2 آبان صفر 122 هجری قمری شهادت حضرت «زيد» فرزند امام زين العابدين‌علیه‌السلام
خاکسترش را بر باد دادند
عاطفه میرافضل
زید پسر امام سجادعلیهالسلام، چهارمین امام شیعیان است. نام مادر زید به صورت‌های گوناگونی ضبط شده است: جیدا، جید، حیدان و حوراء از جمله این اسامی است. لقب او ام ولد بود که مختار ثقفی او را به سی هزار درهم خرید و به دلیل ارزشی که برای این کنیز قائل بود وی را به امام سجادعلیهالسلام هدیه کرد. او فرزندان دیگری به نام‌های علی، عمر و خدیجه از امام سجادعلیهالسلام به دنیا آورد.
القاب زید عبارتند از: زید شهید به خاطر اینکه در قیام علیه ظلم کشته شد .حلیف‌القرآن، به خاطر این که پیوسته مشغول قرائت قرآن بود و زیدالازیاد، کنایه از مقام والا، عظمت و شخصیت بی‌نظیرش نسبت به هم‌نام‌های خود مانند زید بن حارثه.
مشهور این است که او ۴۲ سال عمر کرد. زید از جمله راویان از پدرش؛ امام سجادعلیهالسلام و برادرش امام باقرعلیه‌السلام و برادرزاده‌اش؛ امام صادق علیه‌السلام بوده است.
قیام زید
عواملی همچون ستم‌های بنی امیه به مردم، دعوت مردم کوفه، جریان اختلاف زید و عبدالله محض بر سر اوقاف امیرالمؤمنین علیه‌السلام در مدینه که منجر به حکمیت خالد بن عبدالملک و جریان‌های پس از آن شد، سفرهای زید به شام و برخورد زننده هشام بن عبدالملک با او در جمع درباریان، تهمت‌های مالی که به زید زده می‌شد و انگیز‌ه‌های دیگر، دست به دست هم داد تا شخصیتی مانند زید که از اساس با تقیه موافق نبود با تکیه بر بیعت حدود پانزده هزار کوفی، دست به قیام بزند. او ده ماه در کوفه و بصره مخفیانه مردم را به قیام و بیعت با خود دعوت کرد. نقل شده است در این مدت پنجاه هزار نفر از کوفیان با او بیعت کردند.
زید در چهارشنبه اول ماه صفر سال ۱۲۲هجری قمری قیام کرد. بنا بود قیام او دیرتر از این تاریخ صورت گیرد اما به دلیل کشته‌شدن دو تن از یارانش و احتمال اینکه به آنان شبیخون زده شود قیام آنها در تاریخ مذکور واقع شد. فرماندار کوفه که از قیام زید باخبر شده بود مردم را در مسجد کوفه جمع کرد و با بستن درها، عملا آنان را زندانی کرد تا نتوانند به سپاه زید بپیوندند. از این رو از پنجاه هزار نفری که با زید بیعت کرده بودند، تنها ۲۸۰ نفر و به نقلی ۳۰۰ نفر اطراف او را گرفته بودند. شعار سپاهیان زید «یا منصور اَمت» بود. سرانجام پس از دو روز درگیری میان سپاه اندک زید و سپاه اموی، تیری به پیشانی زید اصابت کرد و در اثر آن به شهادت رسید. یارانش برای مصون ماندن جنازه زید از تعرض دشمن، آن را شبانه و مخفیانه دفن کردند اما دشمن از آن آگاه شد. امویان جنازه زید را بیرون کشیده سرش را از بدنش جدا کرده، به سوی شام و نزد هشام بن عبدالملک فرستادند و بدنش را به‌دار آویختند. نقل شده است که سر زید پس از شام به مصر فرستاده شد. در مصر بقعه‌ای به سر زید بن علی منسوب است. اما بدن وی تا زمان مرگ هشام بر‌دار ماند و پس از آن به امر ولید بن یزید، جنازه را از‌دار پایین آوردند و سوزاندند و خاکسترش را بر باد دادند. قیام زید و بعد از او قیام یحیی بن زید، مقدمات سقوط حکومت بنی امیه را بیش از پیش فراهم آورد. یعقوبی دراین‌باره می‌نویسد: «چون زید به شهادت رسید، شیعیان خراسان به جنبش در آمدند و این حرکت روز به روز آشکارتر و پرشتاب‌تر شد و دوستان و شیعیان‌شان بسیار شدند. آنان همواره جنایات و بدکرداری بنی میه را برای مردم متذکر می‌شدند و ظلم و ستم‌هایی را که نسبت به خاندان پیامبرصلی‌الله‌علیه‌وآله روا می‌داشتند، بازگو می‌کردند. دیگر جایی نبود که از جنایات بنی امیه بی‌خبر باشند...»
شکل‌گیری فرقه زیدیه
پس از شهادت امام حسین علیه‌السلام برخی از علویان، اندیشه قیام مسلحانه را به عنوان یکی از شروط امامت و راهبرد مقابله با ظالمان قلمداد کردند. با شکل‌گیری این تفکر سیاسی در دوره امام زینالعابدین علیه‌السلام ، سنگ بنای زیدیه نهاده شد. اختلاف میان علویان به دو دیدگاه مبارزه فرهنگی یا قیام مسلحانه علیه دستگاه اموی برمیگشت. نتیجه این اختلاف پس از شهادت امام زینالعابدین علیه‌السلام پدید آمد. عدهای امامت امام محمد باقرعلیه‌السلام را پذیرفتند و گروهی دیگر که معتقد به اندیشه قیام به سیف بودند به امامت زید بن علی برادر امام محمد باقر علیه‌السلام معتقدند و به زیدیه مشهور شدند.