع رفتار و سوگیری خاص دست‌اندرکاران مؤسسه آیندگان می‌گفتند: «یک شب دو چریک فدایی به چاپ‌خانه آمدند و مطلبی را که اسلامی بود از صفحه‌بندی برداشتند و به جایش یک مطلب غیراسلامی گذاشتند و هنگامی که به شورای سردبیری نسبت به این عمل اعتراض کردیم گفتند معنی آزادی یعنی همین... اصولا کارکنان تحریریه با مسلمانان رفتار ناخوشایندی داشتند. هر خبرنگاری اگر مؤمن بود در روزنامه جایی نداشت، حتی زمانی ما می‌خواستیم افطار کنیم و تقاضا کرده بودیم نیم ساعت برای این کار اختصاص بدهند ولی برعکس بود و درست در زمان تعیین شده به زور از ما کار می‌کشیدند... هر‌وقت خواننده‌ای به آیندگان مراجعه می‌کرد، اگر مسلمان بود با هزار حیله او را رد می‌کردند ولی یک غیرمسلمان را با کمال عزت و احترام کارش را انجام می‌دادند و این عمل تا آن‌جا پیش رفت که علنا به ما می‌گفتند ما مطلب اسلامی چاپ نمی‌کنیم. حتی یک شب دو چریک فدایی به چاپ‌خانه آمدند و مطلبی را که اسلامی بود از صفحه‌بندی برداشتند و به جایش یک مطلب غیراسلامی گذاشتند و هنگامی که به شورای سردبیری نسبت به این عمل اعتراض کردیم گفتند معنی آزادی یعنی همین».
از زمان اعلام تعطیلی روزنامه، شواهدی که در دست دادگاه‌های انقلاب و طیف‌های مکتبی بود، برای تنویر افکار عمومی و مدیریت التهابی که ضدانقلاب سعی در انتشارش داشت، میان مردم منعکس شد. این که روزنامه آیندگان به دستور محمدرضا پهلوی و کمک‌های وسیع رژیم پیشین ایجاد شده بود. داریوش همایون، جهانگیر بهروز و خانم شاهرودی هم که از مؤسسان روزنامه بودند این ارتباطات را برقرار کرده بودند. این روزنامه با افرادی چون شائول بخاش و همسرش هاله اسفندیاری، سیروس آموزگار و کریم امامی روابطی داشت که همگی این افراد از مأموران سرویس‌های بیگانه بودند. حتی ساواک در این روزنامه نماینده داشت که دکتر آزمون این نمایندگی را انجام می‌داد.
تایم و نیوزویک هم تسلیم شدند!
از اولین باری که تصویر رضا شاه با عنوان شاه شاهان در سال 1934 میلادی (1311 شمسی) به روی جلد مجله تایم رفت تا سال 2007 میلادی(1386شمسی) که کاریکاتور محمود احمدی نژاد به تصویر کشیده شده 17 بار موضوعات مربوط به ایران به روی جلد مجله تایم رفته اند که محمد رضا شاه پهلوی و حضرت امام خمینی رحمه‌الله‌علیه هر کدام با 5 بار، بیشترین سهم را در این میان داشته اند. همچنین در طول این مدت موضوعات مرتبط با ایران 37 بار به روی جلد تایم آمده اند که 21 بار به آن چهره های ایرانی اختصاص یافته است. چنانچه در تصاویر شاهد هستید روزهای ابتدای انقلاب نیز از موضوعات طرح شده بای تصویر روی جلد است. غیر از مجله تایم ، نیوزویک نیز یکی از جلدهای آن روزهای خود را به انقلاب ایران اختصاص داده است.
زردنگاری‌های ماسونی
سپید و سیاه زاده وقایع 28 مرداد بود. به مدیر مسئولی علی بهزادی. اگرچه اقبالی در گفتگو با بی.بی.سی ادعا کرده که به خاطر ارادت و علاقه‌اش، روی جلد اولین شماره از این مجله را به دکتر مصدق اختصاص داده است اما سوابق خانوادگی وی، به انضمام برخی جهت‌گیری‌های مجله حکایت از سیاستهای ماسونی گردانندگان این مجله دارد. این مجله در سال ۱۳۵۳ توقیف شد. علی بهزادی در کتاب خاطراتش، توقیف مجله را به دستور شخص محمدرضا شاه نسبت می‌دهد و می‌گوید: روزی در بارعام شاهنشاهی، محمدرضا شاه پس از بازدید از جایگاه خبرنگاران، رو به وزیر اطلاعات کرده و می‌گوید: « ما چقدر روزنامه‌نگار داریم»! فردای آن‌روز ۳۰ روزنامه و مجله به صورت فله‌ای تعطیل می‌شوند از جمله سپید و سیاه اما بلافاصله بعد از پیروزی انقلاب و با توجه به وضع آشفته روزهای ابتدایی آغاز دولت اسلامی کارگزاران این مجله از فرصت استفاده کرده و با پوشش قرار دادن فساد دربار و با انعکاس پاورقی‌هایی از روابط نامشروع شخص شاه و نزدیکانش با خوانندگان و هنرپیشه‌ها مورد اقبال عمومی قرار گرفتند. شعارها و تصاویر گل درشت نخستین شماره‌های بعد از انقلاب این مجله مؤید همین نکته است. علي بهزادي صاحب امتياز و مديرمسئول مجله پس از اخذ درجه دكترا در رشته حقوق بين الملل از دانشگاه پاريس، به صورتي شتاب‌زده به ايران برگشت. مشوق علي بهزادي براي بازگشت شتاب‌زده به كشور، عمو و پدرزنش عيسي بهزادي بود. او در نامه‌هايش به وی القا كرده بود كه هر قدر زودتر به ايران برگردد، شانس بيشتري براي دستيابي به مشاغل بااهميت‌تر را خواهد داشت. عيسي بهزادي به داماد خود حتي نويد وكالت مجلس و وزارت مي‌داد. عيسي بهزادي عمو و پدرزن علي بهزادي از كلان سرمايه‌داران آن ايام ايران و از اعضاي ارشد فراماسونري و دارنده عنوان ماسوني «استاد بسيار ارجمند» بود و از طرق گوناگون با كانون‌هاي قدرت موجود در هرم حاكميت پهلوي و محافل تحت نفوذ بيگانگان، به‌ويژه با مجامع مرتبط با آژانس‌هاي اطلاعاتي و جاسوسي انگلستان و آمريكا ارتباط بسيار نزديك و عمدتا مستقيم داشت. علي بهزادي با توجه به جايگاه قدرت و نفوذ عمو و پدرزنش «عيسي بهزادي» اميدوار بود كه به زودي به عنوان «مدير ارشد» در يكي از اركان يا نهادهاي حاكميت پهلوي به كار گرفته خواهد شد. اما اوضاع و احوال اجتماعي آن ايام كشور به دليل هوشياري مردم كه آن هم محصول مجاهدت روحانيت مبارز و روشنگري‌هاي رهبراني همچون آيت‌الله سيدابوالقاسم كاشاني بود، در شرايطي متفاوت قرار داست.
ایران در آن ايام در تب ملي كردن صنعت نفت مي‌سوخت و فراماسونري ايران مدت‌ها بود كه منفعل شده بود و در لاك انفعالي فرو رفته بود. همین اتفاقات نیز باعث شد این مجله از یک‌سو، با اقبال عمومی مواجه نشود و از سوی دیگر توسط شاه، در کنار مطبوعات دیگر از رده خارج شود. اما همزمان با انقلاب و ایجاد آشفتگی و هرج و مرج توسط فرصت‌طلبان، بهزادی نیز مجال یافت تا دوباره به مجله‌اش پر و بالی دهد و از فضای پیش آمده برای مطرح شدن دوباره مجله سپید و سیاه استفاده کند. همانطور که در تصاویر روی جلد مجله‌ها مشاهده می‌شود، اولین روجلد ارزشی و در حمایت از انقلاب و شهداست اما کم‌کم مجله به سمت زردنگاری و پرداختن به پاورقی‌های جنجالی عشقی و رسوایی‌ها و افتضاحات مشترک درباریان و هنرپیشه‌ها پیش می‌رود.
«تهران مصور»؛ نمای گُل درشت مسعود بهنود
فعالیت مجله تهران مصور در قالب چهار دوره منتشر شده است. دوره دوم این مجله که از 1320 تا 1329 به ریاست «احمد دهقان» بود و مخالفت با توده‌ای‌ها مهم‌ترین ویژگی این دوره از مجله محسوب می‌شد. دوره چهارم و آخر تهران مصور نیز در سال‌های 1357 و 1358 و به سردبیری مسعود بهنود به چاپ می‌رسید که به دلیل زاویه گرفتنش از انقلاب و ارزش‌های مردمی و تقویت جریان‌های مارکسیستی و حزب کارگر، ستاره‌اش بی آن که به خوبی طلوع کند، افول کرد. عکاس دوره آخر «تهران مصور» نیز کاوه گلستان پسر ابراهیم گلستان است که از سال ۱۳۷۸ به عنوان فیلم‌بردار در BBC مشغول به کار شد. وی در ۱۳ فروردین ۱۳۸۲ هنگام انجام مأموریت تصویربرداری برای شبکه خبری بی.بی.سی در جنگ آمریکا وعراق، بر اثر انفجار مین کشته شد. بهنود نیز پس از تعطیلی دکانش در ایران در سال ۲۰۰۲ به بریتانیا مهاجرت کرد و از سال ۱۳۸۱ هجری شمسی تاکنون در لندن زندگی می‌کند. بهنود پس از راه‌اندازی بخش فارسی شبکه تلویزیونی بی.بی.سی در دی ماه ۸۷ با این شبکه همکاری دارد. وی به همراه ماشاءالله شمس‌الواعظین، وظیفه شناسایی و انتخاب و آموزش نیروهای جوان بی.بی.سی فارسی را از میان پسران و دختران روزنامه‌نگار ایرانی را برعهده داشته است. بهنود به اذعان خودش، همزمان با سرودن شعر و فرستادن آن به مطبوعات، کار مطبوعاتی خود را از مجله روشن‌فکر شروع کرد. بعد از چند سال، داریوش همایون که به دنبال بستن کادر روزنامه آیندگان بود از اتفاق به سراغ او می‌آید. او در سال‌های پایانی دهه 1340 به رادیو تلویزیون ملی ایران هم راه پیدا کرد و بعد از گویندگی و تهیه یکی دو برنامه، با راه‌اندازی برنامه «راه شب» و محبوبیت پیداکردن این برنامه، به یکی از چهره‌های کلیدی رادیو تلویزیون ملی آن زمان، به مدیریت رضا قطبی، تبدیل شد. فرج سرکوهی، دوست و همکار نزدیک بهنود، یکی از دلایل پیشرفت او را قرار گرفتن در حلقه نزدیکان نخست‌وزیر وقت، امیرعباس هویدا و البته حمایت‌های دو چهره متنفذ رادیو و تلویزیون آن زمان، یعنی محمود جعفریان و پرویز نیکخواه می‌داند.او در سال‌های اخیر به دلیل انتشار خاطراتی جنجالی از اتفاقات مهم تاریخ معاصر ایران بر سر زبان‌ها افتاد، از جمله آن‌ها می‌توان به حضور در مجلس خواستگاری غلامرضا تختی، حضور به عنوان شاهد مراسم صیغه ابراهیم گلستان و فروغ فرخزاد اشاره کرد. از زمانی که بهنود به اتفاق شمس‌الواعظین، جلایی‌پور، گنجی و باقی، روزنامه جامعه را راه انداختند و طی دوران اصلاحات، نسلی از روزنامه‌نگاران تربیت شدند که بعدها شاکله مطبوعات اصلاح‌طلب و رسانه‌های فارسی‌زبان خارج کشور را شکل دادند.
میثاق‌نامه
در پایان می‌توان گفت، مطبوعات و رسانه ها ، به عنوان رکن چهارم دموکراسی تلقی می شوند. روزنامه منبعی است برای انعکاس حقایق در قالب خبر، یا حتی فراتر از آن زمینه ای است برای ترویج تعلیم و تربیت اخلاقی. اما گاه همین فضا بستری می‌شود برای تبلیغ جریان های فکری خطرناک و متعاقب آن ایجاد هرج و مرج در جامعه. گاه نظامهای خبری برای رسیدن به مقاصد خاص از ترفندهایی مطبوعاتی مانند نظریات گلوله جادویی یا سوزن تزریقی، برجسته سازی و امپریالیسم فرهنگی استفاده می کنند تا پروژه نفوذ خود را تکمیل کنند. با پيروزى انقلاب انواع روزنامه ها و مجلات با گرايش‌هاى مختلف مذهبى و سياسى بدون مجوز منتشر مى‌شدند. بر همین اساس در سال ۱۳۶۴ قانونى در مجلس به تصويب رسيد كه هیأتى به نام نظارت بر مطبوعات را مسئول دادن امتياز پروانه انتشار براى متقاضيان نشريه و نظارت بر آن كرد، تا راه نفوذ و سوء استفاده اغیار به واسطه استفاده ابزاری از مطبوعات بسته شود. اگرچه که امروزه نیز با وجود این نظارت‌ها ههنوز شیطنت‌هایی قابل مشاهده است به خصوص که رواج و گستردگی فضای مجازی نیز به این اتفاق دامن می‌زند. می‌توان اذعان داشت تنها وجدان و اخلاق در کنار روح وطن‌پرستی است که می‌تواند سر فصل تعهد ناب رسانه‌ای باشد.